౪. అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కం

౨౪౬. అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కేపి అవిజ్జాపచ్చయాతి సహజాతాదిపచ్చయవసేన సఙ్ఖారస్స అవిజ్జాపచ్చయతం దస్సేత్వా ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయాపి అవిజ్జా’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయతా దస్సితా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. యస్మా పన భవో నిప్పదేసో, ఉపాదానం సప్పదేసం, సప్పదేసధమ్మో చ నిప్పదేసధమ్మస్స పచ్చయో హోతి, న నిప్పదేసధమ్మో సప్పదేసధమ్మస్స, తస్మా ఏత్థ ‘‘భవపచ్చయాపి ఉపాదాన’’న్తి న వుత్తం; హేట్ఠా వా దేసనాయ పచ్ఛిన్నత్తా ఏవం న వుత్తం. యస్మా చ నామరూపపచ్చయా సళాయతనం అత్థి, సళాయతనపచ్చయా ఏకచిత్తక్ఖణే నామరూపం నత్థి, యస్స సళాయతనం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో భవేయ్య, తస్మా చతుత్థవారే ‘‘ఛట్ఠాయతనపచ్చయాపి నామరూప’’న్తి యం లబ్భతి తదేవ గహితన్తి ఏస అఞ్ఞమఞ్ఞచతుక్కే విసేసో.

అవిజ్జామూలకనయమాతికా.

సఙ్ఖారాదిమూలకనయమాతికా

౨౪౭. ఇదాని సఙ్ఖారపచ్చయా అవిజ్జాతి సఙ్ఖారమూలకనయో ఆరద్ధో. తత్థాపి యథా అవిజ్జామూలకే ఏవం చత్తారి చతుక్కాని సోళస చ వారా వేదితబ్బా. పఠమచతుక్కే పన పఠమవారమేవ దస్సేత్వా దేసనా సంఖిత్తా. యథా చేత్థ ఏవం విఞ్ఞాణమూలకాదీసుపి. తత్థ సబ్బేస్వేవ తేసు సఙ్ఖారమూలకాదీసు అట్ఠసు నయేసు ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా అవిజ్జా’’తిఆదినా నయేన సహజాతాదిపచ్చయవసేన అవిజ్జాయ సఙ్ఖారాదిపచ్చయతం దస్సేత్వా పున ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా నయేన ఏకచిత్తక్ఖణేపి పచ్చయాకారచక్కస్స పవత్తి దస్సితా.

కస్మా పన భవమూలకా జాతిజరామరణమూలకా వా నయా న వుత్తా? కిం భవపచ్చయా అవిజ్జా న హోతీతి? నో న హోతి. ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా అవిజ్జా’’తి ఏవమాదీసు పన వుచ్చమానేసు న కోచి భవపరియాపన్నో ధమ్మో అవిజ్జాయ పచ్చయో న వుత్తో. తస్మా అపుబ్బస్స అఞ్ఞస్స అవిజ్జాపచ్చయస్స వత్తబ్బస్స అభావతో భవమూలకో నయో న వుత్తో. భవగ్గహణేన చ అవిజ్జాపి సఙ్గహం గచ్ఛతి. తస్మా ‘‘భవపచ్చయా అవిజ్జా’’తి వుచ్చమానే ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా అవిజ్జా’’తిపి వుత్తం సియా. న చ ఏకచిత్తక్ఖణే అవిజ్జా అవిజ్జాయ పచ్చయో నామ హోతి. తత్థ పచ్ఛిన్నత్తావ జాతిజరామరణమూలకాపి నయా న గహితా. అపిచ భవే జాతిజరామరణానిపి అన్తోగధాని. న చేతాని ఏకచిత్తక్ఖణే అవిజ్జాయ పచ్చయా హోన్తీతి భవమూలకా జాతిజరామరణమూలకా వా నయా న వుత్తాతి.

మాతికావణ్ణనా.

