౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౧౫౫. అభిధమ్మభాజనీయే యథా హేట్ఠా విపస్సకానం ఉపకారత్థాయ ‘‘చక్ఖాయతనం రూపాయతన’’న్తి యుగలతో ఆయతనాని వుత్తాని, తథా అవత్వా అజ్ఝత్తికబాహిరానం సబ్బాకారతో సభావదస్సనత్థం ‘‘చక్ఖాయతనం సోతాయతన’’న్తి ఏవం అజ్ఝత్తికబాహిరవవత్థాననయేన వుత్తాని.

౧౫౬. తేసం నిద్దేసవారే తత్థ కతమం చక్ఖాయతనన్తిఆదీని హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

౧౬౭. యం పనేతం ధమ్మాయతననిద్దేసే ‘‘తత్థ కతమా అసఙ్ఖతా ధాతు? రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో’’తి వుత్తం, తత్రాయమత్థో – అసఙ్ఖతా ధాతూతి అసఙ్ఖతసభావం నిబ్బానం. యస్మా పనేతం ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీయన్తి, తస్మా రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయోతి వుత్తం. అయమేత్థ ఆచరియానం సమానత్థకథా.

వితణ్డవాదీ పనాహ – ‘పాటియేక్కం నిబ్బానం నామ నత్థి, కిలేసక్ఖయోవ నిబ్బాన’న్తి. ‘సుత్తం ఆహరా’తి చ వుత్తే ‘‘నిబ్బానం నిబ్బానన్తి ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, వుచ్చతి; కతమం ను ఖో, ఆవుసో, నిబ్బానన్తి? యో ఖో, ఆవుసో, రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో – ఇదం వుచ్చతి నిబ్బాన’’న్తి ఏతం జమ్బుఖాదకసుత్తం ఆహరిత్వా ‘ఇమినా సుత్తేన వేదితబ్బం పాటియేక్కం నిబ్బానం నామ నత్థి, కిలేసక్ఖయోవ నిబ్బాన’న్తి ఆహ. సో వత్తబ్బో – ‘కిం పన యథా చేతం సుత్తం తథా అత్థో’తి? అద్ధా వక్ఖతి – ‘ఆమ, నత్థి సుత్తతో ముఞ్చిత్వా అత్థో’తి. తతో వత్తబ్బో – ‘ఇదం తావ తే సుత్తం ఆభతం; అనన్తరసుత్తం ఆహరా’తి. అనన్తరసుత్తం నామ – ‘‘అరహత్తం అరహత్తన్తి, ఆవుసో సారిపుత్త, వుచ్చతి; కతమం ను ఖో, ఆవుసో, అరహత్తన్తి? యో ఖో, ఆవుసో, రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో – ఇదం వుచ్చతి అరహత్త’’న్తి (సం. ని. ౪.౩౧౫) ఇదం తస్సేవానన్తరం ఆభతసుత్తం.

ఇమస్మిం పన నం ఆభతే ఆహంసు – ‘నిబ్బానం నామ ధమ్మాయతనపరియాపన్నో ధమ్మో, అరహత్తం చత్తారో ఖన్ధా. నిబ్బానం సచ్ఛికత్వా విహరన్తో ధమ్మసేనాపతి నిబ్బానం పుచ్ఛితోపి అరహత్తం పుచ్ఛితోపి కిలేసక్ఖయమేవ ఆహ. కిం పన నిబ్బానఞ్చ అరహత్తఞ్చ ఏకం ఉదాహు నాన’న్తి? ‘ఏకం వా హోతు నానం వా. కో ఏత్థ తయా అతిబహుం చుణ్ణీకరణం కరోన్తేన అత్థో’? ‘న త్వం ఏకం నానం జానాసీతి. నను ఞాతే సాధు హోతీ’తి ఏవం పునప్పునం పుచ్ఛితో వఞ్చేతుం అసక్కోన్తో ఆహ – ‘రాగాదీనం ఖీణన్తే ఉప్పన్నత్తా అరహత్తం రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో’తి వుచ్చతీతి. తతో నం ఆహంసు – ‘మహాకమ్మం తే కతం. లఞ్జం దత్వాపి తం వదాపేన్తో ఏతదేవ వదాపేయ్య. యథేవ చ తే ఏతం విభజిత్వా కథితం, ఏవం ఇదమ్పి సల్లక్ఖేహి – నిబ్బానఞ్హి ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీణాతి నిబ్బానం రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయోతి వుత్తం. తీణిపి హి ఏతాని నిబ్బానస్సేవ అధివచనానీ’తి.

సచే ఏవం వుత్తే సఞ్ఞత్తిం గచ్ఛతి ఇచ్చేతం కుసలం; నో చే, బహునిబ్బానతాయ కారేతబ్బో. కథం? ఏవం తావ పుచ్ఛితబ్బో – ‘రాగక్ఖయో నామ రాగస్సేవ ఖయో ఉదాహు దోసమోహానమ్పి? దోసక్ఖయో నామ దోసస్సేవ ఖయో ఉదాహు రాగమోహానమ్పి? మోహక్ఖయో నామ మోహస్సేవ ఖయో ఉదాహు రాగదోసానమ్పీ’తి? అద్ధా వక్ఖతి – ‘రాగక్ఖయో నామ రాగస్సేవ ఖయో, దోసక్ఖయో నామ దోసస్సేవ ఖయో, మోహక్ఖయో నామ మోహస్సేవ ఖయో’తి.

