౧. సుత్తన్తభాజనీయం ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౨౨౫. ఇదాని తదనన్తరే పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గే యా ‘‘అయం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా నయేన తన్తి నిక్ఖిత్తా, తస్సా అత్థసంవణ్ణనం కరోన్తేన విభజ్జవాదిమణ్డలం ఓతరిత్వా ఆచరియే అనబ్భాచిక్ఖన్తేన సకసమయం అవోక్కమన్తేన పరసమయం అనాయూహన్తేన సుత్తం అప్పటిబాహన్తేన వినయం అనులోమేన్తేన మహాపదేసే ఓలోకేన్తేన ధమ్మం దీపేన్తేన అత్థం సఙ్గహన్తేన తమేవత్థం పున ఆవత్తేత్వా అపరేహిపి పరియాయేహి నిద్దిసన్తేన చ యస్మా అత్థసంవణ్ణనా కాతబ్బా హోతి, పకతియాపి చ దుక్కరావ పటిచ్చసముప్పాదస్స అత్థసంవణ్ణనా, యథాహు పోరాణా –

‘‘సచ్చం సత్తో పటిసన్ధి, పచ్చయాకారమేవ చ;

దుద్దసా చతురో ధమ్మా, దేసేతుఞ్చ సుదుక్కరా’’తి.

తస్మా ‘‘అఞ్ఞత్ర ఆగమాధిగమప్పత్తేహి న సుకరా పటిచ్చసముప్పాదస్స అత్థవణ్ణనా’’తి పరితులయిత్వా –

వత్తుకామో అహం అజ్జ, పచ్చయాకారవణ్ణనం;

పతిట్ఠం నాధిగచ్ఛామి, అజ్ఝోగాళ్హోవ సాగరం.

సాసనం పనిదం నానా-దేసనానయమణ్డితం;

పుబ్బాచరియమగ్గో చ, అబ్బోచ్ఛిన్నో పవత్తతి.

యస్మా తస్మా తదుభయం, సన్నిస్సాయత్థవణ్ణనం;

ఆరభిస్సామి ఏతస్స, తం సుణాథ సమాహితా.

వుత్తఞ్హేతం పుబ్బాచరియేహి –

‘‘యో కోచిమం అట్ఠిం కత్వా సుణేయ్య,

లభేథ పుబ్బాపరియం విసేసం;

లద్ధాన పుబ్బాపరియం విసేసం,

అదస్సనం మచ్చురాజస్స గచ్ఛే’’తి.

అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతిఆదీసు హి ఆదితోయేవ తావ –

దేసనాభేదతో అత్థ-లక్ఖణేకవిధాదితో;

అఙ్గానఞ్చ వవత్థానా, విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

తత్థ ‘దేసనాభేదతో’తి భగవతో హి వల్లిహారకానం చతున్నం పురిసానం వల్లిగ్గహణం వియ ఆదితో వా మజ్ఝతో వా పట్ఠాయ యావ పరియోసానం, తథా పరియోసానతో వా మజ్ఝతో వా పట్ఠాయ యావ ఆదీతి చతుబ్బిధా పటిచ్చసముప్పాదదేసనా. యథా హి వల్లిహారకేసు చతూసు పురిసేసు ఏకో వల్లియా మూలమేవ పఠమం పస్సతి, సో తం మూలే ఛేత్వా సబ్బం ఆకడ్ఢిత్వా ఆదాయ కమ్మే ఉపనేతి, ఏవం భగవా ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా…పే… జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి ఆదితో (మ. ని. ౧.౪౦౨) పట్ఠాయ యావ పరియోసానాపి పటిచ్చసముప్పాదం దేసేతి.

యథా పన తేసు పురిసేసు ఏకో వల్లియా మజ్ఝం పఠమం పస్సతి, సో మజ్ఝే ఛిన్దిత్వా ఉపరిభాగంయేవ ఆకడ్ఢిత్వా ఆదాయ కమ్మే ఉపనేతి, ఏవం భగవా ‘‘తస్స తం వేదనం అభినన్దతో అభివదతో అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో ఉప్పజ్జతి నన్దీ; యా వేదనాసు నన్దీ, తదుపాదానం, తస్సుపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౯; సం. ని. ౩.౫) మజ్ఝతో పట్ఠాయ యావ పరియోసానాపి దేసేతి.

యథా చ తేసు పురిసేసు ఏకో వల్లియా అగ్గం పఠమం పస్సతి, సో అగ్గే గహేత్వా అగ్గానుసారేన యావ మూలా సబ్బం ఆదాయ కమ్మే ఉపనేతి, ఏవం భగవా ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, జాతిపచ్చయా ను ఖో, భిక్ఖవే, జరామరణం నో వా కథం వా ఏత్థ హోతీ’’తి? ‘‘జాతిపచ్చయా, భన్తే, జరామరణం; ఏవం నో ఏత్థ హోతి – జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి. ‘‘భవపచ్చయా జాతి…పే… అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, అవిజ్జాపచ్చయా ను ఖో, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా నో వా కథం వా ఏత్థ హోతీ’’తి? ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా, భన్తే, సఙ్ఖారా; ఏవం నో ఏత్థ హోతి – అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి పరియోసానతో పట్ఠాయ యావ ఆదితోపి పటిచ్చసముప్పాదం దేసేతి.

యథా పన తేసు పురిసేసు ఏకో వల్లియా మజ్ఝమేవ పఠమం పస్సతి, సో మజ్ఝే ఛిన్దిత్వా హేట్ఠా ఓతరన్తో యావ మూలా ఆదాయ కమ్మే ఉపనేతి, ఏవం భగవా ‘‘ఇమే, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆహారా కిం నిదానా, కిం సముదయా, కిం జాతికా, కిం పభవా? ఇమే చత్తారో ఆహారా తణ్హానిదానా, తణ్హాసముదయా, తణ్హాజాతికా, తణ్హాపభవా. తణ్హా చాయం, భిక్ఖవే, కిం నిదానా? వేదనా, ఫస్సో, సళాయతనం, నామరూపం, విఞ్ఞాణం. సఙ్ఖారా కిం నిదానా…పే… సఙ్ఖారా అవిజ్జానిదానా, అవిజ్జాసముదయా, అవిజ్జాజాతికా, అవిజ్జాపభవా’’తి (సం. ని. ౨.౧౧) మజ్ఝతో పట్ఠాయ యావ ఆదితో దేసేతి.

కస్మా పనేవం దేసేతీతి? పటిచ్చసముప్పాదస్స సమన్తభద్దకత్తా, సయఞ్చ దేసనావిలాసప్పత్తత్తా. సమన్తభద్దకో హి పటిచ్చసముప్పాదో తతో తతో ఞాయప్పటివేధాయ సంవత్తతియేవ. దేసనావిలాసప్పత్తో చ భగవా చతువేసారజ్జప్పటిసమ్భిదాయోగేన చతుబ్బిధగమ్భీరభావప్పత్తియా చ. సో దేసనావిలాసప్పత్తత్తా నానానయేహేవ ధమ్మం దేసేతి. విసేసతో పనస్స యా ఆదితో పట్ఠాయ అనులోమదేసనా, సా పవత్తికారణవిభాగసమ్మూళ్హం వేనేయ్యజనం సమనుపస్సతో యథాసకేహి కారణేహి పవత్తిసన్దస్సనత్థం ఉప్పత్తిక్కమసన్దస్సనత్థఞ్చ పవత్తితాతి ఞాతబ్బా.

యా పరియోసానతో పట్ఠాయ పటిలోమదేసనా, సా ‘‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో జాయతి చ జీయతి చ మీయతి చా’’తి (దీ. ని. ౨.౫౭) ఆదినా నయేన కిచ్ఛాపన్నం లోకమనువిలోకయతో పుబ్బభాగప్పటివేధానుసారేన తస్స తస్స జరామరణాదికస్స దుక్ఖస్స అత్తనాధిగతకారణసన్దస్సనత్థం. యా పన మజ్ఝతో పట్ఠాయ యావ ఆది, సా ఆహారనిదానవవత్థాపనానుసారేన యావ అతీతం అద్ధానం అతిహరిత్వా పున అతీతద్ధతో పభుతి హేతుఫలపటిపాటిసన్దస్సనత్థం. యా పన మజ్ఝతో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా పవత్తా, సా పచ్చుప్పన్నే అద్ధానే అనాగతద్ధహేతుసముట్ఠానతో పభుతి అనాగతద్ధసన్దస్సనత్థం. తాసు యా సా పవత్తికారణసమ్మూళ్హస్స వేనేయ్యజనస్స యథాసకేహి కారణేహి పవత్తిసన్దస్సనత్థం ఉప్పత్తిక్కమసన్దస్సనత్థఞ్చ ఆదితో పట్ఠాయ అనులోమదేసనా వుత్తా, సా ఇధ నిక్ఖిత్తాతి వేదితబ్బా.

కస్మా పనేత్థ అవిజ్జా ఆదితో వుత్తా? కిం పకతివాదీనం పకతి వియ అవిజ్జాపి అకారణం మూలకారణం లోకస్సాతి? న అకారణం. ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి హి అవిజ్జాయ కారణం వుత్తం. అత్థి పన పరియాయో యేన మూలకారణం సియా. కో పన సోతి? వట్టకథాయ సీసభావో. భగవా హి వట్టకథం కథేన్తో ద్వే ధమ్మే సీసం కత్వా కథేసి – అవిజ్జం వా భవతణ్హం వా. యథాహ – ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ ‘ఇతో పుబ్బే అవిజ్జా నాహోసి, అథ పచ్ఛా సమభవీ’తి. ఏవఞ్చేతం, భిక్ఖవే, వుచ్చతి, అథ చ పన పఞ్ఞాయతి ‘ఇదప్పచ్చయా అవిజ్జా’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౧); భవతణ్హం వా, యథాహ – ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి భవతణ్హాయ ‘ఇతో పుబ్బే భవతణ్హా నాహోసి, అథ పచ్ఛా సమభవీ’తి. ఏవఞ్చేతం, భిక్ఖవే, వుచ్చతి, అథ చ పన పఞ్ఞాయతి ‘ఇదప్పచ్చయా భవతణ్హా’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౨).

కస్మా పన భగవా వట్టకథం కథేన్తో ఇమే ద్వేవ ధమ్మే సీసం కత్వా కథేసీతి? సుగతిదుగ్గతిగామినో కమ్మస్స విసేసహేతుభూతత్తా. దుగ్గతిగామినో హి కమ్మస్స విసేసహేతు అవిజ్జా. కస్మా? యస్మా అవిజ్జాభిభూతో పుథుజ్జనో, అగ్గిసన్తాపలగుళాభిఘాతపరిస్సమాభిభూతా వజ్ఝగావీ తాయ పరిస్సమాతురతాయ నిరస్సాదమ్పి అత్తనో అనత్థావహమ్పి చ ఉణ్హోదకపానం వియ, కిలేససన్తాపతో నిరస్సాదమ్పి దుగ్గతివినిపాతతో చ అత్తనో అనత్థావహమ్పి పాణాతిపాతాదిమనేకప్పకారం దుగ్గతిగామికమ్మం ఆరభతి. సుగతిగామినో పన కమ్మస్స విసేసహేతు భవతణ్హా. కస్మా? యస్మా భవతణ్హాభిభూతో పుథుజ్జనో, యథా వుత్తప్పకారా గావీ సీతుదకతణ్హాయ సఅస్సాదం అత్తనో పరిస్సమవినోదనఞ్చ సీతుదకపానం వియ, కిలేససన్తాపవిరహతో సఅస్సాదం సుగతిసమ్పాపనేన అత్తనో దుగ్గతిదుక్ఖపరిస్సమవినోదనఞ్చ పాణాతిపాతావేరమణీఆదిమనేకప్పకారం సుగతిగామికమ్మం ఆరభతి.

ఏతేసు పన వట్టకథాయ సీసభూతేసు ధమ్మేసు కత్థచి భగవా ఏకధమ్మమూలికం దేసనం దేసేతి, సేయ్యథిదం – ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, అవిజ్జూపనిసా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారూపనిసం విఞ్ఞాణ’’న్తిఆది (సం. ని. ౨.౨౩). తథా ‘‘ఉపాదానీయేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తిఆది (సం. ని. ౨.౫౨). కత్థచి ఉభయమూలికమ్పి, సేయ్యథిదం – ‘‘అవిజ్జానీవరణస్స, భిక్ఖవే, బాలస్స తణ్హాయ సమ్పయుత్తస్స ఏవమయం కాయో సముదాగతో. ఇతి అయఞ్చేవ కాయో బహిద్ధా చ నామరూపం ఇత్థేతం ద్వయం, ద్వయం పటిచ్చ ఫస్సో, సళేవాయతనాని యేహి ఫుట్ఠో బాలో సుఖదుక్ఖం పటిసంవేదేతీ’’తిఆది (సం. ని. ౨.౧౯). తాసు తాసు దేసనాసు ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి అయమిధ అవిజ్జావసేన ఏకధమ్మమూలికా దేసనాతి వేదితబ్బా. ఏవం తావేత్థ దేసనాభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘అత్థతో’తి అవిజ్జాదీనం పదానం అత్థతో, సేయ్యథిదం – పూరేతుం అయుత్తట్ఠేన కాయదుచ్చరితాది అవిన్దియం నామ; అలద్ధబ్బన్తి అత్థో. తం అవిన్దియం విన్దతీతి అవిజ్జా. తబ్బిపరీతతో కాయసుచరితాది విన్దియం నామ. తం విన్దియం న విన్దతీతి అవిజ్జా. ఖన్ధానం రాసట్ఠం, ఆయతనానం ఆయతనట్ఠం, ధాతూనం సుఞ్ఞట్ఠం, సచ్చానం తథట్ఠం, ఇన్ద్రియానం ఆధిపతేయ్యట్ఠం అవిదితం కరోతీతి అవిజ్జా. దుక్ఖాదీనం పీళనాదివసేన వుత్తం చతుబ్బిధం చతుబ్బిధం అత్థం అవిదితం కరోతీతిపి అవిజ్జా. అన్తవిరహితే సంసారే సబ్బయోనిగతిభవవిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసేసు సత్తే జవాపేతీతి అవిజ్జా. పరమత్థతో అవిజ్జమానేసు ఇత్థిపురిసాదీసు జవతి, విజ్జమానేసుపి ఖన్ధాదీసు న జవతీతి అవిజ్జా. అపిచ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వత్థారమ్మణానం పటిచ్చసముప్పాదపటిచ్చసముప్పన్నానఞ్చ ధమ్మానం ఛాదనతోపి అవిజ్జా.

యం పటిచ్చ ఫలమేతి సో పచ్చయో. పటిచ్చాతి న వినా తేన; తం అపచ్చక్ఖిత్వాతి అత్థో. ఏతీతి ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చాతి అత్థో. అపి చ ఉపకారకట్ఠో పచ్చయట్ఠో. అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చాతి అవిజ్జాపచ్చయో. తస్మా అవిజ్జాపచ్చయా.

సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తీతి సఙ్ఖారా. అపిచ అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతసఙ్ఖారా చాతి దువిధా సఙ్ఖారా. తత్థ పుఞ్ఞాపుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారా తయో, కాయవచీచిత్తసఙ్ఖారా తయోతి ఇమే ఛ అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా. తే సబ్బేపి లోకియకుసలాకుసలచేతనామత్తమేవ హోన్తి.

సఙ్ఖతసఙ్ఖారో, అభిసఙ్ఖతసఙ్ఖారో, అభిసఙ్ఖరణసఙ్ఖారో, పయోగాభిసఙ్ఖారోతి ఇమే పన చత్తారో సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతసఙ్ఖారా. తత్థ ‘‘అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౨౧, ౨౭౨; సం. ని. ౧.౧౮౬; ౨.౧౪౩) వుత్తా సబ్బేపి సప్పచ్చయా ధమ్మా ‘సఙ్ఖతసఙ్ఖారా’ నామ. కమ్మనిబ్బత్తా తేభూమకా రూపారూపధమ్మా ‘అభిసఙ్ఖతసఙ్ఖారా’తి అట్ఠకథాసు వుత్తా. తేపి ‘‘అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’’తి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. విసుం పన నేసం ఆగతట్ఠానం న పఞ్ఞాయతి. తేభూమకకుసలాకుసలచేతనా పన ‘అభిసఙ్ఖరణకసఙ్ఖారో’తి వుచ్చతి. తస్స ‘‘అవిజ్జాగతోయం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో పుఞ్ఞఞ్చే అభిసఙ్ఖరోతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౫౧) ఆగతట్ఠానం పఞ్ఞాయతి. కాయికచేతసికం పన వీరియం ‘పయోగాభిసఙ్ఖారో’తి వుచ్చతి. సో ‘‘యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి, తావతికం గన్త్వా అక్ఖాహతం మఞ్ఞే అట్ఠాసీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౧౫) ఆగతో.

న కేవలఞ్చ ఏతేయేవ, అఞ్ఞేపి ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జన్తస్స ఖో, ఆవుసో విసాఖ, భిక్ఖునో పఠమం నిరుజ్ఝతి వచీసఙ్ఖారో, తతో కాయసఙ్ఖారో, తతో చిత్తసఙ్ఖారో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౪౬౪) నయేన సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతా అనేకసఙ్ఖారా. తేసు నత్థి సో సఙ్ఖారో, యో సఙ్ఖతసఙ్ఖారే సఙ్గహం న గచ్ఛేయ్య. ఇతో పరం సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణన్తిఆదీసు యం వుత్తం తం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

అవుత్తే పన విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. నమతీతి నామం. రుప్పతీతి రూపం. ఆయే తనోతి, ఆయతఞ్చ నయతీతి ఆయతనం. ఫుసతీతి ఫస్సో. వేదయతీతి వేదనా. పరితస్సతీతి తణ్హా. ఉపాదియతీతి ఉపాదానం. భవతి భావయతి చాతి భవో. జననం జాతి. జీరణం జరా. మరన్తి ఏతేనాతి మరణం. సోచనం సోకో. పరిదేవనం పరిదేవో. దుక్ఖయతీతి దుక్ఖం; ఉప్పాదట్ఠితివసేన వా ద్వేధా ఖణతీతి దుక్ఖం. దుమ్మనస్స భావో దోమనస్సం. భుసో ఆయాసో ఉపాయాసో.

సమ్భవన్తీతి నిబ్బత్తన్తి. న కేవలఞ్చ సోకాదీహేవ, అథ ఖో సబ్బపదేహి ‘సమ్భవన్తీ’తి సద్దస్స యోజనా కాతబ్బా. ఇతరథా హి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి వుత్తే కిం కరోన్తీతి న పఞ్ఞాయేయ్యుం. ‘‘సమ్భవన్తీ’’తి పన యోజనాయ సతి ‘‘అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చాతి అవిజ్జాపచ్చయో; తస్మా అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీ’’తి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నవవత్థానం కతం హోతి. ఏస నయో సబ్బత్థ.

ఏవన్తి నిద్దిట్ఠనయనిదస్సనం. తేన అవిజ్జాదీహేవ కారణేహి, న ఇస్సరనిమ్మానాదీహీతి దస్సేతి. ఏతస్సాతి యథావుత్తస్స. కేవలస్సాతి అసమ్మిస్సస్స సకలస్స వా. దుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి దుక్ఖసమూహస్స, న సత్తస్స, న సుఖసుభాదీనం. సముదయోతి నిబ్బత్తి. హోతీతి సమ్భవతి. ఏవమేత్థ అత్థతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘లక్ఖణాదితో’తి అవిజ్జాదీనం లక్ఖణాదితో, సేయ్యథిదం – అఞ్ఞాణలక్ఖణా అవిజ్జా, సమ్మోహనరసా, ఛాదనపచ్చుపట్ఠానా, ఆసవపదట్ఠానా. అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణా సఙ్ఖారా, ఆయూహనరసా, చేతనాపచ్చుపట్ఠానా, అవిజ్జాపదట్ఠానా. విజాననలక్ఖణం విఞ్ఞాణం, పుబ్బఙ్గమరసం, పటిసన్ధిపచ్చుపట్ఠానం, సఙ్ఖారపదట్ఠానం, వత్థారమ్మణపదట్ఠానం వా. నమనలక్ఖణం నామం, సమ్పయోగరసం, అవినిబ్భోగపచ్చుపట్ఠానం, విఞ్ఞాణపదట్ఠానం. రుప్పనలక్ఖణం రూపం, వికిరణరసం, అబ్యాకతపచ్చుపట్ఠానం, విఞ్ఞాణపదట్ఠానం. ఆయతనలక్ఖణం సళాయతనం, దస్సనాదిరసం, వత్థుద్వారభావపచ్చుపట్ఠానం, నామరూపపదట్ఠానం. ఫుసనలక్ఖణో ఫస్సో, సఙ్ఘట్టనరసో, సఙ్గతిపచ్చుపట్ఠానో, సళాయతనపదట్ఠానో. అనుభవనలక్ఖణా వేదనా, విసయరససమ్భోగరసా, సుఖదుక్ఖపచ్చుపట్ఠానా, ఫస్సపదట్ఠానా. హేతులక్ఖణా తణ్హా, అభినన్దనరసా, అతిత్తిభావపచ్చుపట్ఠానా, వేదనాపదట్ఠానా. గహణలక్ఖణం ఉపాదానం, అముఞ్చనరసం, తణ్హాదళ్హత్తదిట్ఠిపచ్చుపట్ఠానం, తణ్హాపదట్ఠానం. కమ్మకమ్మఫలలక్ఖణో భవో, భావనభవనరసో, కుసలాకుసలాబ్యాకతపచ్చుపట్ఠానో, ఉపాదానపదట్ఠానో. జాతిఆదీనం లక్ఖణాదీని సచ్చవిభఙ్గే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఏవమేత్థ లక్ఖణాదితోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘ఏకవిధాదితో’తి ఏత్థ అవిజ్జా అఞ్ఞాణాదస్సనమోహాదిభావతో ఏకవిధా, అప్పటిపత్తిమిచ్ఛాపటిపత్తితో దువిధా తథా సఙ్ఖారాసఙ్ఖారతో, వేదనాత్తయసమ్పయోగతో తివిధా, చతుసచ్చఅప్పటివేధతో చతుబ్బిధా, గతిపఞ్చకాదీనవచ్ఛాదనతో పఞ్చవిధా, ద్వారారమ్మణతో పన సబ్బేసుపి అరూపధమ్మేసు ఛబ్బిధతా వేదితబ్బా.

సఙ్ఖారా సాసవవిపాకధమ్మధమ్మాదిభావతో ఏకవిధా, కుసలాకుసలతో దువిధా తథా పరిత్తమహగ్గతహీనమజ్ఝిమమిచ్ఛత్తనియతానియతతో, తివిధా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదిభావతో, చతుబ్బిధా చతుయోనిసంవత్తనతో, పఞ్చవిధా పఞ్చగతిగామితో.

విఞ్ఞాణం లోకియవిపాకాదిభావతో ఏకవిధం, సహేతుకాహేతుకాదితో దువిధం, భవత్తయపరియాపన్నతో వేదనాత్తయసమ్పయోగతో అహేతుకదుహేతుకతిహేతుకతో చ తివిధం, యోనిగతివసేన చతుబ్బిధం పఞ్చవిధఞ్చ.

నామరూపం విఞ్ఞాణసన్నిస్సయతో కమ్మపచ్చయతో చ ఏకవిధం, సారమ్మణానారమ్మణతో దువిధం, అతీతాదితో తివిధం, యోనిగతివసేన చతుబ్బిధం పఞ్చవిధఞ్చ.

సళాయతనం సఞ్జాతిసమోసరణట్ఠానతో ఏకవిధం, భూతప్పసాదవిఞ్ఞాణాదితో దువిధం, సమ్పత్తాసమ్పత్తనోభయగోచరతో తివిధం, యోనిగతిపరియాపన్నతో చతుబ్బిధం పఞ్చవిధఞ్చాతి ఇమినా నయేన ఫస్సాదీనమ్పి ఏకవిధాదిభావో వేదితబ్బోతి. ఏవమేత్థ ఏకవిధాదితోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘అఙ్గానఞ్చ వవత్థానా’తి సోకాదయో చేత్థ భవచక్కస్స అవిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్తా. జరామరణబ్భాహతస్స హి బాలస్స తే సమ్భవన్తి. యథాహ – ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో సారీరికాయ దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహమాపజ్జతీ’’తి (సం. ని. ౪.౨౫౨). యావ చ తేసం పవత్తి తావ అవిజ్జాయాతి పునపి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి సమ్బన్ధమేవ హోతి భవచక్కం. తస్మా తేసమ్పి జరామరణేనేవ ఏకసఙ్ఖేపం కత్వా ద్వాదసేవ పటిచ్చసముప్పాదఙ్గానీతి వేదితబ్బాని. ఏవమేత్థ అఙ్గానం వవత్థానతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. అయం తావేత్థ ఉద్దేసవారవసేన సఙ్ఖేపకథా.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అవిజ్జాపదనిద్దేసో

౨౨౬. ఇదాని నిద్దేసవారవసేన విత్థారకథా హోతి. ‘‘అవిజ్జా పచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి హి వుత్తం. తత్థ అవిజ్జాపచ్చయేసు సఙ్ఖారేసు దస్సేతబ్బేసు యస్మా పుత్తే కథేతబ్బే పఠమం పితా కథీయతి. ఏవఞ్హి సతి ‘మిత్తస్స పుత్తో, దత్తస్స పుత్తో’తి పుత్తో సుకథితో హోతి. తస్మా దేసనాకుసలో సత్థా సఙ్ఖారానం జనకత్థేన పితుసదిసం అవిజ్జం తావ దస్సేతుం తత్థ కతమా అవిజ్జా? దుక్ఖే అఞ్ఞాణన్తిఆదిమాహ.

తత్థ యస్మా అయం అవిజ్జా దుక్ఖసచ్చస్స యాథావసరసలక్ఖణం జానితుం పస్సితుం పటివిజ్ఝితుం న దేతి, ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా గన్థేత్వా తిట్ఠతి, తస్మా ‘‘దుక్ఖే అఞ్ఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. తథా యస్మా దుక్ఖసముదయస్స దుక్ఖనిరోధస్స దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ యాథావసరసలక్ఖణం జానితుం పస్సితుం పటివిజ్ఝితుం న దేతి, ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా గన్థేత్వా తిట్ఠతి, తస్మా దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణన్తి వుచ్చతి. ఇమేసు చతూసు ఠానేసు సుత్తన్తికపరియాయేన అఞ్ఞాణం అవిజ్జాతి కథితం.

నిక్ఖేపకణ్డే (ధ. స. ౧౦౬౭) పన అభిధమ్మపరియాయేన ‘‘పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణ’’న్తి అపరేసుపి చతూసు ఠానేసు అఞ్ఞాణం గహితం. తత్థ పుబ్బన్తేతి అతీతో అద్ధా, అతీతాని ఖన్ధధాతుఆయతనాని. అపరన్తేతి అనాగతో అద్ధా, అనాగతాని ఖన్ధధాతుఆయతనాని. పుబ్బన్తాపరన్తేతి తదుభయం. ఇదప్పచ్చయతాతి సఙ్ఖారాదీనం కారణాని అవిజ్జాదీని అఙ్గాని. పటిచ్చసముప్పన్నధమ్మాతి అవిజ్జాదీహి నిబ్బత్తా సఙ్ఖారాదయో ధమ్మా. తత్రాయం అవిజ్జా యస్మా అతీతానం ఖన్ధాదీనం యాథావసరసలక్ఖణం జానితుం పస్సితుం పటివిజ్ఝితుం న దేతి, ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా గన్థేత్వా తిట్ఠతి, తస్మా ‘‘పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. తథా యస్మా అనాగతానం ఖన్ధాదీనం, అతీతానాగతానం ఖన్ధాదీనం ఇదప్పచ్చయతాయ చేవ పటిచ్చసముప్పన్నధమ్మానఞ్చ యాథావసరసలక్ఖణం జానితుం పస్సితుం పటివిజ్ఝితుం న దేతి, ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా గన్థేత్వా తిట్ఠతి, తస్మా ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణన్తి వుచ్చతి. ఇమేసు అట్ఠసు ఠానేసు అభిధమ్మపరియాయేన అఞ్ఞాణం అవిజ్జాతి కథితం.

ఏవం కిం కథితం హోతి? కిచ్చతో చేవ జాతితో చ అవిజ్జా కథితా నామ హోతి. కథం? అయఞ్హి అవిజ్జా ఇమాని అట్ఠ ఠానాని జానితుం పస్సితుం పటివిజ్ఝితుం న దేతీతి కిచ్చతో కథితా; ఉప్పజ్జమానాపి ఇమేసు అట్ఠసు ఠానేసు ఉప్పజ్జతీతి జాతితోపి కథితా. ఏవం కథేత్వా పున ‘‘యం ఏవరూపం అఞ్ఞాణం అదస్సన’’న్తిఆదీని పఞ్చవీసతి పదాని అవిజ్జాయ లక్ఖణం దస్సేతుం గహితాని.

తత్థ యస్మా అయం అవిజ్జా ఇమేహి అట్ఠహి పదేహి కథితాపి పున పఞ్చవీసతియా పదేహి లక్ఖణే అకథితే సుకథితా నామ న హోతి, లక్ఖణే పన కథితేయేవ సుకథితా నామ హోతి. యథా పురిసో నట్ఠం గోణం పరియేసమానో మనుస్సే పుచ్ఛేయ్య – ‘‘అపి, అయ్యా, సేతం గోణం పస్సథ, రత్తం గోణం పస్సథా’’తి? తే ఏవం వదేయ్యుం – ‘‘ఇమస్మిం రట్ఠే సేతరత్తానం గోణానం అన్తో నత్థి, కిం తే గోణస్స లక్ఖణ’’న్తి? అథ తేన ‘సఙ్ఘాటి’ వా ‘నఙ్గలం’ వాతి వుత్తే గోణో సుకథితో నామ భవేయ్య; ఏవమేవ యస్మా అయం అవిజ్జా అట్ఠహి పదేహి కథితాపి పున పఞ్చవీసతియా పదేహి లక్ఖణే అకథితే సుకథితా నామ న హోతి, లక్ఖణే పన కథితేయేవ సుకథితా నామ హోతి. తస్మా యానస్సా లక్ఖణదస్సనత్థం పఞ్చవీసతి పదాని కథితాని, తేసమ్పి వసేన వేదితబ్బా.

సేయ్యథిదం – ఞాణం నామ పఞ్ఞా. సా అత్థత్థం కారణకారణం చతుసచ్చధమ్మం విదితం పాకటం కరోతి. అయం పన అవిజ్జా ఉప్పజ్జిత్వా తం విదితం పాకటం కాతుం న దేతీతి ఞాణపచ్చనీకతో అఞ్ఞాణం. దస్సనన్తిపి పఞ్ఞా. సాపి తం ఆకారం పస్సతి. అవిజ్జా పన ఉప్పజ్జిత్వా తం పస్సితుం న దేతీతి అదస్సనం. అభిసమయోతిపి పఞ్ఞా. సా తం ఆకారం అభిసమేతి. అవిజ్జా పన ఉప్పజ్జిత్వా తం అభిసమేతుం న దేతీతి అనభిసమయో. అనుబోధో సమ్బోధో పటివేధోతిపి పఞ్ఞా. సా తం ఆకారం అనుబుజ్ఝతి సమ్బుజ్ఝతి పటివిజ్ఝతి. అవిజ్జా పన ఉప్పజ్జిత్వా తం అనుబుజ్ఝితుం సంబుజ్ఝితుం పటివిజ్ఝితుం న దేతీతి అననుబోధో అసమ్బోధో అప్పటివేధో. సఙ్గాహనాతిపి పఞ్ఞా. సా తం ఆకారం గహేత్వా ఘంసిత్వా గణ్హాతి. అవిజ్జా పన ఉప్పజ్జిత్వా తం గహేత్వా ఘంసిత్వా గణ్హితుం న దేతీతి అసఙ్గాహనా. పరియోగాహనాతిపి పఞ్ఞా. సా తం ఆకారం ఓగాహిత్వా అనుపవిసిత్వా గణ్హాతి. అవిజ్జా పన ఉప్పజ్జిత్వా తం ఓగాహిత్వా అనుపవిసిత్వా గణ్హితుం న దేతీతి అపరియోగాహనా. సమపేక్ఖనాతిపి పఞ్ఞా. సా తం ఆకారం సమం సమ్మా చ పేక్ఖతి. అవిజ్జా పన ఉప్పజ్జిత్వా తం సమం సమ్మా చ పేక్ఖితుం న దేతీతి అసమపేక్ఖనా. పచ్చవేక్ఖణాతిపి పఞ్ఞా. సా తం ఆకారం పచ్చవేక్ఖతి. అవిజ్జా పన ఉప్పజ్జిత్వా తం పచ్చవేక్ఖితుం న దేతీతి అపచ్చవేక్ఖణా. నాస్సా కిఞ్చి కమ్మం పచ్చక్ఖం అత్థి, సయఞ్చ అపచ్చవేక్ఖిత్వా కతం కమ్మన్తి అపచ్చక్ఖకమ్మం. దుమ్మేధభావతాయ దుమ్మేజ్ఝం. బాలభావతాయ బాల్యం.

సమ్పజఞ్ఞన్తిపి పఞ్ఞా. సా అత్థత్థం కారణకారణం చతుసచ్చధమ్మం సమ్మా పజానాతి. అవిజ్జా పన ఉప్పజ్జిత్వా తం ఆకారం పజానితుం న దేతీతి అసమ్పజఞ్ఞం. మోహనవసేన మోహో. పమోహనవసేన పమోహో. సమ్మోహనవసేన సమ్మోహో. అవిన్దియం విన్దతీతిఆదివసేన అవిజ్జా. వట్టస్మిం ఓహనతి ఓసీదాపేతీతి అవిజ్జోఘో. వట్టస్మిం యోజేతీతి అవిజ్జాయోగో. అప్పహీనవసేన పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో చ అవిజ్జానుసయో. మగ్గే పరియుట్ఠితచోరా అద్ధికే వియ కుసలచిత్తం పరియుట్ఠాతి గణ్హాతి విలుమ్పతీతి అవిజ్జాపరియుట్ఠానం. యథా నగరద్వారే పలిఘసఙ్ఖాతాయ లఙ్గియా పతితాయ అన్తోనగరే మనుస్సానం బహినగరగమనమ్పి బహినగరే మనుస్సానం అన్తోనగరపవేసనమ్పి పచ్ఛిజ్జతి, ఏవమేవ యస్స సక్కాయనగరే అయం పతితా తస్స నిబ్బానసమ్పాపకం ఞాణగమనం పచ్ఛిజ్జతీతి అవిజ్జాలఙ్గీ నామ హోతి. అకుసలఞ్చ తం మూలఞ్చ, అకుసలానం వా మూలన్తి అకుసలమూలం. తం పన న అఞ్ఞం, ఇధాధిప్పేతో మోహోతి మోహో అకుసలమూలం. అయం వుచ్చతి అవిజ్జాతి అయం ఏవంలక్ఖణా అవిజ్జా నామాతి వుచ్చతి. ఏవం పఞ్చవీసతిపదవసేన అవిజ్జాయ లక్ఖణం వేదితబ్బం.

ఏవంలక్ఖణా పనాయం అవిజ్జా దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణన్తి వుత్తాపి దుక్ఖసచ్చస్స ఏకదేసో హోతి, సహజాతా హోతి, తం ఆరమ్మణం కరోతి, ఛాదేతి; సముదయసచ్చస్స న ఏకదేసో హోతి, సహజాతా హోతి, తం ఆరమ్మణం కరోతి, ఛాదేతి; నిరోధసచ్చస్స నేవ ఏకదేసో హోతి, న సహజాతా, న తం ఆరమ్మణం కరోతి, కేవలం ఛాదేతి; మగ్గసచ్చస్సాపి న ఏకదేసో, న సహజాతా, న తం ఆరమ్మణం కరోతి, కేవలం ఛాదేతి. దుక్ఖారమ్మణతా అవిజ్జా ఉప్పజ్జతి, తఞ్చ ఛాదేతి. సముదయారమ్మణతా అవిజ్జా ఉప్పజ్జతి, తఞ్చ ఛాదేతి. నిరోధారమ్మణతా అవిజ్జా నుప్పజ్జతి, తఞ్చ ఛాదేతి. మగ్గారమ్మణతా అవిజ్జా నూప్పజ్జతి, తఞ్చ ఛాదేతి.