అకుసలనిద్దేసవణ్ణనా

౨౪౮-౨౪౯. ఇదాని యథా హేట్ఠా చిత్తుప్పాదకణ్డే కుసలత్తికం ఆదిం కత్వా నిక్ఖిత్తమాతికాయ పటిపాటియా పఠమం కుసలం భాజితం, తథా ఇధ మాతికాయ అనిక్ఖిత్తత్తా పఠమం కుసలం అనామసిత్వా ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారో’’తి అకుసలధమ్మవసేన మాతికాయ నిక్ఖిత్తత్తా నిక్ఖేపపటిపాటియావ అవిజ్జాదీని పటిచ్చసముప్పాదఙ్గాని భాజేత్వా దస్సేతుం కతమే ధమ్మా అకుసలాతిఆదిమాహ. తస్సత్థో హేట్ఠా చిత్తుప్పాదకణ్డే (ధ. స. అట్ఠ. ౩౬౫) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. యస్మా పన ఏకచిత్తక్ఖణే తణ్హాయ చ కాముపాదానస్స చ సమ్భవో నత్థి, తస్మా యం ఏత్థ తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం లబ్భతి, తదేవ దస్సేతుం దిట్ఠి దిట్ఠిగతన్తిఆది వుత్తం.

భవనిద్దేసే చ యస్మా ఉపాదానం సఙ్ఖారక్ఖన్ధే సఙ్గహం గచ్ఛతి, తస్మా ‘‘ఠపేత్వా ఉపాదానం వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి వుత్తం. ఏవఞ్హి వుచ్చమానే ఉపాదానస్స ఉపాదానపచ్చయత్తం ఆపజ్జేయ్య. న చ తదేవ తస్స పచ్చయో హోతి. జాతిఆదినిద్దేసేసు యస్మా ఏతే అరూపధమ్మానం జాతిఆదయో, తస్మా ‘‘ఖణ్డిచ్చం, పాలిచ్చం, వలిత్తచతా, చుతి, చవనతా’’తి న వుత్తం.

౨౫౦. ఏవం పఠమవారం నిట్ఠపేత్వా పున దుతియవారే యస్మిం సమయే పఠమవారేన పచ్చయాకారో దస్సితో, తస్మింయేవ సమయే అపరేనపి నయేన పచ్చయాకారం దస్సేతుం విసుం సమయవవత్థానవారం అవత్వా తస్మిం సమయే అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారోతిఆదినావ నయేన దేసనా కతా. తత్థ ఠపేత్వా ఫస్సన్తి ఇదం యస్మా ఫస్సోపి నామపరియాపన్నో, తస్మా ఫస్సస్స నామతో నీహరణత్థం వుత్తం.

౨౫౨. తతియవారే యస్స చిత్తసముట్ఠానరూపస్స విఞ్ఞాణం పచ్చయో, తస్మిం పవత్తమానే యస్మా తేనుపత్థద్ధానం చక్ఖాయతనాదీనం ఉపచితత్తం పఞ్ఞాయతి, తస్మా చక్ఖాయతనస్స ఉపచయోతిఆది వుత్తం. యస్మా చ కమ్మజరూపస్సపి తస్మిం సమయే వత్తమానస్స విఞ్ఞాణం పచ్ఛాజాతపచ్చయేన పచ్చయో హోతి, తస్మాపి ఏవం వుత్తం. తత్థ కిఞ్చాపి కమ్మజం చిత్తసముట్ఠానన్తి ద్వేవ సన్తతియో గహితా, ఇతరాపి పన ద్వే సన్తతియో గహేతబ్బా. తాసమ్పి హి విఞ్ఞాణం పచ్చయో హోతియేవ.

౨౫౪. చతుత్థవారే పన యస్మా ఏకచిత్తక్ఖణేపి మహాభూతరూపపచ్చయా చక్ఖాయతనాదీని, హదయరూపపచ్చయా ఛట్ఠాయతనం, నామపచ్చయా చ పచ్ఛాజాతసహజాతాదివసేన యథానురూపం సబ్బానిపి పవత్తన్తి, తస్మా తత్థ కతమం నామరూపపచ్చయా సళాయతనం? చక్ఖాయతనన్తిఆది వుత్తం.

౨౫౬. దుతియచతుక్కే సబ్బం ఉత్తానమేవ.

౨౬౪. తతియచతుక్కే యస్స సమ్పయుత్తపచ్చయభావో న హోతి, యస్స చ హోతి, తం విసుం విసుం దస్సేతుం ఇదం వుచ్చతి విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం విఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం నామన్తిఆది వుత్తం.

౨౭౨. చతుత్థచతుక్కే ఫస్సపచ్చయా నామనిద్దేసే కిఞ్చాపి ‘‘ఠపేత్వా ఫస్సం వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో – ఇదం వుచ్చతి ఫస్సపచ్చయా నామ’’న్తి న వుత్తం, తథాపి అనన్తరాతీతపదనిద్దేసే ‘‘ఠపేత్వా ఫస్సం వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి వుత్తత్తా అవుత్తమ్పి తం వుత్తమేవ హోతి. యదేవ హి నామం ఫస్సస్స పచ్చయో, ఫస్సోపి తస్సేవ పచ్చయోతి.

యథా చాయం చతుచతుక్కో సోళసవారప్పభేదో అవిజ్జామూలకో పఠమనయో ఏతస్మిం పఠమాకుసలచిత్తే పకాసితో, ఏవం సఙ్ఖారమూలకాదయో అట్ఠ నయాపి వేదితబ్బా. పాళి పన సంఖిత్తా. ఏవమేవ తస్మిం పఠమాకుసలచిత్తేయేవ నవ నయా, ఛత్తింస చతుక్కాని, చతుచత్తాలీసాధికఞ్చ వారసతం హోతీతి వేదితబ్బం.

౨౮౦. ఇదాని ఇమినావ నయేన సేసాకుసలచిత్తేసుపి పచ్చయాకారం దస్సేతుం కతమే ధమ్మా అకుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యస్మా దిట్ఠివిప్పయుత్తేసు తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం నత్థి, తస్మా ఉపాదానట్ఠానే ఉపాదానం వియ దళ్హనిపాతినా అధిమోక్ఖేన పదం పూరితం. దోమనస్ససహగతేసు చ యస్మా వేదనాపచ్చయా తణ్హాపి నత్థి, తస్మా తణ్హాట్ఠానే తణ్హా వియ బలవకిలేసేన పటిఘేన పదం పూరితం. ఉపాదానట్ఠానే అధిమోక్ఖేనేవ. విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తే పన యస్మా సన్నిట్ఠానాభావతో అధిమోక్ఖోపి నత్థి, తస్మా తణ్హాట్ఠానే బలవకిలేసభూతాయ విచికిచ్ఛాయ పదం పూరితం. ఉపాదానట్ఠానం పరిహీనమేవ. ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తే పన యస్మా అధిమోక్ఖో అత్థి, తస్మా తణ్హాట్ఠానే బలవకిలేసేన ఉద్ధచ్చేన పదం పూరితం. ఉపాదానట్ఠానే అధిమోక్ఖేనేవ. సబ్బత్థేవ చ విసేసమత్తం దస్సేత్వా పాళి సంఖిత్తా. యో చాయం విసేసో దస్సితో, తత్థ కేవలం అధిమోక్ఖనిద్దేసోవ అపుబ్బో. సేసం హేట్ఠా ఆగతమేవ.

అధిమోక్ఖనిద్దేసే పన అధిముచ్చనవసేన అధిమోక్ఖో. అధిముచ్చతి వా తేన ఆరమ్మణే చిత్తం నిబ్బిచికిచ్ఛతాయ సన్నిట్ఠానం గచ్ఛతీతి అధిమోక్ఖో. అధిముచ్చనాకారో అధిముచ్చనా. తస్స చిత్తస్స, తస్మిం వా ఆరమ్మణే అధిముత్తత్తాతి తదధిముత్తతా. సబ్బచిత్తేసు చ పఠమచిత్తే వుత్తనయేనేవ నయచతుక్కవారప్పభేదో వేదితబ్బో. కేవలఞ్హి విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తే ఉపాదానమూలకస్స నయస్స అభావా అట్ఠ నయా, ద్వత్తింస చతుక్కాని, అట్ఠవీసాధికఞ్చ వారసతం హోతీతి.

అకుసలనిద్దేసవణ్ణనా.

కుసలనిద్దేసవణ్ణనా

౨౯౨. ఇదాని ఇమినావ నయేన కుసలచిత్తాదీసుపి పచ్చయాకారం దస్సేతుం కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. యథా పన అకుసలే పఠమం మాతికం నిక్ఖిపిత్వా పచ్ఛా నిద్దేసో కతో, న తథా ఇధ. కస్మా? అప్పనావారే నానత్తసమ్భవతో. లోకియకుసలాదీసు హి తేసం ధమ్మానం దుక్ఖసచ్చపరియాపన్నత్తా ‘‘ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్సా’’తి అప్పనా హోతి, లోకుత్తరకుసలాదీసు ‘‘ఏవమేతేసం ధమ్మాన’’న్తి. తస్మా ఏత్థ సాధారణతో మాతికం ఠపేతుం న సక్కాతి పాటియేక్కం తేసం తేసం కుసలాదీనం మాతికం ఉద్దిసిత్వావ నిద్దేసో కతోతి.

తత్థ యస్మా ఏకచిత్తక్ఖణే కుసలసఙ్ఖారేన సద్ధిం అవిజ్జా నత్థి, తస్మా తం అవత్వా, అవిజ్జా వియ అకుసలానం, కుసలానం మూలతో కుసలమూలం, తణ్హుపాదానానఞ్చ అభావతో తణ్హాట్ఠానే తణ్హా వియ ఆరమ్మణే అజ్ఝోగాళ్హో పసాదో, ఉపాదానట్ఠానే ఉపాదానం వియ దళ్హనిపాతీ నామ అధిమోక్ఖో వుత్తో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.

కుసలనిద్దేసవణ్ణనా.

అబ్యాకతనిద్దేసవణ్ణనా

౩౦౬. అబ్యాకతం హేట్ఠా చిత్తుప్పాదకణ్డే ఆగతపటిపాటియావ విభత్తం. సబ్బవారేసు చ అవిజ్జామూలకా నయా పరిహీనా. కస్మా? అవిజ్జాట్ఠానే ఠపేతబ్బస్స అభావతో. కుసలచిత్తేసు హి అవిజ్జాట్ఠానే ఠపేతబ్బం కుసలమూలం అత్థి, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు నత్థి. సహేతుకేసు పన కిఞ్చాపి అత్థి, ఏవం సన్తేపి ఇధ పచ్ఛిన్నత్తా తత్థ న గహితం. పఞ్చవిఞ్ఞాణసోతే సోతపతితావ హుత్వా దేసనా కతాతి వేదితబ్బా.

విసేసతో పనేత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు తణ్హాట్ఠానం ఉపాదానట్ఠానఞ్చ పరిహీనం. కస్మా? తణ్హాట్ఠానారహస్స బలవధమ్మస్స అభావా అధిమోక్ఖరహితత్తా చ. సేసాహేతుకేసు తణ్హాట్ఠానమేవ పరిహీనం. సహేతుకేసు పసాదసబ్భావతో తణ్హాట్ఠానే పసాదేన పదం పూరితం. ఏవమేత్థ కుసలాకుసలవిపాకేసు చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణనామఛట్ఠాయతనఫస్సవేదనామూలకా ఛ ఛ, సేసాహేతుకేసు అధిమోక్ఖమూలకేన సద్ధిం సత్త సత్త, సహేతుకేసు పసాదమూలకేన సద్ధిం అట్ఠ అట్ఠ నయా వేదితబ్బా.

తత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసుపి చతున్నమ్పి చతుక్కానం ఆదివారోవ వుత్తో. దుతియవారో పచ్చయవిసేసట్ఠేన లబ్భమానోపి న వుత్తో. తతియచతుత్థవారా అసమ్భవతోయేవ. రూపమిస్సకా హి తే, న చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని రూపం సముట్ఠాపేన్తి. యథా చ పఠమచతుక్కే ద్వే వారా లబ్భన్తి, ఏవం సేసచతుక్కేసుపి. తస్మా పఠమచతుక్కే దుతియవారో, సేసచతుక్కేసు చ ద్వే ద్వే వారా అవుత్తాపి వుత్తావ హోన్తీతి వేదితబ్బా. సేసాహేతుకాబ్యాకతే సబ్బచతుక్కేసు సబ్బేపి వారా లబ్భన్తి. ఇధ పచ్ఛిన్నత్తా పన పరతో న గహితా. సోతపతితావ హుత్వా దేసనా కతాతి. సేససహేతుకవిపాకేసుపి ఏసేవ నయో అఞ్ఞత్ర అరూపావచరవిపాకా. అరూపావచరవిపాకస్మిఞ్హి వారద్వయమేవ లబ్భతీతి.

అబ్యాకతనిద్దేసవణ్ణనా.

అవిజ్జామూలకకుసలనిద్దేసవణ్ణనా

౩౩౪. ఇదాని అపరేన పరియాయేన ఏకచిత్తక్ఖణే పచ్చయాకారం దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అవిజ్జాపచ్చయాతి ఉపనిస్సయపచ్చయతం సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవ నిద్దేసవారే ‘‘తత్థ కతమా అవిజ్జా’’తి అవిభజిత్వా ‘‘తత్థ కతమో అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారో’’తి విభత్తం. కుసలచేతనాసఙ్ఖాతో హి సఙ్ఖారోయేవ తస్మిం సమయే చిత్తేన సహజాతో హోతి, న అవిజ్జా.

