౨. ఆయతనవిభఙ్గో

౧. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా

౧౫౪. ఇదాని తదనన్తరే ఆయతనవిభఙ్గనిద్దేసే సుత్తన్తభాజనీయం తావ దస్సేన్తో ద్వాదసాయతనాని చక్ఖాయతనం రూపాయతనన్తిఆదిమాహ. తత్థ పాళిముత్తకేన తావ నయేన –

అత్థలక్ఖణతావత్వ, కమసఙ్ఖేపవిత్థారా;

తథా దట్ఠబ్బతో చేవ, విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

తత్థ విసేసతో తావ చక్ఖతీతి చక్ఖు; రూపం అస్సాదేతి, విభావేతి చాతి అత్థో. రూపయతీతి రూపం; వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి అత్థో. సుణాతీతి సోతం. సప్పతీతి సద్దో; ఉదాహరియతీతి అత్థో. ఘాయతీతి ఘానం. గన్ధయతీతి గన్ధో; అత్తనో వత్థుం సూచయతీతి అత్థో. జీవితం అవ్హాయతీతి జివ్హా. రసన్తి తం సత్తాతి రసో; అస్సాదేన్తీతి అత్థో. కుచ్ఛితానం సాసవధమ్మానం ఆయోతి కాయో. ఆయోతి ఉప్పత్తిదేసో. ఫుసీయతీతి ఫోట్ఠబ్బం. మనతీతి మనో. అత్తనో లక్ఖణం ధారయన్తీతి ధమ్మా.

అవిసేసతో పన ఆయతనతో, ఆయానం తననతో, ఆయతస్స చ నయనతో ఆయతనన్తి వేదితబ్బం. చక్ఖురూపాదీసు హి తంతంద్వారారమ్మణా చిత్తచేతసికా ధమ్మా సేన సేన అనుభవనాదినా కిచ్చేన ఆయతన్తి ఉట్ఠహన్తి ఘట్టేన్తి వాయమన్తీతి వుత్తం హోతి. తే చ పన ఆయభూతే ధమ్మే ఏతాని తనోన్తి విత్థారేన్తీతి వుత్తం హోతి. ఇదఞ్చ అనమతగ్గే సంసారే పవత్తం అతీవ ఆయతం సంసారదుక్ఖం యావ న నివత్తతి తావ నయన్తేవ, పవత్తయన్తీతి వుత్తం హోతి. ఇతి సబ్బేపి మే ధమ్మా ఆయతనతో ఆయానం తననతో ఆయతస్స చ నయనతో ‘ఆయతనం ఆయతన’న్తి వుచ్చన్తి.

అపిచ నివాసట్ఠానట్ఠేన, ఆకరట్ఠేన, సమోసరణట్ఠానట్ఠేన, సఞ్జాతిదేసట్ఠేన, కారణట్ఠేన చ ఆయతనం వేదితబ్బం. తథా హి లోకే ‘‘ఇస్సరాయతనం వాసుదేవాయతన’’న్తిఆదీసు నివాసట్ఠానం ఆయతనన్తి వుచ్చతి. ‘‘సువణ్ణాయతనం రజతాయతన’’న్తిఆదీసు ఆకరో. సాసనే పన ‘‘మనోరమే ఆయతనే సేవన్తి నం విహఙ్గమా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౩౮) సమోసరణట్ఠానం. ‘‘దక్ఖిణాపథో గున్నం ఆయతన’’న్తిఆదీసు సఞ్జాతిదేసో. ‘‘తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతిఆయతనే’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౨౩) కారణం.

చక్ఖురూపాదీసు చాపి తే తే చిత్తచేతసికా ధమ్మా నివసన్తి తదాయత్తవుత్తితాయాతి చక్ఖాదయో నేసం నివాసనట్ఠానం. చక్ఖాదీసు చ తే ఆకిణ్ణా తం నిస్సితత్తా తదారమ్మణత్తా చాతి చక్ఖాదయో నేసం ఆకరో. చక్ఖాదయో చ నేసం సమోసరణట్ఠానం, తత్థ తత్థ వత్థుద్వారారమ్మణవసేన సమోసరణతో. చక్ఖాదయో చ నేసం సఞ్జాతిదేసో; తం నిస్సయారమ్మణభావేన తత్థేవ ఉప్పత్తితో. చక్ఖాదయో చ నేసం కారణం, తేసం అభావే అభావతోతి. ఇతి నివాసట్ఠానట్ఠేన, ఆకరట్ఠేన, సమోసరణట్ఠానట్ఠేన, సఞ్జాతిదేసట్ఠేన, కారణట్ఠేనాతి ఇమేహి కారణేహి ఏతే ధమ్మా ‘ఆయతనం ఆయతన’న్తి వుచ్చన్తి. తస్మా యథావుత్తేనత్థేన చక్ఖు చ తం ఆయతనఞ్చాతి చక్ఖాయతనం…పే… ధమ్మా చ తే ఆయతనఞ్చాతి ధమ్మాయతనన్తి ఏవం తావేత్థ ‘అత్థతో’ విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘లక్ఖణతో’తి చక్ఖాదీనం లక్ఖణతోపేత్థ విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. తాని చ పన నేసం లక్ఖణాని హేట్ఠా రూపకణ్డనిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

‘తావత్వతో’తి తావభావతో. ఇదం వుత్తం హోతి – చక్ఖాదయోపి హి ధమ్మా ఏవ. ఏవం సతి ధమ్మాయతనమిచ్చేవ అవత్వా కస్మా ద్వాదసాయతనాని వుత్తానీతి చే? ఛ విఞ్ఞాణకాయుప్పత్తిద్వారారమ్మణవవత్థానతో. ఇధ ఛన్నం విఞ్ఞాణకాయానం ద్వారభావేన ఆరమ్మణభావేన చ వవత్థానతో అయమేవ తేసం భేదో హోతీతి ద్వాదస వుత్తాని. చక్ఖువిఞ్ఞాణవీథిపరియాపన్నస్స హి విఞ్ఞాణకాయస్స చక్ఖాయతనమేవ ఉప్పత్తిద్వారం, రూపాయతనమేవ చారమ్మణం. తథా ఇతరాని ఇతరేసం. ఛట్ఠస్స పన భవఙ్గమనసఙ్ఖాతో మనాయతనేకదేసోవ ఉప్పత్తిద్వారం, అసాధారణఞ్చ ధమ్మాయతనం ఆరమ్మణన్తి. ఇతి ఛన్నం విఞ్ఞాణకాయానం ఉప్పత్తిద్వారారమ్మణవవత్థానతో ద్వాదస వుత్తానీతి. ఏవమేత్థ ‘తావత్వతో’ విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘కమతో’తి ఇధాపి పుబ్బే వుత్తేసు ఉప్పత్తిక్కమాదీసు దేసనాక్కమోవ యుజ్జతి. అజ్ఝత్తికేసు హి ఆయతనేసు సనిదస్సనసప్పటిఘవిసయత్తా చక్ఖాయతనం పాకటన్తి పఠమం దేసితం. తతో అనిదస్సనసప్పటిఘవిసయాని సోతాయతనాదీని. అథ వా దస్సనానుత్తరియసవనానుత్తరియహేతుభావేన బహూపకారత్తా అజ్ఝత్తికేసు చక్ఖాయతనసోతాయతనాని పఠమం దేసితాని. తతో ఘానాయతనాదీని తీణి. పఞ్చన్నమ్పి గోచరవిసయత్తా అన్తే మనాయతనం. చక్ఖాదీనం పన గోచరత్తా తస్స తస్స అనన్తరాని బాహిరేసు రూపాయతనాదీని. అపిచ విఞ్ఞాణుప్పత్తికారణవవత్థానతోపి అయమేవ తేసం కమో వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తి (మ. ని. ౩.౪౨౧) ఏవం ‘కమతో’పేత్థ విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘సఙ్ఖేపవిత్థారా’తి సఙ్ఖేపతో హి మనాయతనస్స చేవ ధమ్మాయతనేకదేసస్స చ నామేన, తదవసేసానఞ్చ ఆయతనానం రూపేన సఙ్గహితత్తా ద్వాదసాపి ఆయతనాని నామరూపమత్తమేవ హోన్తి.

విత్థారతో పన అజ్ఝత్తికేసు తావ చక్ఖాయతనం జాతివసేన చక్ఖుపసాదమత్తమేవ, పచ్చయగతినికాయపుగ్గలభేదతో పన అనన్తప్పభేదం. తథా సోతాయతనాదీని చత్తారి. మనాయతనం తేభూమకకుసలాకుసలవిపాకకిరియవిఞ్ఞాణభేదేన ఏకాసీతిప్పభేదం, వత్థుపటిపదాదిభేదతో పన అనన్తప్పభేదం. రూపగన్ధరసాయతనాని సముట్ఠానభేదతో చతుప్పభేదాని, సద్దాయతనం ద్విప్పభేదం. సభాగవిసభాగభేదతో పన సబ్బానిపి అనన్తప్పభేదాని. ఫోట్ఠబ్బాయతనం పథవీధాతుతేజోధాతువాయోధాతువసేన తిప్పభేదం, సముట్ఠానతో చతుప్పభేదం, సభాగవిసభాగతో అనేకప్పభేదం. ధమ్మాయతనం తేభూమకధమ్మారమ్మణవసేన అనేకప్పభేదన్తి. ఏవం సఙ్ఖేపవిత్థారా విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘దట్ఠబ్బతో’తి ఏత్థ పన సబ్బానేవేతాని ఆయతనాని అనాగమనతో అనిగ్గమనతో చ దట్ఠబ్బాని. న హి తాని పుబ్బే ఉదయా కుతోచి ఆగచ్ఛన్తి, నాపి ఉద్ధం వయా కుహిఞ్చి గచ్ఛన్తి; అథ ఖో పుబ్బే ఉదయా అప్పటిలద్ధసభావాని, ఉద్ధం వయా పరిభిన్నసభావాని, పుబ్బన్తాపరన్తవేమజ్ఝే పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ అవసాని పవత్తన్తి. తస్మా అనాగమనతో అనిగ్గమనతో చ దట్ఠబ్బాని. తథా నిరీహతో అబ్యాపారతో చ. న హి చక్ఖురూపాదీనం ఏవం హోతి – ‘అహో వత అమ్హాకం సామగ్గియా విఞ్ఞాణం నామ ఉప్పజ్జేయ్యా’తి, న చ తాని విఞ్ఞాణుప్పాదనత్థం ద్వారభావేన వత్థుభావేన ఆరమ్మణభావేన వా ఈహన్తి, న బ్యాపారమాపజ్జన్తి; అథ ఖో ధమ్మతావేసా యం చక్ఖురూపాదీనం సామగ్గియం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని సమ్భవన్తి. తస్మా నిరీహతో అబ్యాపారతో చ దట్ఠబ్బాని. అపిచ అజ్ఝత్తికాని సుఞ్ఞగామో వియ దట్ఠబ్బాని ధువసుభసుఖత్తభావవిరహితత్తా, బాహిరాని గామఘాతకచోరా వియ అజ్ఝత్తికానం అభిఘాతకత్తా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘చక్ఖు, భిక్ఖవే, హఞ్ఞతి మనాపామనాపేహి రూపేహీతి విత్థారో. అపిచ అజ్ఝత్తికాని ఛ పాణకా వియ దట్ఠబ్బాని, బాహిరాని తేసం గోచరా వియాతి. ఏవమ్పేత్థ ‘దట్ఠబ్బతో’ విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయోతి.

ఇదాని తేసం విపస్సితబ్బాకారం దస్సేతుం చక్ఖుం అనిచ్చన్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ చక్ఖు తావ హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చన్తి వేదితబ్బం. అపరేహిపి చతూహి కారణేహి అనిచ్చం – ఉప్పాదవయవన్తతో, విపరిణామతో, తావకాలికతో, నిచ్చపటిక్ఖేపతోతి.

తదేవ పటిపీళనట్ఠేన దుక్ఖం. యస్మా వా ఏతం ఉప్పన్నం ఠితిం పాపుణాతి, ఠితియం జరాయ కిలమతి, జరం పత్వా అవస్సం భిజ్జతి; తస్మా అభిణ్హసమ్పటిపీళనతో, దుక్ఖమతో, దుక్ఖవత్థుతో, సుఖపటిక్ఖేపతోతి ఇమేహి చతూహి కారణేహి దుక్ఖం.

అవసవత్తనట్ఠేన పన అనత్తా. యస్మా వా ఏతం ఉప్పన్నం ఠితిం మా పాపుణాతు, ఠానప్పత్తం మా జిరతు, జరప్పతం మా భిజ్జతూతి ఇమేసు తీసు ఠానేసు కస్సచి వసవత్తిభావో నత్థి, సుఞ్ఞం తేన వసవత్తనాకారేన; తస్మా సుఞ్ఞతో, అస్సామికతో, అకామకారియతో, అత్తపటిక్ఖేపతోతి ఇమేహి చతూహి కారణేహి అనత్తా.

విభవగతికతో, పుబ్బాపరవసేన భవసఙ్కన్తిగమనతో, పకతిభావవిజహనతో చ విపరిణామధమ్మం. ఇదం అనిచ్చవేవచనమేవ. రూపా అనిచ్చాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అపిచేత్థ ఠపేత్వా చక్ఖుం తేభూమకధమ్మా అనిచ్చా, నో చక్ఖు. చక్ఖు పన చక్ఖు చేవ అనిచ్చఞ్చ. తథా సేసధమ్మా దుక్ఖా, నో చక్ఖు. చక్ఖు పన చక్ఖు చేవ దుక్ఖఞ్చ. సేసధమ్మా అనత్తా, నో చక్ఖు. చక్ఖు పన చక్ఖు చేవ అనత్తా చాతి. రూపాదీసుపి ఏసేవ నయో.

ఇమస్మిం పన సుత్తన్తభాజనీయే తథాగతేన కిం దస్సితన్తి? ద్వాదసన్నం ఆయతనానం అనత్తలక్ఖణం. సమ్మాసమ్బుద్ధో హి అనత్తలక్ఖణం దస్సేన్తో అనిచ్చేన వా దస్సేతి, దుక్ఖేన వా, అనిచ్చదుక్ఖేహి వా. తత్థ ‘‘చక్ఖు, అత్తాతి యో వదేయ్య, తం న ఉపపజ్జతి. చక్ఖుస్స ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి. యస్స ఖో పన ఉప్పాదోపి వయోపి పఞ్ఞాయతి ‘అత్తా మే ఉప్పజ్జతి చ వేతి చా’తి ఇచ్చస్స ఏవమాగతం హోతి. తస్మా తం న ఉపపజ్జతి – చక్ఖు అత్తాతి యో వదేయ్య ఇతి చక్ఖు అనత్తా’’తి (మ. ని. ౩.౪౨౨). ఇమస్మిం సుత్తే అనిచ్చేన అనత్తలక్ఖణం దస్సేసి. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనత్తా. రూపఞ్చ హిదం, భిక్ఖవే, అత్తా అభవిస్స, న యిదం రూపం ఆబాధాయ సంవత్తేయ్య; లబ్భేథ చ రూపే – ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీతి. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, రూపం అనత్తా తస్మా రూపం ఆబాధాయ సంవత్తతి; న చ లబ్భతి రూపే – ఏవం మే రూపం హోతు, ఏవం మే రూపం మా అహోసీ’’తి (సం. ని. ౩.౫౯; మహావ. ౨౦) ఇమస్మిం సుత్తే దుక్ఖేన అనత్తలక్ఖణం దస్సేసి. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం, యదనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తా, యదనత్తా తం నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౧౫) అనిచ్చదుక్ఖేహి అనత్తలక్ఖణం దస్సేసి. కస్మా? అనిచ్చదుక్ఖానం పాకటత్తా.