ద్వే సచ్చా దుద్దసత్తా గమ్భీరా. ద్వే సచ్చా గమ్భీరత్తా దుద్దసా. అపిచ ఖో పన దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం గమ్భీరఞ్చేవ దుద్దసఞ్చ. తత్థ దుక్ఖం నామ పాకటం, లక్ఖణస్స పన దుద్దసత్తా గమ్భీరం నామ జాతం. సముదయేపి ఏసేవ నయో. యథా పన మహాసముద్దం మన్థేత్వా ఓజాయ నీహరణం నామ భారో, సినేరుపాదతో వాలికాయ ఉద్ధరణం నామ భారో, పబ్బతం పీళేత్వా రసస్స నీహరణం నామ భారో; ఏవమేవ ద్వే సచ్చాని గమ్భీరతాయ ఏవ దుద్దసాని, నిరోధసచ్చం పన అతిగమ్భీరఞ్చ అతిదుద్దసఞ్చాతి. ఏవం దుద్దసత్తా గమ్భీరానం గమ్భీరత్తా చ దుద్దసానం చతున్నం అరియసచ్చానం పటిచ్ఛాదకం మోహన్ధకారం అయం వుచ్చతి అవిజ్జాతి.

అవిజ్జాపదనిద్దేసో.

సఙ్ఖారపదనిద్దేసో

సఙ్ఖారపదే హేట్ఠా వుత్తసఙ్ఖారేసు సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతసఙ్ఖారే అనామసిత్వా అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారేయేవ దస్సేన్తో తత్థ కతమే అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా? పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారోతిఆదిమాహ. తత్థ పునాతి అత్తనో కారకం, పూరేతి చస్స అజ్ఝాసయం, పుజ్జఞ్చ భవం నిబ్బత్తేతీతి పుఞ్ఞో. అభిసఙ్ఖరోతి విపాకం కటత్తారూపఞ్చాతి అభిసఙ్ఖారో. పుఞ్ఞోవ అభిసఙ్ఖారో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో. పుఞ్ఞపటిపక్ఖతో అపుఞ్ఞో. అపుఞ్ఞోవ అభిసఙ్ఖారో అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో. న ఇఞ్జతీతి ఆనేఞ్జం. ఆనేఞ్జమేవ అభిసఙ్ఖారో, ఆనేఞ్జఞ్చ భవం అభిసఙ్ఖరోతీతి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో. కాయేన పవత్తితో, కాయతో వా పవత్తో, కాయస్స వా సఙ్ఖారోతి కాయసఙ్ఖారో. వచీసఙ్ఖారచిత్తసఙ్ఖారేసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ పఠమత్తికో పరివీమంసనసుత్తవసేన గహితో. తత్థ హి ‘‘పుఞ్ఞఞ్చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, పుఞ్ఞూపగం హోతి విఞ్ఞాణం. అపుఞ్ఞఞ్చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, అపుఞ్ఞుపగం హోతి విఞ్ఞాణం. ఆనేఞ్జఞ్చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, ఆనేఞ్జుపగం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తి (సం. ని. ౨.౫౧) వుత్తం. దుతియత్తికో తదనన్తరస్స విభఙ్గసుత్తస్స వసేన గహితో, సమ్మాదిట్ఠిసుత్తపరియాయేన (మ. ని. ౧.౧౦౨) గహితోతిపి వత్తుం వట్టతియేవ. తత్థ హి ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా. కతమే తయో? కాయసఙ్ఖారో, వచీసఙ్ఖారో, చిత్తసఙ్ఖారో’’తి (సం. ని. ౨.౨) వుత్తం. కస్మా పనేతేసం సుత్తానం వసేన తే గహితాతి? అయం అభిధమ్మో నామ న అధునాకతో, నాపి బాహిరకఇసీహి వా సావకేహి వా దేవతాహి వా భాసితో. సబ్బఞ్ఞుజినభాసితో పన అయం. అభిధమ్మేపి హి సుత్తేపి ఏకసదిసావ తన్తి నిద్దిట్ఠాతి ఇమస్సత్థస్స దీపనత్థం.

ఇదాని తే సఙ్ఖారే పభేదతో దస్సేతుం తత్థ కతమో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారోతిఆదిమాహ. తత్థ కుసలా చేతనాతి అనియమతో చతుభూమికచేతనాపి వుత్తా. కామావచరా రూపావచరాతి నియమితత్తా పన అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా, పఞ్చ రూపావచరకుసలచేతనాతి తేరస చేతనా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో నామ. దానమయాతిఆదీహి తాసంయేవ చేతనానం పుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన పవత్తి దస్సితా. తత్థ అట్ఠ కామావచరావ దానసీలమయా హోన్తి. భావనామయా పన తేరసపి. యథా హి పగుణం ధమ్మం సజ్ఝాయమానో ఏకం ద్వే అనుసన్ధిగతేపి న జానాతి, పచ్ఛా ఆవజ్జన్తో జానాతి; ఏవమేవ కసిణపరికమ్మం కరోన్తస్స పగుణజ్ఝానం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పగుణకమ్మట్ఠానఞ్చ మనసికరోన్తస్స ఞాణవిప్పయుత్తాపి భావనా హోతి. తేన వుత్తం ‘‘భావనామయా పన తేరసపీ’’తి.

తత్థ దానమయాదీసు ‘‘దానం ఆరబ్భ దానమధికిచ్చ యా ఉప్పజ్జతి చేతనా సఞ్చేతనా చేతయితత్తం – అయం వుచ్చతి దానమయో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారోతి. సీలం ఆరబ్భ…పే… భావనం ఆరబ్భ భావనమధికిచ్చ యా ఉప్పజ్జతి చేతనా సఞ్చేతనా చేతయితత్తం – అయం వుచ్చతి భావనామయో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో’’తి (విభ. ౭౬౯) అయం సఙ్ఖేపదేసనా.

చీవరాదీసు పన చతూసు పచ్చయేసు రూపాదీసు వా ఛసు ఆరమ్మణేసు అన్నాదీసు వా దససు దానవత్థూసు తం తం దేన్తస్స తేసం ఉప్పాదనతో పట్ఠాయ పుబ్బభాగే పరిచ్చాగకాలే పచ్ఛా సోమనస్సచిత్తేన అనుస్సరణే చాతి తీసు కాలేసు పవత్తా చేతనా దానమయా నామ. సీలం పరిపూరణత్థాయ పన ‘పబ్బజిస్సామీ’తి విహారం గచ్ఛన్తస్స పబ్బజన్తస్స మనోరథం మత్థకం పాపేత్వా ‘పబ్బజితో వతమ్హి, సాధు సుట్ఠూ’తి ఆవజ్జన్తస్స పాతిమోక్ఖం సంవరన్తస్స చీవరాదయో పచ్చయే పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఆపాథగతేసు రూపాదీసు చక్ఖుద్వారాదీని సంవరన్తస్స ఆజీవం సోధేన్తస్స చ పవత్తా చేతనా సీలమయా నామ. పటిసమ్భిదాయం వుత్తేన విపస్సనామగ్గేన చక్ఖుం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో భావేన్తస్స రూపే…పే… ధమ్మే, చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనోవిఞ్ఞాణం, చక్ఖుసమ్ఫస్సం…పే… మనోసమ్ఫస్సం, చక్ఖుసమ్ఫస్సజం వేదనం…పే… మనోసమ్ఫస్సజం వేదనం, రూపసఞ్ఞం …పే… ధమ్మసఞ్ఞం జరామరణం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో భావేన్తస్స పవత్తా చేతనా భావనామయా నామాతి అయం విత్థారకథా.

అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారనిద్దేసే అకుసలా చేతనాతి ద్వాదసఅకుసలచిత్తసమ్పయుత్తా చేతనా. కామావచరాతి కిఞ్చాపి తత్థ ఠపేత్వా ద్వే దోమనస్ససహగతచేతనా సేసా రూపారూపభవేపి ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ పన పటిసన్ధిం న ఆకడ్ఢన్తి, కామావచరేయేవ పటిసన్ధివసేన విపాకం అవచారేన్తీతి కామావచరాత్వేవ వుత్తా.

ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారనిద్దేసే కుసలా చేతనా అరూపావచరాతి చతస్సో అరూపావచరకుసలచేతనా. ఏతా హి చతస్సో అనిఞ్జనట్ఠేన అనిఞ్జనస్స చ అభిసఙ్ఖరణట్ఠేన ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారోతి వుచ్చన్తి. రూపావచరచతుత్థజ్ఝానతో హి తిస్సో కుసలవిపాకకిరియాచేతనా ద్వాదస అరూపావచరచేతనాతి పఞ్చదస ధమ్మా అనిచ్చలట్ఠేన అఫన్దనట్ఠేన ఆనేఞ్జా నామ. తత్థ రూపావచరా కుసలా చేతనా అనిఞ్జా సమానాపి అత్తనా సరిక్ఖకమ్పి అసరిక్ఖకమ్పి సఇఞ్జనమ్పి అనిఞ్జనమ్పి రూపారూపం జనేతీతి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో నామ న హోతి. విపాకకిరియచేతనా పన అవిపాకత్తా విపాకం న అభిసఙ్ఖరోన్తి, తథా అరూపావచరా విపాకకిరియచేతనాపీతి ఏకాదసాపి ఏతా చేతనా ఆనేఞ్జావ న అభిసఙ్ఖారా. చతుబ్బిధా పన అరూపావచరకుసలచేతనా యథా హత్థిఅస్సాదీనం సదిసావ ఛాయా హోన్తి, ఏవం అత్తనా సదిసం నిచ్చలం అరూపమేవ జనేతీతి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారోతి వుచ్చతీతి.

ఏవం పుఞ్జాభిసఙ్ఖారవసేన తేరస, అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారవసేన ద్వాదస, ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారవసేన చతస్సోతి సబ్బాపేతా పరిపిణ్డితా ఏకూనతింస చేతనా హోన్తి. ఇతి భగవా అపరిమాణేసు చక్కవాళేసు అపరిమాణానం సత్తానం ఉప్పజ్జనకకుసలాకుసలచేతనా మహాతులాయ ధారయమానో వియ, నాళియం పక్ఖిపిత్వా మినమానో వియ చ సబ్బఞ్ఞుతఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఏకూనతింసమేవ దస్సేసి.

ఇదాని అపరిమాణేసు చక్కవాళేసు అపరిమాణా సత్తా కుసలాకుసలకమ్మం ఆయూహమానా యేహి ద్వారేహి ఆయూహన్తి, తాని తీణి కమ్మద్వారాని దస్సేన్తో తత్థ కతమో కాయసఙ్ఖారో? కాయసఞ్చేతనాతిఆదిమాహ. తత్థ కాయసఞ్చేతనాతి కాయవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేత్వా కాయద్వారతో పవత్తా అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా ద్వాదస అకుసలచేతనాతి సమవీసతి చేతనా; కాయద్వారే ఆదానగ్గహణచోపనం పాపయమానా ఉప్పన్నా వీసతి కుసలాకుసలచేతనాతిపి వత్తుం వట్టతి.

వచీసఞ్చేతనాతి వచీవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేత్వా వచీద్వారతో పవత్తా తాయేవ వీసతి చేతనా; వచీద్వారే హనుసఞ్చోపనం వాక్యభేదం పాపయమానా ఉప్పన్నా వీసతి చేతనాతిపి వత్తుం వట్టతి. అభిఞ్ఞాచేతనా పనేత్థ పరతో విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో న హోతీతి న గహితా. యథా చ అభిఞ్ఞాచేతనా, ఏవం ఉద్ధచ్చచేతనాపి న హోతి. తస్మా సాపి విఞ్ఞాణస్స పచ్చయభావే అపనేతబ్బా. అవిజ్జాపచ్చయా పన సబ్బాపేతా హోన్తి.

మనోసఞ్చేతనాతి ఉభోపి విఞ్ఞత్తియో అసముట్ఠాపేత్వా మనోద్వారే ఉప్పన్నా సబ్బాపి ఏకూనతింస చేతనా. ఇతి భగవా అపరిమాణేసు చక్కవాళేసు అపరిమాణా సత్తా కుసలాకుసలకమ్మం ఆయూహమానా ఇమేహి తీహి ద్వారేహి ఆయూహన్తీతి ఆయూహనకమ్మద్వారం దస్సేసి.

ఇమేసం పన ద్విన్నమ్పి తికానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పయోగో వేదితబ్బో. కథం? పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో హి కాయదుచ్చరితా విరమన్తస్స సియా కాయసఙ్ఖారో, వచీదుచ్చరితా విరమన్తస్స సియా వచీసఙ్ఖారో. ఏవం అట్ఠ కుసలచేతనా కామావచరా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో చ హోతి కాయసఙ్ఖారో చ వచీసఙ్ఖారో చ. మనోద్వారే ఉప్పన్నా పన తేరస చేతనా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో చ హోతి చిత్తసఙ్ఖారో చ. అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారోపి కాయదుచ్చరితవసేన పవత్తియం సియా కాయసఙ్ఖారో, వచీదుచ్చరితవసేన పవత్తియం సియా వచీసఙ్ఖారో, ద్వే ద్వారాని ముఞ్చిత్వా మనోద్వారే పవత్తియం సియా చిత్తసఙ్ఖారోతి. ఏవం అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో కాయసఙ్ఖారోపి హోతి వచీసఙ్ఖారోపి చిత్తసఙ్ఖారోపి.

కాయసఙ్ఖారో పన సియా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో, సియా అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో, న ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో. తథా వచీసఙ్ఖారో. చిత్తసఙ్ఖారో పన సియా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో, సియా అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో, సియా ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారోతి. ఇమే అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా నామ.

కథం పనేతం జానితబ్బం – ఇమే సఙ్ఖారా అవిజ్జాపచ్చయా హోన్తీతి? అవిజ్జాభావే భావతో. యస్స హి దుక్ఖాదీసు అవిజ్జాసఙ్ఖాతం అఞ్ఞాణం అప్పహీనం హోతి, సో దుక్ఖే తావ పుబ్బన్తాదీసు చ అఞ్ఞాణేన సంసారదుక్ఖం సుఖసఞ్ఞాయ గహేత్వా తస్స హేతుభూతే తివిధేపి సఙ్ఖారే ఆరభతి, సముదయే అఞ్ఞాణేన దుక్ఖహేతుభూతేపి తణ్హాపరిక్ఖారే సఙ్ఖారే సుఖహేతుతో మఞ్ఞమానో ఆరభతి, నిరోధే పన మగ్గే చ అఞ్ఞాణేన దుక్ఖస్స అనిరోధభూతేపి గతివిసేసే దుక్ఖనిరోధసఞ్ఞీ హుత్వా నిరోధస్స చ అమగ్గభూతేసుపి యఞ్ఞామరతపాదీసు నిరోధమగ్గసఞ్ఞీ హుత్వా దుక్ఖనిరోధం పత్థయమానో యఞ్ఞామరతపాదిముఖేన తివిధేపి సఙ్ఖారే ఆరభతి.

అపిచ సో తాయ చతూసు సచ్చేసు అప్పహీనావిజ్జతాయ విసేసతో జాతిజరారోగమరణాదిఅనేకాదీనవవోకిణ్ణం పుఞ్ఞఫలసఙ్ఖాతం దుక్ఖం దుక్ఖతో అజానన్తో తస్స అధిగమాయ కాయవచీచిత్తసఙ్ఖారభేదం పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం ఆరభతి దేవచ్ఛరకామకో వియ మరుపపాతం; సుఖసమ్మతస్సాపి చ తస్స పుఞ్ఞఫలస్స అన్తే మహాపరిళాహజనకం విపరిణామదుక్ఖతం అప్పస్సాదతఞ్చ అపస్సన్తోపి తప్పచ్చయం వుత్తప్పకారమేవ పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం ఆరభతి సలభో వియ దీపసిఖాభినిపాతం, మధుబిన్దుగిద్ధో వియ చ మధులిత్తసత్థధారాలేహనం.

కామూపసేవనాదీసు చ సవిపాకేసు ఆదీనవం అపస్సన్తో సుఖసఞ్ఞాయ చేవ కిలేసాభిభూతతాయ చ ద్వారత్తయప్పవత్తమ్పి అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం ఆరభతి బాలో వియ గూథకీళనం, మరితుకామో వియ చ విసఖాదనం. ఆరుప్పవిపాకేసు చాపి సఙ్ఖారవిపరిణామదుక్ఖతం అనవబుజ్ఝమానో సస్సతాదివిపల్లాసేన చిత్తసఙ్ఖారభూతం ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారం ఆరభతి దిసామూళ్హో వియ పిసాచనగరాభిముఖమగ్గగమనం.

ఏవం యస్మా అవిజ్జాభావతోవ సఙ్ఖారభావో, న అభావతో; తస్మా జానితబ్బమేతం – ఇమే సఙ్ఖారా అవిజ్జాపచ్చయా హోన్తీతి. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘అవిద్వా, భిక్ఖవే, అవిజ్జాగతో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారమ్పి అభిసఙ్ఖరోతి, అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారమ్పి అభిసఙ్ఖరోతి, ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారమ్పి అభిసఙ్ఖరోతి. యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అవిజ్జా పహీనా, విజ్జా ఉప్పన్నా, సో అవిజ్జావిరాగా విజ్జుప్పాదా నేవ పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతీ’’తి.

ఏత్థాహ – గణ్హామ తావ ఏతం ‘అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో’తి. ఇదం పన వత్తబ్బం – ‘కతమేసం సఙ్ఖారానం కథం పచ్చయో హోతీ’తి? తత్రిదం వుచ్చతి –

పచ్చయో హోతి పుఞ్ఞానం, దువిధానేకధా పన;

పరేసం పచ్ఛిమానం సా, ఏకధా పచ్చయో మతా.

తత్థ ‘పుఞ్ఞానం దువిధా’తి ఆరమ్మణపచ్చయేన చ ఉపనిస్సయపచ్చయేన చాతి ద్వేధా పచ్చయో హోతి. సా హి అవిజ్జం ఖయతో వయతో సమ్మసనకాలే కామావచరానం పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో హోతి, అభిఞ్ఞాచిత్తేన సమోహచిత్తజాననకాలే రూపావచరానం, అవిజ్జాసమతిక్కమనత్థాయ పన దానాదీని చేవ కామావచరపుఞ్ఞకిరియవత్థూని పూరేన్తస్స రూపావచరజ్ఝానాని చ ఉప్పాదేన్తస్స ద్విన్నమ్పి తేసం ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో హోతి; తథా అవిజ్జాసమ్మూళ్హత్తా కామభవరూపభవసమ్పత్తియో పత్థేత్వా తానేవ పుఞ్ఞాని కరోన్తస్స.

‘అనేకధా పన పరేస’న్తి అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారానం అనేకధా పచ్చయో హోతి. కథం? ఏసా హి అవిజ్జం ఆరబ్భ రాగాదీనం ఉప్పజ్జనకాలే ఆరమ్మణపచ్చయేన, గరుం కత్వా అస్సాదనకాలే ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయేహి, అవిజ్జాసమ్మూళ్హస్స అనాదీనవదస్సావినో పాణాతిపాతాదీని కరోన్తస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన, దుతియజవనాదీనం అనన్తరసమనన్తరానన్తరూపనిస్సయాసేవననత్థివిగతపచ్చయేహి, యం కిఞ్చి అకుసలం కరోన్తస్స హేతుసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతపచ్చయేహీతి అనేకధా పచ్చయో హోతి.

‘పచ్ఛిమానం సా ఏకధా పచ్చయో మతా’తి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారానం ఉపనిస్సయపచ్చయేనేవ ఏకధా పచ్చయో మతా. సో పనస్సా ఉపనిస్సయభావో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి.

ఏత్థాహ – ‘కిం పనాయమేకావ అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో ఉదాహు అఞ్ఞేపి పచ్చయా హోన్తీ’తి? కిఞ్చేత్థ యది తావ ఏకావ ఏకకారణవాదో ఆపజ్జతి. అథ ‘అఞ్ఞేపి సన్తి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’తి ఏకకారణనిద్దేసో నుపపజ్జతీతి? న నుపపజ్జతి. కస్మా? యస్మా –

ఏకం న ఏకతో ఇధ, నానేకమనేకతోపి నో ఏకం;

ఫలమత్థి అత్థి పన ఏక-హేతుఫలదీపనే అత్థో.

ఏకతో హి కారణతో న ఇధ కిఞ్చి ఏకం ఫలమత్థి, న అనేకం. నాపి అనేకేహి కారణేహి ఏకం. అనేకేహి పన కారణేహి అనేకమేవ హోతి. తథా హి అనేకేహి ఉతుపథవీబీజసలిలసఙ్ఖాతేహి కారణేహి అనేకమేవ రూపగన్ధరసాదిఅఙ్కురసఙ్ఖాతం ఫలముప్పజ్జమానం దిస్సతి. యం పనేతం ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి ఏకేకహేతుఫలదీపనం కతం, తత్థ అత్థో అత్థి, పయోజనం విజ్జతి.

భగవా హి కత్థచి పధానత్తా, కత్థచి పాకటత్తా, కత్థచి అసాధారణత్తా, దేసనావిలాసస్స చ వేనేయ్యానఞ్చ అనురూపతో ఏకమేవహేతుం వా ఫలం వా దీపేతి; ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తి (దీ. ని. ౨.౯౭) హి ఏకమేవ హేతుం ఫలఞ్చాహ. ఫస్సో హి వేదనాయ పధానహేతు యథాఫస్సం వేదనావవత్థానతో. వేదనా చ ఫస్సస్స పధానఫలం యథావేదనం ఫస్సవవత్థానతో.

‘‘సేమ్హసముట్ఠానా ఆబాధా’’తి (మహాని. ౫) పాకటత్తా ఏకం హేతుమాహ. పాకటో హేత్థ సేమ్హో, న కమ్మాదయో. ‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, అకుసలా ధమ్మా, సబ్బేతే అయోనిసోమనసికారమూలకా’’తి అసాధారణత్తా ఏకం హేతుమాహ; అసాధారణో హి అయోనిసోమనసికారో అకుసలానం, సాధారణాని వత్థారమ్మణాదీనీతి.

తస్మా అయమిధ అవిజ్జా విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు వత్థారమ్మణసహజాతధమ్మాదీసు సఙ్ఖారకారణేసు ‘‘అస్సాదానుపస్సినో తణ్హా పవడ్ఢతీ’’తి (సం. ని. ౨.౫౨) చ ‘‘అవిజ్జాసముదయా ఆసవసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౪) చ వచనతో అఞ్ఞేసమ్పి తణ్హాదీనం సఙ్ఖారహేతూనం హేతూతి పధానత్తా, ‘‘అవిద్వా, భిక్ఖవే, అవిజ్జాగతో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారమ్పి అభిసఙ్ఖరోతీ’’తి పాకటత్తా అసాధారణత్తా చ సఙ్ఖారానం హేతుభావేన దీపితాతి వేదితబ్బా. ఏతేనేవ చ ఏకేకహేతుఫలదీపనపరిహారవచనేన సబ్బత్థ ఏకేకహేతుఫలదీపనే పయోజనం వేదితబ్బన్తి.

ఏత్థాహ – ఏవం సన్తేపి ఏకన్తానిట్ఠఫలాయ సావజ్జాయ అవిజ్జాయ కథం పుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారపచ్చయత్తం యుజ్జతి? న హి నిమ్బబీజతో ఉచ్ఛు ఉప్పజ్జతీతి. కథం న యుజ్జిస్సతి? లోకస్మిఞ్హి –

విరుద్ధో చావిరుద్ధో చ, సదిసాసదిసో తథా;

ధమ్మానం పచ్చయో సిద్ధో, విపాకా ఏవ తే చ న.

ధమ్మానఞ్హి ఠానసభావకిచ్చాదివిరుద్ధో చ అవిరుద్ధో చ పచ్చయో లోకే సిద్ధో. పురిమచిత్తఞ్హి అపరచిత్తస్స ఠానవిరుద్ధో పచ్చయో, పురిమసిప్పాదిసిక్ఖా చ పచ్ఛాపవత్తమానానం సిప్పాదికిరియానం. కమ్మం రూపస్స సభావవిరుద్ధో పచ్చయో, ఖీరాదీని చ దధిఆదీనం. ఆలోకో చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స కిచ్చవిరుద్ధో, గుళాదయో చ ఆసవాదీనం. చక్ఖురూపాదయో పన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం ఠానావిరుద్ధా పచ్చయా. పురిమజవనాదయో పచ్ఛిమజవనాదీనం సభావావిరుద్ధా కిచ్చావిరుద్ధా చ.