తతో వత్తబ్బో – ‘తవ వాదే రాగక్ఖయో ఏకం నిబ్బానం హోతి, దోసక్ఖయో ఏకం, మోహక్ఖయో ఏకం; తిణ్ణం అకుసలమూలానం ఖయే తీణి నిబ్బానాని హోన్తి, చతున్నం ఉపాదానానం ఖయే చత్తారి, పఞ్చన్నం నీవరణానం ఖయే పఞ్చ, ఛన్నం తణ్హాకాయానం ఖయే ఛ, సత్తన్నం అనుసయానం ఖయే సత్త, అట్ఠన్నం మిచ్ఛత్తానం ఖయే అట్ఠ, నవన్నం తణ్హామూలకధమ్మానం ఖయే నవ, దసన్నం సంయోజనానం ఖయే దస, దియడ్ఢకిలేససహస్సస్స ఖయే పాటియేక్కం పాటియేక్కం నిబ్బానన్తి బహూని నిబ్బానాని హోన్తి. నత్థి పన తే నిబ్బానానం పమాణన్తి. ఏవం పన అగ్గహేత్వా నిబ్బానం ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీణాతి ఏకమేవ నిబ్బానం రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయోతి వుచ్చతి. తీణిపి హేతాని నిబ్బానస్సేవ అధివచనానీతి గణ్హ’.

సచే పన ఏవం వుత్తేపి న సల్లక్ఖేతి, ఓళారికతాయ కారేతబ్బో. కథం? ‘అన్ధబాలా హి అచ్ఛదీపిమిగమక్కటాదయోపి కిలేసపరియుట్ఠితా వత్థుం పటిసేవన్తి. అథ నేసం పటిసేవనపరియన్తే కిలేసో వూపసమ్మతి. తవ వాదే అచ్ఛదీపిమిగమక్కటాదయో నిబ్బానప్పత్తా నామ హోన్తి. ఓళారికం వత తే నిబ్బానం థూలం, కణ్ణేహి పిళన్ధితుం న సక్కాతి. ఏవం పన అగ్గహేత్వా నిబ్బానం ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీణాతి ఏకమేవ నిబ్బానం రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయోతి వుచ్చతి. తీణిపి హేతాని నిబ్బానస్సేవ అధివచనానీతి గణ్హ’.

సచే పన ఏవం వుత్తేపి న సల్లక్ఖేతి, గోత్రభునాపి కారేతబ్బో. కథం? ఏవం తావ పుచ్ఛితబ్బో – ‘త్వం గోత్రభు నామ అత్థీతి వదేసీ’తి? ‘ఆమ వదామీ’తి. ‘గోత్రభుక్ఖణే కిలేసా ఖీణా, ఖీయన్తి, ఖీయిస్సన్తీ’తి? న ఖీణా, న ఖీయన్తి; అపిచ ఖో ఖీయిస్సన్తీతి. ‘గోత్రభు పన కిం ఆరమ్మణం కరోతీ’తి? ‘నిబ్బానం’. ‘తవ గోత్రభుక్ఖణే కిలేసా న ఖీణా, న ఖీయన్తి; అథ ఖో ఖీయిస్సన్తి. త్వం అఖీణేసుయేవ కిలేసేసు కిలేసక్ఖయం నిబ్బానం పఞ్ఞపేసి, అప్పహీనేసు అనుసయేసు అనుసయప్పహానం నిబ్బానం పఞ్ఞపేసి. తం తే న సమేతి. ఏవం పన అగ్గహేత్వా నిబ్బానం ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీణాతి ఏకమేవ నిబ్బానం రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయోతి వుచ్చతి. తీణిపి హేతాని నిబ్బానస్సేవ అధివచనానీతి గణ్హ’.

సచే పన ఏవం వుత్తేపి న సల్లక్ఖేతి, మగ్గేన కారేతబ్బో. కథం? ఏవం తావ పుచ్ఛితబ్బో – ‘త్వం మగ్గం నామ వదేసీ’తి? ‘ఆమ వదేమీ’తి. ‘మగ్గక్ఖణే కిలేసా ఖీణా, ఖీయన్తి, ఖియిస్సన్తీ’తి? జానమానో వక్ఖతి – ‘ఖీణాతి వా ఖీయిస్సన్తీతి వా వత్తుం న వట్టతి, ఖీయన్తీతి వత్తుం వట్టతీ’తి. ‘యది ఏవం, మగ్గస్స కిలేసక్ఖయం నిబ్బానం కతమం? మగ్గేన ఖీయనకకిలేసా కతమే? మగ్గో కతమం కిలేసక్ఖయం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా కతమే కిలేసే ఖేపేతి? తస్మా మా ఏవం గణ్హ. నిబ్బానం పన ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీణాతి ఏకమేవ నిబ్బానం రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయోతి వుచ్చతి. తీణిపి హేతాని నిబ్బానస్సేవ అధివచనానీ’తి.

ఏవం వుత్తే ఏవమాహ – ‘త్వం ఆగమ్మ ఆగమ్మాతి వదేసీ’తి? ‘ఆమ వదేమీ’తి. ‘ఆగమ్మ నామాతి ఇదం తే కుతో లద్ధ’న్తి? ‘సుత్తతో లద్ధ’న్తి. ‘ఆహర సుత్త’న్తి. ‘‘ఏవం అవిజ్జా చ తణ్హా చ తం ఆగమ్మ, తమ్హి ఖీణా, తమ్హి భగ్గా, న చ కిఞ్చి కదాచీ’’తి. ఏవం వుత్తే పరవాదీ తుణ్హీభావం ఆపన్నోతి.

ఇధాపి దసాయతనాని కామావచరాని, ద్వే పన చతుభూమకాని లోకియలోకుత్తరమిస్సకానీతి వేదితబ్బాని.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా.