౧౦. బోజ్ఝఙ్గవిభఙ్గో

౧. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా

౪౬౬. ఇదాని తదనన్తరే బోజ్ఝఙ్గవిభఙ్గే సత్తాతి గణనపరిచ్ఛేదో. బోజ్ఝఙ్గాతి బోధియా బోధిస్స వా అఙ్గాతి బోజ్ఝఙ్గా. ఇదం వుత్తం హోతి – యా ఏసా ధమ్మసామగ్గీ యాయ లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాయ లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహనకామసుఖత్తకిలమథానుయోగఉచ్ఛేదసస్సతాభినివేసాదీనం అనేకేసం ఉపద్దవానం పటిపక్ఖభూతాయ సతిధమ్మవిచయవీరియపీతిపస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతాయ ధమ్మసామగ్గియా అరియసావకో బుజ్ఝతీతి కత్వా బోధీతి వుచ్చతి, బుజ్ఝతి కిలేససన్తాననిద్దాయ ఉట్ఠహతి, చత్తారి వా అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి, నిబ్బానమేవ వా సచ్ఛికరోతి, తస్సా ధమ్మసామగ్గీసఙ్ఖాతాయ బోధియా అఙ్గాతిపి బోజ్ఝఙ్గా, ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదీని వియ. యో పనేస యథావుత్తప్పకారాయ ఏతాయ ధమ్మసామగ్గియా బుజ్ఝతీతి కత్వా అరియసావకో బోధీతి వుచ్చతి, తస్స బోధిస్స అఙ్గాతిపి బోజ్ఝఙ్గా, సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియ. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా – ‘‘బుజ్ఝనకస్స పుగ్గలస్స అఙ్గాతి వా బోజ్ఝఙ్గా’’తి.

అపిచ ‘‘బోజ్ఝఙ్గాతి కేనట్ఠేన బోజ్ఝఙ్గా? బోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, అనుబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, పటిబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, సమ్బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’తి ఇమినా పటిసమ్భిదానయేనాపి బోజ్ఝఙ్గత్థో వేదితబ్బో.

సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గోతిఆదీసు పసత్థో సున్దరో చ బోజ్ఝఙ్గో సమ్బోజ్ఝఙ్గో, సతియేవ సమ్బోజ్ఝఙ్గో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో. తత్థ ఉపట్ఠానలక్ఖణో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పవిచయలక్ఖణో ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పగ్గహలక్ఖణో వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఫరణలక్ఖణో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఉపసమలక్ఖణో పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, అవిక్ఖేపలక్ఖణో సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, పటిసఙ్ఖానలక్ఖణో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో. తేసు ‘‘సతిఞ్చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, సబ్బత్థికం వదామీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪) వచనతో సబ్బేసం బోజ్ఝఙ్గానం ఉపకారకత్తా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో పఠమం వుత్తో. తతో పరం ‘‘సో తథా సతో విహరన్తో తం ధమ్మం పఞ్ఞాయ పవిచినతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧౫౦) నయేన ఏవం అనుక్కమేనేవ నిక్ఖేపపయోజనం పాళియం ఆగతమేవ.