యథా చ విరుద్ధావిరుద్ధా పచ్చయా సిద్ధా, ఏవం సదిసాసదిసాపి. సదిసమేవ హి ఉతుఆహారసఙ్ఖాతం రూపం రూపస్స పచ్చయో హోతి, సాలిబీజాదీని చ సాలిఫలాదీనం. అసదిసమ్పి రూపం అరూపస్స, అరూపఞ్చ రూపస్స పచ్చయో హోతి; గోలోమావిలోమవిసాణదధితిలపిట్ఠాదీని చ దబ్బభూతిణకాదీనం. యేసఞ్చ ధమ్మానం యే విరుద్ధావిరుద్ధా సదిసాసదిసా పచ్చయా, న తే ధమ్మా తేసం ధమ్మానం విపాకాయేవ. ఇతి అయం అవిజ్జా విపాకవసేన ఏకన్తానిట్ఠఫలసభావవసేన చ సావజ్జాపి సమానా సబ్బేసమ్పి ఏతేసం పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం యథానురూపం ఠానకిచ్చసభావవిరుద్ధావిరుద్ధపచ్చయవసేన సదిసాసదిసపచ్చయవసేన చ పచ్చయో హోతీతి వేదితబ్బా.

సో చస్సా పచ్చయభావో ‘‘యస్స హి దుక్ఖాదీసు అవిజ్జాసఙ్ఖాతం అఞ్ఞాణం అప్పహీనం హోతి, సో దుక్ఖే తావ పుబ్బన్తాదీసు చ అఞ్ఞాణేన సంసారదుక్ఖం సుఖసఞ్ఞాయ గహేత్వా తస్స హేతుభూతే తివిధేపి సఙ్ఖారే ఆరభతీ’’తిఆదినా నయేన వుత్తో ఏవ.

అపిచ అయం అఞ్ఞోపి పరియాయో –

చుతూపపాతే సంసారే, సఙ్ఖారానఞ్చ లక్ఖణే;

యో పటిచ్చసముప్పన్న-ధమ్మేసు చ విముయ్హతి.

అభిసఙ్ఖరోతి సో ఏతే, సఙ్ఖారే తివిధే యతో;

అవిజ్జా పచ్చయో తేసం, తివిధానమ్పి యం తతోతి.

కథం పన యో ఏతేసు విముయ్హతి, సో తివిధేపేతే సఙ్ఖారే కరోతీతి చే? చుతియా తావ విమూళ్హో సబ్బత్థ ‘‘ఖన్ధానం భేదో మరణ’’న్తి చుతిం అగణ్హన్తో ‘సత్తో మరతి, సత్తస్స దేసన్తరసఙ్కమన’న్తిఆదీని వికప్పేతి. ఉపపాతే విమూళ్హో సబ్బత్థ ‘‘ఖన్ధానం పాతుభావో జాతీ’’తి ఉపపాతం అగణ్హన్తో ‘సత్తో ఉపపజ్జతి, సత్తస్స నవసరీరపాతుభావో’తిఆదీని వికప్పేతి. సంసారే విమూళ్హో యో ఏస –

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతీ’’తి.

ఏవం వణ్ణితో సంసారో. తం ఏవం అగణ్హన్తో ‘అయం సత్తో అస్మా లోకా పరం లోకం గచ్ఛతి, పరస్మా లోకా ఇమం లోకం ఆగచ్ఛతీ’తిఆదీని వికప్పేతి. సఙ్ఖారానం లక్ఖణే విమూళ్హో సఙ్ఖారానం సభావలక్ఖణం సామఞ్ఞలక్ఖణఞ్చ అగణ్హన్తో సఙ్ఖారే అత్తతో అత్తనియతో ధువతో సుభతో సుఖతో చ వికప్పేతి. పటిచ్చసముప్పన్నధమ్మేసు విమూళ్హో అవిజ్జాదీహి సఙ్ఖారాదీనం పవత్తిం అగణ్హన్తో ‘‘అత్తా జానాతి వా న జానాతి వా, సో ఏవ కరోతి చ కారేతి చ సో పటిసన్ధియం ఉపపజ్జతి, తస్స అణుఇస్సరాదయో కలలాదిభావేన సరీరం సణ్ఠపేత్వా ఇన్ద్రియాని సమ్పాదేన్తి, సో ఇన్ద్రియసమ్పన్నో ఫుసతి వేదియతి తణ్హియతి ఉపాదియతి ఘటియతి, సో పున భవన్తరే భవతీ’’తి వా ‘‘సబ్బే సత్తా నియతిసఙ్గతిభావపరిణతా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౮) వా వికప్పేతి. సో ఏవం అవిజ్జాయ అన్ధీకతో ఏవం వికప్పేన్తో యథా నామ అన్ధో పథవియం విచరన్తో మగ్గమ్పి అమగ్గమ్పి థలమ్పి నిన్నమ్పి సమమ్పి విసమమ్పి పటిపజ్జతి, ఏవం పుఞ్ఞమ్పి అపుఞ్ఞమ్పి ఆనేఞ్జమ్పి సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతీతి. తేనేతం వుచ్చతి –

యథాపి నామ జచ్చన్ధో, నరో అపరినాయకో;

ఏకదా యాతి మగ్గేన, కుమ్మగ్గేనాపి ఏకదా.

సంసారే సంసరం బాలో, తథా అపరినాయకో;

కరోతి ఏకదా పుఞ్ఞం, అపుఞ్ఞమపి ఏకదా.

యదా ఞత్వా చ సో ధమ్మం, సచ్చాని అభిసమేస్సతి;

తదా అవిజ్జూపసమా, ఉపసన్తో చరిస్సతీతి.

అయం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి పదస్మిం విత్థారకథా.

అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారపదనిద్దేసో.

విఞ్ఞాణపదనిద్దేసో

౨౨౭. సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణపదనిద్దేసే చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తిఆదీసు చక్ఖువిఞ్ఞాణం కుసలవిపాకం అకుసలవిపాకన్తి దువిధం హోతి. తథా సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని. మనోవిఞ్ఞాణం పన కుసలాకుసలవిపాకా ద్వే మనోధాతుయో, తిస్సో అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయో, అట్ఠ సహేతుకాని కామావచరవిపాకచిత్తాని, పఞ్చ రూపావచరాని, చత్తారి అరూపావచరానీతి బావీసతివిధం హోతి. ఇతి ఇమేహి ఛహి విఞ్ఞాణేహి సబ్బానిపి బాత్తింస లోకియవిపాకవిఞ్ఞాణాని సఙ్గహితాని హోన్తి. లోకుత్తరాని పన వట్టకథాయం న యుజ్జన్తీతి న గహితాని.

తత్థ సియా – కథం పనేతం జానితబ్బం ‘ఇదం వుత్తప్పకారం విఞ్ఞాణం సఙ్ఖారపచ్చయా హోతీ’తి? ఉపచితకమ్మాభావే విపాకాభావతో. విపాకఞ్హేతం, విపాకఞ్చ న ఉపచితకమ్మాభావే ఉప్పజ్జతి. యది ఉప్పజ్జేయ్య, సబ్బేసం సబ్బవిపాకాని ఉప్పజ్జేయ్యుం; న చ ఉప్పజ్జన్తీతి జానితబ్బమేతం – ‘సఙ్ఖారపచ్చయా ఇదం విఞ్ఞాణం హోతీ’తి.

కతరసఙ్ఖారపచ్చయా కతరవిఞ్ఞాణన్తి చే? కామావచరపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారపచ్చయా తావ కుసలవిపాకాని పఞ్చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని, మనోవిఞ్ఞాణే ఏకా మనోధాతు, ద్వే మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో, అట్ఠ కామావచరమహావిపాకానీతి సోళస. యథాహ –

‘‘కామావచరస్స కుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా విపాకం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పన్నం హోతి. తథా సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పన్నం హోతి, విపాకా మనోధాతు ఉప్పన్నా హోతి, మనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉప్పన్నా హోతి సోమనస్ససహగతా, మనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉప్పన్నా హోతి ఉపేక్ఖాసహగతా, మనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉప్పన్నా హోతి సోమనస్ససహగతా ఞాణసమ్పయుత్తా, సోమనస్ససహగతా ఞాణసమ్పయుత్తా ససఙ్ఖారేన, సోమనస్ససహగతా ఞాణవిప్పయుత్తా, సోమనస్ససహగతా ఞాణవిప్పయుత్తా ససఙ్ఖారేన, ఉపేక్ఖాసహగతా ఞాణసమ్పయుత్తా, ఉపేక్ఖాసహగతా ఞాణసమ్పయుత్తా ససఙ్ఖారేన, ఉపేక్ఖాసహగతా ఞాణవిప్పయుత్తా, ఉపేక్ఖాసహగతా ఞాణవిప్పయుత్తా ససఙ్ఖారేనా’’తి (ధ. స. ౪౩౧, ౪౯౮).

రూపావచరపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారపచ్చయా పన పఞ్చ రూపావచరవిపాకాని. యథాహ –

‘‘తస్సేవ రూపావచరస్స కుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా విపాకం వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం…పే… పఞ్చమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (ధ. స. ౪౯౯).

ఏవం పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారపచ్చయా ఏకవీసతివిధం విఞ్ఞాణం హోతి.

అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారపచ్చయా పన అకుసలవిపాకాని పఞ్చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని, ఏకా మనోధాతు, ఏకా మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి ఏవం సత్తవిధం విఞ్ఞాణం హోతి. యథాహ –

‘‘అకుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా విపాకం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పన్నం హోతి. తథా సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణం, విపాకా మనోధాతు, విపాకా మనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉప్పన్నా హోతీ’’తి (ధ. స. ౫౫౬).

ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారపచ్చయా పన చత్తారి అరూపవిపాకానీతి ఏవం చతుబ్బిధం విఞ్ఞాణం హోతీతి. యథాహ –

‘‘తస్సేవ అరూపావచరస్స కుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా విపాకం సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాసహగతం…పే… విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞాసహగతం…పే… ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాసహగతం…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాసహగతం సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (ధ. స. ౫౦౧).

ఏవం యం సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం హోతి, తం ఞత్వా ఇదానిస్స ఏవం పవత్తి వేదితబ్బా – సబ్బమేవ హి ఇదం పవత్తిపటిసన్ధివసేన ద్విధా పవత్తతి. తత్థ ద్వే పఞ్చవిఞ్ఞాణాని, ద్వే మనోధాతుయో, సోమనస్ససహగతాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతూతి ఇమాని తేరస పఞ్చవోకారభవే పవత్తియంయేవ పవత్తన్తి. సేసాని ఏకూనవీసతి తీసు భవేసు యథానురూపం పవత్తియమ్పి పటిసన్ధియమ్పి పవత్తన్తి.

కథం? కుసలవిపాకాని తావ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని పఞ్చ కుసలవిపాకేన వా అకుసలవిపాకేన వా నిబ్బత్తస్స యథాక్కమం పరిపాకముపగతిన్ద్రియస్స చక్ఖాదీనం ఆపాథగతం ఇట్ఠం వా ఇట్ఠమజ్ఝత్తం వా రూపాదిఆరమ్మణం ఆరబ్భ చక్ఖాదిపసాదం నిస్సాయ దస్సనసవనఘాయనసాయనఫుసనకిచ్చం సాధయమానాని పవత్తన్తి. తథా అకుసలవిపాకాని పఞ్చ. కేవలఞ్హి తేసం అనిట్ఠం అనిట్ఠమజ్ఝత్తం వా రూపాదిఆరమ్మణం హోతి, అయమేవ విసేసో. దసాపి చేతాని నియతద్వారారమ్మణవత్థుట్ఠానాని నియతకిచ్చానేవ చ భవన్తి.

తతో కుసలవిపాకానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అనన్తరం కుసలవిపాకమనోధాతు తేసఞ్ఞేవ ఆరమ్మణమారబ్భ హదయవత్థుం నిస్సాయ సమ్పటిచ్ఛనకిచ్చం సాధయమానా పవత్తతి. తథా అకుసలవిపాకానం అనన్తరం అకుసలవిపాకా. ఇదఞ్చ పన ద్వయం అనియతద్వారారమ్మణం నియతవత్థుట్ఠానం నియతకిచ్చఞ్చ హోతి.

సోమనస్ససహగతా పన అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు కుసలవిపాకమనోధాతుయా అనన్తరం తస్సా ఏవ ఆరమ్మణం ఆరబ్భ హదయవత్థుం నిస్సాయ సన్తీరణకిచ్చం సాధయమానా చ ఛసు ద్వారేసు బలవారమ్మణే కామావచరసత్తానం యేభుయ్యేన లోభసమ్పయుత్తజవనావసానే భవఙ్గవీథిం పచ్ఛిన్దిత్వా జవనేన గహితారమ్మణే తదారమ్మణవసేన చ సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా పవత్తతి. చిత్తప్పవత్తిగణనాయం పన సబ్బద్వారేసు తదారమ్మణే ద్వే ఏవ చిత్తవారా ఆగతా. ఇదం పన చిత్తం తదారమ్మణన్తి చ పిట్ఠిభవఙ్గన్తి చాతి ద్వే నామాని లభతి, అనియతద్వారారమ్మణం నియతవత్థుకం అనియతట్ఠానకిచ్చఞ్చ హోతీతి. ఏవం తావ తేరస పఞ్చవోకారభవే పవత్తియంయేవ పవత్తన్తీతి వేదితబ్బాని. సేసేసు ఏకూనవీసతియా చిత్తేసు న కిఞ్చి అత్తనో అనురూపాయ పటిసన్ధియా న పవత్తతి.

పవత్తియం పన కుసలాకుసలవిపాకా తావ ద్వే అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయో పఞ్చద్వారే కుసలాకుసలవిపాకమనోధాతూనం అనన్తరం సన్తీరణకిచ్చం, ఛసు ద్వారేసు పుబ్బే వుత్తనయేనేవ తదారమ్మణకిచ్చం, అత్తనా దిన్నపటిసన్ధితో ఉద్ధం అసతి భవఙ్గుపచ్ఛేదకే చిత్తుప్పాదే భవఙ్గకిచ్చం, అన్తే చుతికిచ్చఞ్చాతి చత్తారి కిచ్చాని సాధయమానా నియతవత్థుకా అనియతద్వారారమ్మణట్ఠానకిచ్చా హుత్వా పవత్తన్తి.

అట్ఠ కామావచరసహేతుకచిత్తాని పవత్తియం వుత్తనయేనేవ ఛసు ద్వారేసు తదారమ్మణకిచ్చం, అత్తనా దిన్నపటిసన్ధితో ఉద్ధం అసతి భవఙ్గుపచ్ఛేదకే చిత్తుప్పాదే భవఙ్గకిచ్చం, అన్తే చుతికిచ్చఞ్చాతి తీణి కిచ్చాని సాధయమానాని నియతవత్థుకాని అనియతద్వారారమ్మణట్ఠానకిచ్చాని హుత్వా పవత్తన్తి.

పఞ్చ రూపావచరాని చత్తారి చ అరూపావచరాని అత్తనా దిన్నపటిసన్ధితో ఉద్ధం అసతి భవఙ్గుపచ్ఛేదకే చిత్తుప్పాదే భవఙ్గకిచ్చం, అన్తే చుతికిచ్చఞ్చాతి కిచ్చద్వయం సాధయమానాని పవత్తన్తి. తేసు రూపావచరాని నియతవత్థారమ్మణాని అనియతట్ఠానకిచ్చాని, ఇతరాని అవత్థుకాని నియతారమ్మణాని అనియతట్ఠానకిచ్చాని హుత్వా పవత్తన్తీతి. ఏవం తావ బాత్తింసవిధమ్పి విఞ్ఞాణం పవత్తియం సఙ్ఖారపచ్చయా పవత్తతి. తత్రస్స తే తే సఙ్ఖారా కమ్మపచ్చయేన చ ఉపనిస్సయపచ్చయేన చ పచ్చయా హోన్తి.

తత్థ యానేతాని ఏకాదస తదారమ్మణచిత్తాని వుత్తాని, తేసు ఏకమ్పి రూపారూపభవే తదారమ్మణం హుత్వా న పవత్తతి. కస్మా? బీజాభావా. తత్థ హి కామావచరవిపాకసఙ్ఖాతం పటిసన్ధిబీజం నత్థి, యం రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు పవత్తియం తస్స జనకం భవేయ్య. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనమ్పి రూపభవే అభావో ఆపజ్జతీతి చే? న; ఇన్ద్రియప్పవత్తిఆనుభావతో ద్వారవీథిభేదే చిత్తనియమతో చ.

యథా చేతం తదారమ్మణం ఏకన్తేన రూపారూపభవే నప్పవత్తతి తథా సబ్బేపి అకామావచరే ధమ్మే నానుబన్ధతి. కస్మా? అజనకత్తా చేవ జనకస్స చ అసదిసత్తా. తఞ్హి యథా నామ గేహా నిక్ఖమిత్వా బహి గన్తుకామో తరుణదారకో అత్తనో జనకం పితరం వా అఞ్ఞం వా పితుసదిసం హితకామం ఞాతిం అఙ్గులియం గహేత్వా అనుబన్ధతి, న అఞ్ఞం రాజపురిసాదిం, తథా ఏతమ్పి భవఙ్గారమ్మణతో బహి నిక్ఖమితుకామం సభాగతాయ అత్తనో జనకం పితరం వా పితుసదిసం వా కామావచరజవనమేవ అనుబన్ధతి, న అఞ్ఞం మహగ్గతం అనుత్తరం వా.

యథా చేతం మహగ్గతలోకుత్తరే ధమ్మే నానుబన్ధతి, తథా యదా ఏతే కామావచరధమ్మాపి మహగ్గతారమ్మణా హుత్వా పవత్తన్తి తదా తేపి నానుబన్ధతి. కస్మా? అపరిచితదేసత్తా అచ్చన్తపరిత్తారమ్మణత్తా చ. తఞ్హి యథా పితరం వా పితుసదిసం వా ఞాతిం అనుబన్ధన్తోపి తరుణదారకో ఘరద్వారఅన్తరవీథిచతుక్కాదిమ్హి పరిచితేయేవ దేసే అనుబన్ధతి, న అరఞ్ఞం వా యుద్ధభూమిం వా గచ్ఛన్తం; ఏవం కామావచరధమ్మే అనుబన్ధన్తమ్పి అమహగ్గతాదిమ్హి పరిచితేయేవ దేసే పవత్తమానే ధమ్మే అనుబన్ధతి, న మహగ్గతలోకుత్తరధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తమానేతి.

యస్మా చస్స ‘‘సబ్బో కామావచరవిపాకో కిరియమనోధాతు కిరియఅహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు సోమనస్ససహగతా ఇమే ధమ్మా పరిత్తారమ్మణా’’తి ఏవం అచ్చన్తపరిత్తమేవ ఆరమ్మణం వుత్తం, తస్మాపేతం మహగ్గతలోకుత్తరారమ్మణే కామావచరధమ్మేపి నానుబన్ధతీతి వేదితబ్బం.

కిం వా ఇమాయ యుత్తికథాయ? అట్ఠకథాయఞ్హి ఏకన్తేనేవ వుత్తం – ఏకాదస తదారమ్మణచిత్తాని నామగోత్తం ఆరబ్భ జవనే జవితే తదారమ్మణం న గణ్హన్తి. పణ్ణత్తిం ఆరబ్భ జవనే జవితే తదారమ్మణం న లబ్భతి. తిలక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయ తదారమ్మణం న లబ్భతి. వుట్ఠానగామినియా బలవవిపస్సనాయ తదారమ్మణం న లబ్భతి. రూపారూపధమ్మే ఆరబ్భ జవనే జవితే తదారమ్మణం న లబ్భతి. మిచ్ఛత్తనియతధమ్మేసు తదారమ్మణం న లబ్భతి. సమ్మత్తనియతధమ్మేసు తదారమ్మణం న లబ్భతి. లోకుత్తరధమ్మే ఆరబ్భ జవనే జవితే తదారమ్మణం న లబ్భతి. అభిఞ్ఞాఞాణం ఆరబ్భ జవనే జవితే తదారమ్మణం న లబ్భతి. పటిసమ్భిదాఞాణం ఆరబ్భ జవనే జవితే తదారమ్మణం న లబ్భతి. కామావచరే దుబ్బలారమ్మణే తదారమ్మణం న లబ్భతి, ఛసు ద్వారేసు బలవారమ్మణే ఆపాథగతేయేవ లబ్భతి, లబ్భమానఞ్చ కామావచరేయేవ లబ్భతి. రూపారూపభవే తదారమ్మణం నామ నత్థీతి.

యం పన వుత్తం ‘‘సేసేసు ఏకూనవీసతియా చిత్తేసు న కిఞ్చి అత్తనో అనురూపాయ పటిసన్ధియా న పవత్తతీ’’తి, తం అతిసంఖిత్తత్తా దుబ్బిజానం. తేనస్స విత్థారనయదస్సనత్థం వుచ్చతి – ‘‘కతి పటిసన్ధియో? కతి పటిసన్ధిచిత్తాని? కేన కత్థ పటిసన్ధి హోతి? కిం పటిసన్ధియా ఆరమ్మణ’’న్తి?

అసఞ్ఞపటిసన్ధియా సద్ధిం వీసతి పటిసన్ధియో. వుత్తప్పకారానేవ ఏకూనవీసతి పటిసన్ధిచిత్తాని. తత్థ అకుసలవిపాకాయ అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా అపాయేసు పటిసన్ధి హోతి, కుసలవిపాకాయ మనుస్సలోకే జచ్చన్ధజాతిబధిరజాతిఉమ్మత్తకఏళమూగనపుంసకాదీనం. అట్ఠహి సహేతుకమహావిపాకేహి కామావచరదేవేసు చేవ మనుస్సేసు చ పుఞ్ఞవన్తానం పటిసన్ధి హోతి, పఞ్చహి రూపావచరవిపాకేహి రూపీబ్రహ్మలోకే, చతూహి అరూపావచరవిపాకేహి అరూపలోకేతి. యేన చ యత్థ పటిసన్ధి హోతి, సా ఏవ తస్సా అనురూపపటిసన్ధి నామ.

సఙ్ఖేపతో పటిసన్ధియా తీణి ఆరమ్మణాని హోన్తి – కమ్మం, కమ్మనిమిత్తం, గతినిమిత్తన్తి. తత్థ కమ్మం నామ ఆయూహితా కుసలాకుసలచేతనా. కమ్మనిమిత్తం నామ యం వత్థుం ఆరమ్మణం కత్వా కమ్మం ఆయూహతి. తత్థ అతీతే కప్పకోటిసతసహస్సమత్థకస్మిమ్పి కమ్మే కతే తస్మిం ఖణే కమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా ఆగన్త్వా ఉపట్ఠాతి.

తత్రిదం కమ్మనిమిత్తస్స ఉపట్ఠానే వత్థు – గోపకసీవలీ కిర నామ తాలపిట్ఠికవిహారే చేతియం కారేసి. తస్స మరణమఞ్చే నిపన్నస్స చేతియం ఉపట్ఠాసి. సో తదేవ నిమిత్తం గణ్హిత్వా కాలంకత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తి. అఞ్ఞా సమ్మూళ్హకాలకిరియా నామ హోతి. పరమ్ముఖం గచ్ఛన్తస్స హి పచ్ఛతో తిఖిణేన అసినా సీసం ఛిన్దన్తి. నిపజ్జిత్వా నిద్దాయన్తస్సాపి తిఖిణేన అసినా సీసం ఛిన్దన్తి. ఉదకే ఓసీదాపేత్వా మారేన్తి. ఏవరూపేపి కాలే అఞ్ఞతరం కమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా ఉపట్ఠాతి. అఞ్ఞం లహుకమరణం నామ అత్థి. నిఖాదనదణ్డకమత్థకస్మిఞ్హి నిలీనమక్ఖికం ముగ్గరేన పహరిత్వా పిసన్తి. ఏవరూపేపి కాలే కమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా ఉపట్ఠాతి. ఏవం పిసియమానాయ పన మక్ఖికాయ పఠమం కాయద్వారావజ్జనం భవఙ్గం నావట్టేతి, మనోద్వారావజ్జనమేవ ఆవట్టేతి. అథ జవనం జవిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. దుతియవారే కాయద్వారావజ్జనం భవఙ్గం ఆవట్టేతి. తతో కాయవిఞ్ఞాణం, సమ్పటిచ్ఛనం, సన్తీరణం, వోట్ఠపనన్తి వీథిచిత్తాని పవత్తన్తి. జవనం జవిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. తతియవారే మనోద్వారావజ్జనం భవఙ్గం ఆవట్టేతి. అథ జవనం జవిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. ఏతస్మిం ఠానే కాలకిరియం కరోతి. ఇదం కిమత్థం ఆభతం? అరూపధమ్మానం విసయో నామ ఏవం లహుకోతి దీపనత్థం.

గతినిమిత్తం నామ నిబ్బత్తనకఓకాసే ఏకో వణ్ణో ఉపట్ఠాతి. తత్థ నిరయే ఉపట్ఠహన్తే లోహకుమ్భిసదిసో హుత్వా ఉపట్ఠాతి. మనుస్సలోకే ఉపట్ఠహన్తే మాతుకుచ్ఛికమ్బలయానసదిసా హుత్వా ఉపట్ఠాతి. దేవలోకే ఉపట్ఠహన్తే కప్పరుక్ఖవిమానసయనాదీని ఉపట్ఠహన్తి. ఏవం కమ్మం, కమ్మనిమిత్తం, గతినిమిత్తన్తి సఙ్ఖేపతో పటిసన్ధియా తీణి ఆరమ్మణాని హోన్తి.

అపరో నయో – పటిసన్ధియా తీణి ఆరమ్మణాని హోన్తి? అతీతం, పచ్చుప్పన్నం, నవత్తబ్బఞ్చ. అసఞ్ఞీపటిసన్ధి అనారమ్మణాతి. తత్థ విఞ్ఞాణఞ్చాయతననేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనపటిసన్ధీనం అతీతమేవ ఆరమ్మణం. దసన్నం కామావచరానం అతీతం వా పచ్చుప్పన్నం వా. సేసానం నవత్తబ్బం. ఏవం తీసు ఆరమ్మణేసు పవత్తమానా పన పటిసన్ధి యస్మా అతీతారమ్మణస్స వా నవత్తబ్బారమ్మణస్స వా చుతిచిత్తస్స అనన్తరమేవ హోతి. పచ్చుప్పన్నారమ్మణం పన చుత్తిచిత్తం నామ నత్థి. తస్మా ద్వీసు ఆరమ్మణేసు అఞ్ఞతరారమ్మణాయ చుతియా అనన్తరం తీసు ఆరమ్మణేసు అఞ్ఞతరారమ్మణాయ పటిసన్ధియా సుగతిదుగ్గతివసేన పవత్తనాకారో వేదితబ్బో.

సేయ్యథిదం – కామావచరసుగతియం తావ ఠితస్స పాపకమ్మినో పుగ్గలస్స ‘‘తానిస్స తమ్హి సమయే ఓలమ్బన్తీ’’తిఆదివచనతో (మ. ని. ౩.౨౪౮) మరణమఞ్చే నిపన్నస్స యథూపచితం పాపకమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతి. తం ఆరబ్భ ఉప్పన్నాయ తదారమ్మణపరియోసానాయ సుద్ధాయ వా జవనవీథియా అనన్తరం భవఙ్గవిసయం ఆరమ్మణం కత్వా చుతిచిత్తం ఉప్పజ్జతి. తస్మిం నిరుద్ధే తదేవ ఆపాథగతం కమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా ఆరబ్భ అనుపచ్ఛిన్నకిలేసబలవినామితం దుగ్గతిపరియాపన్నం పటిసన్ధిచిత్తం ఉప్పజ్జతి. అయం అతీతారమ్మణాయ చుతియా అనన్తరా అతీతారమ్మణా పటిసన్ధి.

అపరస్స మరణసమయే వుత్తప్పకారకమ్మవసేన నరకాదీసు అగ్గిజాలవణ్ణాదికం దుగ్గతినిమిత్తం మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతి. తస్స ద్విక్ఖత్తుం భవఙ్గే ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధే తం ఆరమ్మణం ఆరబ్భ ఏకం ఆవజ్జనం, మరణస్స ఆసన్నభావేన మన్దీభూతవేగత్తా పఞ్చ జవనాని, ద్వే తదారమ్మణానీతి తీణి వీథిచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. తతో భవఙ్గవిసయం ఆరమ్మణం కత్వా ఏకం చుతిచిత్తం. ఏత్తావతా ఏకాదస చిత్తక్ఖణా అతీతా హోన్తి. అథావసేసపఞ్చచిత్తక్ఖణాయుకే తస్మింయేవ ఆరమ్మణే పటిసన్ధిచిత్తం ఉప్పజ్జతి. అయం అతీతారమ్మణాయ చుతియా అనన్తరా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా పటిసన్ధి.

అపరస్స మరణసమయే పఞ్చన్నం ద్వారానం అఞ్ఞతరస్మిం ద్వారే రాగాదిహేతుభూతం హీనారమ్మణం ఆపాథమాగచ్ఛతి. తస్స యథాక్కమేన ఉప్పన్నవోట్ఠబ్బనావసానే మరణస్స ఆసన్నభావేన మన్దీభూతవేగత్తా పఞ్చ జవనాని ద్వే తదారమ్మణాని చ ఉప్పజ్జన్తి. తతో భవఙ్గవిసయమారమ్మణం కత్వా ఏకం చుతిచిత్తం. ఏత్తావతా ద్వే భవఙ్గాని, ఆవజ్జనం, దస్సనం, సమ్పటిచ్ఛనం, సన్తీరణం, వోట్ఠబ్బనం, పఞ్చ జవనాని, ద్వే తదారమ్మణాని, ఏకం చుతిచిత్తన్తి పఞ్చదస చిత్తక్ఖణా అతీతా హోన్తి. అథావసేసఏకచిత్తక్ఖణాయుకే తస్మిం యేవ ఆరమ్మణే పటిసన్ధిచిత్తం ఉప్పజ్జతి. అయమ్పి అతీతారమ్మణాయ చుతియా అనన్తరా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా పటిసన్ధి. ఏస తావ అతీతారమ్మణాయ సుగతిచుతియా అనన్తరా అతీతపచ్చుప్పన్నారమ్మణాయ దుగ్గతిపటిసన్ధియా పవత్తనాకారో.

దుగ్గతియం ఠితస్స పన ఉపచితానవజ్జకమ్మస్స వుత్తనయేనేవ తం అనవజ్జకమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతీతి కణ్హపక్ఖే సుక్కపక్ఖం ఠపేత్వా సబ్బం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. అయం అతీతారమ్మణాయ దుగ్గతిచుతియా అనన్తరా అతీతపచ్చుప్పన్నారమ్మణాయ సుగతిపటిసన్ధియా పవత్తనాకారో.

సుగతియం ఠితస్స పన ఉపచితానవజ్జకమ్మస్స ‘‘తానిస్స తమ్హి సమయే ఓలమ్బన్తీ’’తిఆదివచనతో మరణమఞ్చే నిపన్నస్స యథూపచితం అనవజ్జకమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతి. తఞ్చ ఖో ఉపచితకామావచరానవజ్జకమ్మస్సేవ. ఉపచితమహగ్గతకమ్మస్స పన కమ్మనిమిత్తమేవ ఆపాథమాగచ్ఛతి. తం ఆరబ్భ ఉప్పన్నాయ తదారమ్మణపరియోసానాయ సుద్ధాయ వా జవనవీథియా అనన్తరం భవఙ్గవిసయం ఆరమ్మణం కత్వా చుతిచిత్తముప్పజ్జతి. తస్మిం నిరుద్ధే తదేవ ఆపాథగతం కమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా ఆరబ్భ అనుపచ్ఛిన్నకిలేసబలవినామితం సుగతిపరియాపన్నం పటిసన్ధిచిత్తముప్పజ్జతి. అయం అతీతారమ్మణాయ చుతియా అనన్తరా అతీతారమ్మణా నవత్తబ్బారమ్మణా వా పటిసన్ధి.

అపరస్స మరణసమయే కామావచరానవజ్జకమ్మవసేన మనుస్సలోకే మాతుకుచ్ఛివణ్ణసఙ్ఖాతం వా దేవలోకే ఉయ్యానకప్పరుక్ఖాదివణ్ణసఙ్ఖాతం వా సుగతినిమిత్తం మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతి. తస్స దుగ్గతినిమిత్తే దస్సితానుక్కమేనేవ చుతిచిత్తానన్తరం పటిసన్ధిచిత్తం ఉప్పజ్జతి. అయం అతీతారమ్మణాయ చుతియా అనన్తరా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా పటిసన్ధి.

అపరస్స మరణసమయే ఞాతకా ‘అయం, తాత, తవత్థాయ బుద్ధపూజా కరీయతి, చిత్తం పసాదేహీ’తి వత్వా పుప్ఫదామధజపటాకాదివసేన రూపారమ్మణం వా ధమ్మస్సవనతూరియపూజాదివసేన సద్దారమ్మణం వా ధూమవాసగన్ధాదివసేన గన్ధారమ్మణం వా ‘ఇదం, తాత, సాయస్సు, తవత్థాయ దాతబ్బం దేయ్యధమ్మ’న్తి వత్వా మధుఫాణితాదివసేన రసారమ్మణం వా ‘ఇదం, తాత, ఫుసస్సు, తవత్థాయ దాతబ్బం దేయ్యధమ్మ’న్తి వత్వా చీనపటసోమారపటాదివసేన ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం వా పఞ్చద్వారే ఉపసంహరన్తి. తస్స తస్మిం ఆపాథగతే రూపాదిఆరమ్మణే యథాక్కమేన ఉప్పన్నవోట్ఠపనావసానే మరణస్స ఆసన్నభావేన మన్దీభూతవేగత్తా పఞ్చ జవనాని ద్వే తదారమ్మణాని చ ఉప్పజ్జన్తి. తతో భవఙ్గవిసయం ఆరమ్మణం కత్వా ఏకం చుతిచిత్తం, తదవసానే తస్మిఞ్ఞేవ ఏకచిత్తక్ఖణట్ఠితికే ఆరమ్మణే పటిసన్ధిచిత్తం ఉప్పజ్జతి. అయమ్పి అతీతారమ్మణాయ చుతియా అనన్తరా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా పటిసన్ధి.

అపరస్స పన పథవీకసిణజ్ఝానాదివసేన పటిలద్ధమహగ్గతస్స సుగతియం ఠితస్స మరణసమయే కామావచరకుసలకమ్మ-కమ్మనిమిత్త-గతినిమిత్తానం అఞ్ఞతరం పథవీకసిణాదికం వా నిమిత్తం మహగ్గతచిత్తం వా మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతి. చక్ఖుసోతానం వా అఞ్ఞతరస్మిం కుసలుప్పత్తిహేతుభూతం పణీతమారమ్మణం ఆపాథమాగచ్ఛతి. తస్స యథాక్కమేన ఉప్పన్నవోట్ఠబ్బనావసానే మరణస్స ఆసన్నభావేన మన్దీభూతవేగత్తా పఞ్చ జవనాని ఉప్పజ్జన్తి. మహగ్గతగతికానం పన తదారమ్మణం నత్థి. తస్మా జవనానన్తరంయేవ భవఙ్గవిసయం ఆరమ్మణం కత్వా ఏకం చుతిచిత్తం ఉప్పజ్జతి. తస్సావసానే కామావచరమహగ్గతసుగతీనం అఞ్ఞతరసుగతిపరియాపన్నం యథూపట్ఠితేసు ఆరమ్మణేసు అఞ్ఞతరారమ్మణం పటిసన్ధిచిత్తం ఉప్పజ్జతి. అయం నవత్తబ్బారమ్మణాయ సుగతిచుతియా అనన్తరా అతీతపచ్చుప్పన్ననవత్తబ్బానం అఞ్ఞతరారమ్మణా పటిసన్ధి.

ఏతేనానుసారేన ఆరుప్పచుతియాపి అనన్తరా పటిసన్ధి వేదితబ్బా. అయం అతీతనవత్తబ్బారమ్మణాయ సుగతిచుతియా అనన్తరా అతీతనవత్తబ్బపచ్చుప్పన్నారమ్మణాయ పటిసన్ధియా పవత్తనాకారో.

దుగ్గతియం ఠితస్స పన పాపకమ్మినో వుత్తనయేనేవ తం కమ్మం కమ్మనిమిత్తం గతినిమిత్తం వా మనోద్వారే, పఞ్చద్వారే పన అకుసలుప్పత్తిహేతుభూతం ఆరమ్మణం ఆపాథమాగచ్ఛతి. అథస్స యథాక్కమేన చుతిచిత్తావసానే దుగ్గతిపరియాపన్నం తేసు ఆరమ్మణేసు అఞ్ఞతరారమ్మణం పటిసన్ధిచిత్తం ఉప్పజ్జతి. అయం అతీతారమ్మణాయ దుగ్గతిచుతియా అనన్తరా అతీతపచ్చుప్పన్నారమ్మణాయ పటిసన్ధియా పవత్తనాకారోతి. ఏత్తావతా ఏకూనవీసతివిధస్సాపి విఞ్ఞాణస్స పటిసన్ధివసేన పవత్తి దీపితా హోతి.

తయిదం సబ్బమ్పి ఏవం –