తత్థ లోకియకుసలస్స హేట్ఠా సుత్తన్తభాజనీయే వుత్తనయేనేవ అవిజ్జా పచ్చయో హోతి. యస్మా పన అప్పహీనావిజ్జో అవిజ్జాయ పహానత్థం లోకుత్తరం భావేతి, తస్మా తస్సాపి సమతిక్కమవసేన పచ్చయో హోతి. అవిజ్జావతోయేవ హి కుసలాయూహనం హోతి, న ఇతరస్స. తత్థ తేభూమకకుసలే సమ్మోహవసేనపి సమతిక్కమభావనావసేనపి ఆయూహనం లబ్భతి; లోకుత్తరే సముచ్ఛేదభావనావసేనాతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

అయం పన విసేసో – యథా హేట్ఠా ఏకేకకుసలే చతున్నం చతుక్కానం వసేన నవ సోళసకా లద్ధా, తథా ఇధ న లబ్భన్తి. కస్మా? అవిజ్జాయ అవిగతసమ్పయుత్తఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయాభావతో. ఉపనిస్సయవసేన పనేత్థ పఠమచతుక్కమేవ లబ్భతి. తమ్పి పఠమవారమేవ దస్సేత్వా సంఖిత్తం. నీహరిత్వా పన దస్సేతబ్బన్తి.

అవిజ్జామూలకకుసలనిద్దేసవణ్ణనా.

కుసలమూలకవిపాకనిద్దేసవణ్ణనా

౩౪౩. ఇదాని అబ్యాకతేసుపి అపరేనేవ నయేన పచ్చయాకారం దస్సేతుం కతమే ధమ్మా అబ్యాకతాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కుసలమూలపచ్చయాతి ఇదమ్పి ఉపనిస్సయపచ్చయతం సన్ధాయ వుత్తం. కుసలవిపాకస్స హి కుసలమూలం, అకుసలవిపాకస్స చ అకుసలమూలం ఉపనిస్సయపచ్చయో హోతి; నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. తస్మా ఏస ఉపనిస్సయపచ్చయేన చేవ నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయేన చ పచ్చయో హోతి. తేనేవ నిద్దేసవారే ‘‘తత్థ కతమం కుసలమూల’’న్తి అవిభజిత్వా ‘‘తత్థ కతమో కుసలమూలపచ్చయా సఙ్ఖారో’’తి విభత్తం. అకుసలవిపాకేపి ఏసేవ నయో.

అవిజ్జామూలకకుసలనిద్దేసే వియ చ ఇమస్మిమ్పి విపాకనిద్దేసే పఠమం పచ్చయచతుక్కమేవ లబ్భతి. తమ్పి పఠమవారం దస్సేత్వా సంఖిత్తం. తస్మా ఏకేకస్మిం విపాకచిత్తే ఏకమేకస్సేవ చతుక్కస్స వసేన కుసలమూలమూలకే అకుసలమూలమూలకే చ నయే వారప్పభేదో వేదితబ్బో. కిరియాధమ్మానం పన యస్మా నేవ అవిజ్జా న కుసలాకుసలమూలాని ఉపనిస్సయపచ్చయతం లభన్తి, తస్మా కిరియవసేన పచ్చయాకారో న వుత్తోతి.

ఏవమేస –

అకుసలకుసలాబ్యాకత-ధమ్మేసు అనేకభేదతో వత్వా;

కుసలాకుసలానం పన, విపాకే చ ఉపనిస్సయవసేన.

పున ఏకధావ వుత్తో, వాదిప్పవరేన పచ్చయాకారో;

ధమ్మప్పచ్చయభేదే, ఞాణస్స పభేదజననత్థం.

పరియత్తిసవనచిన్తన-పటిపత్తిక్కమవివజ్జితానఞ్చ;

యస్మా ఞాణపభేదో, న కదాచిపి హోతి ఏతస్మిం.

పరియత్తిసవనచిన్తన-పటిపత్తిక్కమతో సదా ధీరో;

తత్థ కయిరా న హఞ్ఞం, కరణీయతరం తతో అత్థీతి.

అయం పన పచ్చయాకారో సుత్తన్తఅభిధమ్మభాజనీయవసేన ద్వేపరివట్టమేవ నీహరిత్వా భాజేత్వా దస్సితో హోతి.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా.

సమ్మోహవినోదనియా విభఙ్గట్ఠకథాయ

పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.