కస్మా పనేతే సత్తేవ వుత్తా, అనూనా అనధికాతి? లీనుద్ధచ్చపటిపక్ఖతో సబ్బత్థికతో చ. ఏత్థ హి తయో బోజ్ఝఙ్గా లీనస్స పటిపక్ఖా, యథాహ – ‘‘యస్మిఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, సమయే లీనం చిత్తం హోతి, కాలో తస్మిం సమయే ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪). తయో ఉద్ధచ్చస్స పటిపక్ఖా, యథాహ – ‘‘యస్మిఞ్చ ఖో, భిక్ఖవే, సమయే ఉద్ధతం చిత్తం హోతి, కాలో తస్మిం సమయే పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయ, కాలో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స భావనాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪). ఏకో పనేత్థ లోణధూపనం వియ సబ్బబ్యఞ్జనేసు, సబ్బకమ్మికఅమచ్చో వియ చ సబ్బేసు రాజకిచ్చేసు, సబ్బబోజ్ఝఙ్గేసు ఇచ్ఛితబ్బతో సబ్బత్థికో, యథాహ – ‘‘సతిఞ్చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, సబ్బత్థికం వదామీ’’తి. ‘‘సబ్బత్థక’’న్తిపి పాళి. ద్విన్నమ్పి సబ్బత్థ ఇచ్ఛితబ్బన్తి అత్థో. ఏవం లీనుద్ధచ్చపటిపక్ఖతో సబ్బత్థికతో చ సత్తేవ వుత్తాతి వేదితబ్బా.

౪౬౭. ఇదాని నేసం ఏకస్మింయేవారమ్మణే అత్తనో అత్తనో కిచ్చవసేన నానాకరణం దస్సేతుం తత్థ కతమో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గోతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఇధ భిక్ఖూతి ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖు. సతిమా హోతీతి పఞ్ఞాయ పఞ్ఞవా, యసేన యసవా, ధనేన ధనవా వియ సతియా సతిమా హోతి, సతిసమ్పన్నోతి అత్థో. పరమేనాతి ఉత్తమేన; తఞ్హి పరమత్థసచ్చస్స నిబ్బానస్స చేవ మగ్గస్స చ అనులోమతో పరమం నామ హోతి ఉత్తమం సేట్ఠం. సతినేపక్కేనాతి నేపక్కం వుచ్చతి పఞ్ఞా; సతియా చేవ నేపక్కేన చాతి అత్థో.

కస్మా పన ఇమస్మిం సతిభాజనీయే పఞ్ఞా సఙ్గహితాతి? సతియా బలవభావదీపనత్థం. సతి హి పఞ్ఞాయ సద్ధిమ్పి ఉప్పజ్జతి వినాపి, పఞ్ఞాయ సద్ధిం ఉప్పజ్జమానా బలవతీ హోతి, వినా ఉప్పజ్జమానా దుబ్బలా. తేనస్సా బలవభావదీపనత్థం పఞ్ఞా సఙ్గహితా. యథా హి ద్వీసు దిసాసు ద్వే రాజమహామత్తా తిట్ఠేయ్యుం; తేసు ఏకో రాజపుత్తం గహేత్వా తిట్ఠేయ్య, ఏకో అత్తనో ధమ్మతాయ ఏకకోవ తేసు రాజపుత్తం గహేత్వా ఠితో అత్తనోపి తేజేన రాజపుత్తస్సపి తేజేన తేజవా హోతి; అత్తనో ధమ్మతాయ ఠితో న తేన సమతేజో హోతి; ఏవమేవ రాజపుత్తం గహేత్వా ఠితమహామత్తో వియ పఞ్ఞాయ సద్ధిం ఉప్పన్నా సతి, అత్తనో ధమ్మతాయ ఠితో వియ వినా పఞ్ఞాయ ఉప్పన్నా. తత్థ యథా రాజపుత్తం గహేత్వా ఠితో అత్తనోపి తేజేన రాజపుత్తస్సపి తేజేన తేజవా హోతి, ఏవం పఞ్ఞాయ సద్ధిం ఉప్పన్నా సతి బలవతీ హోతి; యథా అత్తనో ధమ్మతాయ ఠితో న తేన సమతేజో హోతి, ఏవం వినా పఞ్ఞాయ ఉప్పన్నా దుబ్బలా హోతీతి బలవభావదీపనత్థం పఞ్ఞా గహితాతి.

చిరకతమ్పీతి అత్తనో వా పరస్స వా కాయేన చిరకతం వత్తం వా కసిణమణ్డలం వా కసిణపరికమ్మం వా. చిరభాసితమ్పీతి అత్తనా వా పరేన వా వాచాయ చిరభాసితం బహుకమ్పి, వత్తసీసే ఠత్వా ధమ్మకథం వా కమ్మట్ఠానవినిచ్ఛయం వా, విముత్తాయతనసీసే వా ఠత్వా ధమ్మకథమేవ. సరితా హోతీతి తం కాయవిఞ్ఞత్తిం వచీవిఞ్ఞత్తిఞ్చ సముట్ఠాపేత్వా పవత్తం అరూపధమ్మకోట్ఠాసం ‘ఏవం ఉప్పజ్జిత్వా ఏవం నిరుద్ధో’తి సరితా హోతి. అనుస్సరితాతి పునప్పునం సరితా. అయం వుచ్చతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి అయం ఏవం ఉప్పన్నా సేసబోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపికా విపస్సనాసమ్పయుత్తా సతి సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో నామ కథీయతి.

సో తథా సతో విహరన్తోతి సో భిక్ఖు తేనాకారేన ఉప్పన్నాయ సతియా సతో హుత్వా విహరన్తో. తం ధమ్మన్తి తం చిరకతం చిరభాసితం హేట్ఠా వుత్తప్పకారం ధమ్మం. పఞ్ఞాయ పవిచినతీతి పఞ్ఞాయ ‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’తి పవిచినతి. పవిచరతీతి ‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’తి తత్థ పఞ్ఞం చరాపేన్తో పవిచరతి. పరివీమంసం ఆపజ్జతీతి ఓలోకనం గవేసనం ఆపజ్జతి. అయం వుచ్చతీతి ఇదం వుత్తప్పకారం బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపకం విపస్సనాఞాణం ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో నామ వుచ్చతి.

తస్స తం ధమ్మన్తి తస్స భిక్ఖునో తం హేట్ఠా వుత్తప్పకారం ధమ్మం. ఆరద్ధం హోతీతి పరిపుణ్ణం హోతి పగ్గహితం. అసల్లీనన్తి ఆరద్ధత్తాయేవ అసల్లీనం. అయం వుచ్చతీతి ఇదం బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపకం విపస్సనాసమ్పయుత్తం వీరియం వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో నామ వుచ్చతి.

నిరామిసాతి కామామిసలోకామిసవట్టామిసానం అభావేన నిరామిసా పరిసుద్ధా. అయం వుచ్చతీతి అయం బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపికా విపస్సనాసమ్పయుత్తా పీతి పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో నామ వుచ్చతి.

పీతిమనస్సాతి పీతిసమ్పయుత్తచిత్తస్స. కాయోపి పస్సమ్భతీతి ఖన్ధత్తయసఙ్ఖాతో నామకాయో కిలేసదరథపటిప్పస్సద్ధియా పస్సమ్భతి. చిత్తమ్పీతి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోపి తథేవ పస్సమ్భతి. అయం వుచ్చతీతి అయం బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపికా విపస్సనాసమ్పయుత్తా పస్సద్ధి పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో నామ వుచ్చతి.

పస్సద్ధకాయస్స సుఖినోతి పస్సద్ధకాయతాయ ఉప్పన్నసుఖేన సుఖితస్స. సమాధియతీతి సమ్మా ఆధియతి, నిచ్చలం హుత్వా ఆరమ్మణే ఠపీయతి, అప్పనాప్పత్తం వియ హోతి. అయం వుచ్చతీతి అయం బోజ్ఝఙ్గసముట్ఠాపికా విపస్సనాసమ్పయుత్తా చిత్తేకగ్గతా సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో నామ వుచ్చతి.

తథా సమాహితన్తి తేన అప్పనాప్పత్తేన వియ సమాధినా సమాహితం. సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతీతి సుట్ఠు అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి; తేసం ధమ్మానం పహానవడ్ఢనే అబ్యావటో హుత్వా అజ్ఝుపేక్ఖతి. అయం వుచ్చతీతి అయం ఛన్నం బోజ్ఝఙ్గానం అనోసక్కనఅనతివత్తనభావసాధకో మజ్ఝత్తాకారో ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గో నామ వుచ్చతి.

ఏత్తావతా కిం కథితం నామ హోతి? అపుబ్బం అచరిమం ఏకచిత్తక్ఖణే నానారసలక్ఖణా పుబ్బభాగవిపస్సనా బోజ్ఝఙ్గా కథితా హోన్తీతి.

పఠమో నయో.

౪౬౮-౪౬౯. ఇదాని యేన పరియాయేన సత్త బోజ్ఝఙ్గా చుద్దస హోన్తి, తస్స పకాసనత్థం దుతియనయం దస్సేన్తో పున సత్త బోజ్ఝఙ్గాతిఆదిమాహ. తత్రాయం అనుపుబ్బపదవణ్ణనా – అజ్ఝత్తం ధమ్మేసు సతీతి అజ్ఝత్తికసఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హన్తస్స ఉప్పన్నా సతి. బహిద్ధా ధమ్మేసు సతీతి బహిద్ధాసఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హన్తస్స ఉప్పన్నా సతి. యదపీతి యాపి. తదపీతి సాపి. అభిఞ్ఞాయాతి అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మే అభిజాననత్థాయ. సమ్బోధాయాతి సమ్బోధి వుచ్చతి మగ్గో, మగ్గత్థాయాతి అత్థో. నిబ్బానాయాతి వానం వుచ్చతి తణ్హా; సా తత్థ నత్థీతి నిబ్బానం, తదత్థాయ, అసఙ్ఖతాయ అమతధాతుయా సచ్ఛికిరియత్థాయ సంవత్తతీతి అత్థో. ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గేపి ఏసేవ నయో.

కాయికం వీరియన్తి చఙ్కమం అధిట్ఠహన్తస్స ఉప్పన్నవీరియం. చేతసికం వీరియన్తి ‘‘న తావాహం ఇమం పల్లఙ్కం భిన్దిస్సామి యావ మే న అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చిస్సతీ’’తి ఏవం కాయపయోగం వినా ఉప్పన్నవీరియం. కాయపస్సద్ధీతి తిణ్ణం ఖన్ధానం దరథపస్సద్ధి. చిత్తపస్సద్ధీతి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స దరథపస్సద్ధి. ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గే సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గసదిసోవ వినిచ్ఛయో. ఇమస్మిం నయే సత్త బోజ్ఝఙ్గా లోకియలోకుత్తరమిస్సకా కథితా.

పోరాణకత్థేరా పన ‘ఏత్తకేన పాకటం న హోతీ’తి విభజిత్వా దస్సేసుం. ఏతేసు హి అజ్ఝత్తధమ్మేసు సతి పవిచయో ఉపేక్ఖాతి ఇమే తయో అత్తనో ఖన్ధారమ్మణత్తా లోకియావ హోన్తి. తథా మగ్గం అప్పత్తం కాయికవీరియం. అవితక్కఅవిచారా పన పీతిసమాధియో లోకుత్తరా హోన్తి. సేసా లోకియలోకుత్తరమిస్సకాతి.

తత్థ అజ్ఝత్తం తావ ధమ్మేసు సతిపవిచయఉపేక్ఖా అజ్ఝత్తారమ్మణా, లోకుత్తరా పన బహిద్ధారమ్మణాతి తేసం లోకుత్తరభావో మా యుజ్జిత్థ. చఙ్కమప్పయోగేన నిబ్బత్తవీరియమ్పి లోకియన్తి వదన్తో న కిలమతి. అవితక్కఅవిచారా పన పీతిసమాధియో కదా లోకుత్తరా హోన్తీతి? కామావచరే తావ పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో లబ్భతి, అవితక్కఅవిచారా పీతి న లబ్భతి. రూపావచరే అవితక్కఅవిచారా పీతి లబ్భతి, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో పన న లబ్భతి. అరూపావచరే సబ్బేన సబ్బం న లబ్భతి. ఏత్థ పన అలబ్భమానకం ఉపాదాయ లబ్భమానకాపి పటిక్ఖిత్తా. ఏవమయం అవితక్కఅవిచారో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో కామావచరతోపి నిక్ఖన్తో రూపావచరతోపి అరూపావచరతోపీతి నిబ్బత్తితలోకుత్తరో యేవాతి కథితో.

తథా కామావచరే సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో లబ్భతి, అవితక్కఅవిచారో పన సమాధి న లబ్భతి. రూపావచరఅరూపావచరేసు అవితక్కఅవిచారో సమాధి లబ్భతి, సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో పన న లబ్భతి. ఏత్థ పన అలబ్భమానకం ఉపాదాయ లబ్భమానకోపి పటిక్ఖిత్తో. ఏవమయం అవితక్కఅవిచారో సమాధి కామావచరతోపి నిక్ఖన్తో రూపావచరతోపి అరూపావచరతోపీతి నిబ్బత్తితలోకుత్తరో యేవాతి కథితో.

అపిచ లోకియం గహేత్వా లోకుత్తరో కాతబ్బో; లోకుత్తరం గహేత్వా లోకియో కాతబ్బో. అజ్ఝత్తధమ్మేసు హి సతిపవిచయఉపేక్ఖానం లోకుత్తరభావనాకాలోపి అత్థి. తత్రిదం సుత్తం – ‘‘అజ్ఝత్తవిమోక్ఖం ఖ్వాహం, ఆవుసో, సబ్బుపాదానక్ఖయం వదామి; ఏవమస్సిమే ఆసవా నానుసేన్తీ’’తి (సం. ని. ౨.౩౨ థోకం విసదిసం) ఇమినా సుత్తేన లోకుత్తరా హోన్తి. యదా పన చఙ్కమపయోగేన నిబ్బత్తే కాయికవీరియే అనుపసన్తేయేవ విపస్సనా మగ్గేన ఘటీయతి, తదా తం లోకుత్తరం హోతి. యే పన థేరా ‘‘కసిణజ్ఝానే, ఆనాపానజ్ఝానే, బ్రహ్మవిహారజ్ఝానే చ బోజ్ఝఙ్గో ఉద్ధరన్తో న వారేతబ్బో’’తి వదన్తి, తేసం వాదే అవితక్కఅవిచారా పీతిసమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గా లోకియా హోన్తీతి.

దుతియో నయో.

౪౭౦-౪౭౧. ఇదాని బోజ్ఝఙ్గానం భావనావసేన పవత్తం తతియనయం దస్సేన్తో పున సత్త బోజ్ఝఙ్గాతిఆదిమాహ. తత్థాపి అయం అనుపుబ్బపదవణ్ణనా – భావేతీతి వడ్ఢేతి; అత్తనో సన్తానే పునప్పునం జనేతి అభినిబ్బత్తేతి. వివేకనిస్సితన్తి వివేకే నిస్సితం. వివేకోతి వివిత్తతా. సో చాయం తదఙ్గవివేకో, విక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధినిస్సరణవివేకోతి పఞ్చవిధో. తత్థ తదఙ్గవివేకో నామ విపస్సనా. విక్ఖమ్భనవివేకో నామ అట్ఠ సమాపత్తియో. సముచ్ఛేదవివేకో నామ మగ్గో. పటిప్పస్సద్ధివివేకో నామ ఫలం. నిస్సరణవివేకో నామ సబ్బనిమిత్తనిస్సటం నిబ్బానం. ఏవమేతస్మిం పఞ్చవిధే వివేకే నిస్సితం వివేకనిస్సితన్తి తదఙ్గవివేకనిస్సితం సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం నిస్సరణవివేకనిస్సితఞ్చ సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతీతి అయమత్థో వేదితబ్బో.

తథా హి అయం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గభావనానుయోగమనుయుత్తో యోగీ విపస్సనాక్ఖణే కిచ్చతో తదఙ్గవివేకనిస్సితం, అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం, మగ్గకాలే పన కిచ్చతో సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం, ఆరమ్మణతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి. పఞ్చవివేకనిస్సితమ్పీతి ఏకే. తే హి న కేవలం బలవవిపస్సనామగ్గఫలక్ఖణేసు ఏవ బోజ్ఝఙ్గం ఉద్ధరన్తి, విపస్సనాపాదకకసిణజ్ఝానఆనాపానాసుభబ్రహ్మవిహారజ్ఝానేసుపి ఉద్ధరన్తి, న చ పటిసిద్ధా అట్ఠకథాచరియేహి. తస్మా తేసం మతేన ఏతేసం ఝానానం పవత్తిక్ఖణే కిచ్చతో ఏవ విక్ఖమ్భనవివేకనిస్సితం. యథా చ విపస్సనాక్ఖణే ‘‘అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సిత’’న్తి వుత్తం, ఏవం ‘‘పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితమ్పి భావేతీ’’తి వత్తుం వట్టతి. ఏస నయో విరాగనిస్సితాదీసు. వివేకత్థా ఏవ హి విరాగాదయో.

కేవలఞ్చేత్థ వోస్సగ్గో దువిధో – పరిచ్చాగవోస్సగ్గో చ పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో చాతి. తత్థ ‘పరిచ్చాగవోస్సగ్గో’తి విపస్సనాక్ఖణే చ తదఙ్గవసేన మగ్గక్ఖణే చ సముచ్ఛేదవసేన కిలేసప్పహానం. ‘పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో’తి విపస్సనాక్ఖణే తన్నిన్నభావేన, మగ్గక్ఖణే పన ఆరమ్మణకరణేన నిబ్బానపక్ఖన్దనం. తదుభయమ్పి ఇమస్మిం లోకియలోకుత్తరమిస్సకే అత్థవణ్ణనానయే వట్టతి. తథా హి అయం సతి సమ్బోజ్ఝఙ్గో యథావుత్తేన పకారేన కిలేసే పరిచ్చజతి, నిబ్బానఞ్చ పక్ఖన్దతి.

వోస్సగ్గపరిణామిన్తి ఇమినా పన సకలేన వచనేన వోస్సగ్గత్థం పరిణమన్తం పరిణతఞ్చ, పరిపచ్చన్తం పరిపక్కఞ్చాతి ఇదం వుత్తం హోతి. అయఞ్హి బోజ్ఝఙ్గభావనమనుయుత్తో భిక్ఖు యథా సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో కిలేసపరిచ్చాగవోస్సగ్గత్థం నిబ్బానపక్ఖన్దనవోస్సగ్గత్థఞ్చ పరిపచ్చతి, యథా చ పరిపక్కో హోతి, తథా నం భావేతీతి. ఏస నయో సేసబోజ్ఝఙ్గేసుపి. ఇమస్మిమ్పి నయే లోకియలోకుత్తరమిస్సకా బోజ్ఝఙ్గా కథితాతి.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా.

౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౪౭౨. అభిధమ్మభాజనీయే సత్తపి బోజ్ఝఙ్గే ఏకతో పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనస్స చ పాటియేక్కం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనస్స చ వసేన ద్వే నయా. తేసం అత్థవణ్ణనా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.

ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గనిద్దేసే పన ఉపేక్ఖనవసేన ఉపేక్ఖా. ఉపేక్ఖనాకారో ఉపేక్ఖనా. ఉపేక్ఖితబ్బయుత్తే సమప్పవత్తే ధమ్మే ఇక్ఖతి, న చోదేతీతి ఉపేక్ఖా. పుగ్గలం ఉపేక్ఖాపేతీతి ఉపేక్ఖనా. బోజ్ఝఙ్గభావప్పత్తియా లోకియఉపేక్ఖనాయ అధికా ఉపేక్ఖనా అజ్ఝుపేక్ఖనా. అబ్యాపారాపజ్జనేన మజ్ఝత్తభావో మజ్ఝత్తతా. సా పన చిత్తస్స, న సత్తస్సాతి దీపేతుం మజ్ఝత్తతా చిత్తస్సాతి వుత్తన్తి. అయమేత్థ అనుపుబ్బపదవణ్ణనా.

నయా పనేత్థ గణేతబ్బా – సత్తన్నమ్పి హి బోజ్ఝఙ్గానం ఏకతో పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనే ఏకేకమగ్గే నయసహస్సం నయసహస్సన్తి చత్తారి నయసహస్సాని విభత్తాని. పాటియేక్కం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనే ఏకేకబోజ్ఝఙ్గవసేన చత్తారి చత్తారీతి సత్త చతుక్కా అట్ఠవీసతి. తాని పురిమేహి చతూహి సద్ధిం ద్వత్తింసాతి సబ్బానిపి అభిధమ్మభాజనీయే ద్వత్తింస నయసహస్సాని విభత్తాని కుసలానేవ. యస్మా పన ఫలక్ఖణేపి బోజ్ఝఙ్గా లబ్భన్తి, కుసలహేతుకాని చ సామఞ్ఞఫలాని, తస్మా తేసుపి బోజ్ఝఙ్గదస్సనత్థం కుసలనిద్దేసపుబ్బఙ్గమాయ ఏవ తన్తియా విపాకనయో ఆరద్ధో. సోపి ఏకతో పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనస్స చ, పాటియేక్కం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనస్స చ వసేన దువిధో హోతి. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. విపాకే పన కుసలతో తిగుణా నయా కాతబ్బాతి.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా.

౩. పఞ్హాపుచ్ఛకవణ్ణనా

౪౮౨. పఞ్హాపుచ్ఛకే పాళిఅనుసారేనేవ బోజ్ఝఙ్గానం కుసలాదిభావో వేదితబ్బో. ఆరమ్మణత్తికేసు పన సబ్బేపేతే అప్పమాణం నిబ్బానం ఆరబ్భ పవత్తితో అప్పమాణారమ్మణా ఏవ, న మగ్గారమ్మణా. సహజాతహేతువసేన పనేత్థ కుసలా మగ్గహేతుకా, వీరియం వా వీమంసం వా జేట్ఠకం కత్వా మగ్గభావనాకాలే మగ్గాధిపతినో, ఛన్దచిత్తజేట్ఠికాయ మగ్గభావనాయ న వత్తబ్బా మగ్గాధిపతినోతి, ఫలకాలేపి న వత్తబ్బా ఏవ.

అతీతాదీసు ఏకారమ్మణభావేనపి న వత్తబ్బా, నిబ్బానస్స పన బహిద్ధాధమ్మత్తా బహిద్ధారమ్మణా నామ హోన్తీతి. ఏవమేతస్మిం పఞ్హాపుచ్ఛకేపి నిబ్బత్తితలోకుత్తరావ బోజ్ఝఙ్గా కథితా. సమ్మాసమ్బుద్ధేన హి సుత్తన్తభాజనీయస్సేవ పఠమనయస్మిం లోకియా, దుతియతతియేసు లోకియలోకుత్తరమిస్సకా బోజ్ఝఙ్గా కథితా. అభిధమ్మభాజనీయస్స పన చతూసుపి నయేసు ఇమస్మిఞ్చ పఞ్హాపుచ్ఛకే లోకుత్తరాయేవాతి ఏవమయం బోజ్ఝఙ్గవిభఙ్గోపి తేపరివట్టం నీహరిత్వావ భాజేత్వా దస్సితోతి.

సమ్మోహవినోదనియా విభఙ్గట్ఠకథాయ

బోజ్ఝఙ్గవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.