హత్థతో హి తట్టకే వా సరకే వా కిస్మిఞ్చిదేవ వా పతిత్వా భిన్నే ‘అహో అనిచ్చ’న్తి వదన్తి. ఏవం అనిచ్చం పాకటం నామ. అత్తభావస్మిం పన గణ్డపిళకాదీసు వా ఉట్ఠితాసు ఖాణుకణ్టకాదీహి వా విద్ధాసు ‘అహో దుక్ఖ’న్తి వదన్తి. ఏవం దుక్ఖం పాకటం నామ. అనత్తలక్ఖణం అపాకటం అన్ధకారం అవిభూతం దుప్పటివిజ్ఝం దుద్దీపనం దుప్పఞ్ఞాపనం. అనిచ్చదుక్ఖలక్ఖణాని ఉప్పాదా వా తథాగతానం అనుప్పాదా వా పఞ్ఞాయన్తి. అనత్తలక్ఖణం వినా బుద్ధుప్పాదా న పఞ్ఞాయతి, బుద్ధుప్పాదేయేవ పఞ్ఞాయతి. మహిద్ధికా హి మహానుభావా తాపసపరిబ్బాజకా సరభఙ్గసత్థారాదయోపి ‘అనిచ్చం దుక్ఖ’న్తి వత్తుం సక్కోన్తి, ‘అనత్తా’తి వత్తుం న సక్కోన్తి. సచే హి తే సమ్పత్తపరిసాయ అనత్తాతి వత్తుం సక్కుణేయ్యుం, సమ్పత్తపరిసాయ మగ్గఫలపటివేధో భవేయ్య. అనత్తలక్ఖణపఞ్ఞాపనఞ్హి అఞ్ఞస్స కస్సచి అవిసయో, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానమేవ విసయో. ఏవమేతం అనత్తలక్ఖణం అపాకటం. తస్మా సత్థా అనత్తలక్ఖణం దస్సేన్తో అనిచ్చేన వా దస్సేసి, దుక్ఖేన వా, అనిచ్చదుక్ఖేహి వా. ఇధ పన తం అనిచ్చదుక్ఖేహి దస్సేసీతి వేదితబ్బం.

ఇమాని పన లక్ఖణాని కిస్స అమనసికారా అప్పటివేధా, కేన పటిచ్ఛన్నత్తా, న ఉపట్ఠహన్తి? అనిచ్చలక్ఖణం తావ ఉదయబ్బయానం అమనసికారా అప్పటివేధా, సన్తతియా పటిచ్ఛన్నత్తా, న ఉపట్ఠాతి. దుక్ఖలక్ఖణం అభిణ్హసమ్పటిపీళనస్స అమనసికారా అప్పటివేధా, ఇరియాపథేహి పటిచ్ఛన్నత్తా, న ఉపట్ఠాతి. అనత్తలక్ఖణం నానాధాతువినిబ్భోగస్స అమనసికారా అప్పటివేధా, ఘనేన పటిచ్ఛన్నత్తా, న ఉపట్ఠాతి. ఉదయబ్బయం పన పరిగ్గహేత్వా సన్తతియా వికోపితాయ అనిచ్చలక్ఖణం యాథావసరసతో ఉపట్ఠాతి. అభిణ్హసమ్పటిపీళనం మనసికత్వా ఇరియాపథే ఉగ్ఘాటితే దుక్ఖలక్ఖణం యాథావసరసతో ఉపట్ఠాతి. నానాధాతుయో వినిబ్భుజిత్వా ఘనవినిబ్భోగే కతే అనత్తలక్ఖణం యాథావసరసతో ఉపట్ఠాతి.

ఏత్థ చ అనిచ్చం అనిచ్చలక్ఖణం, దుక్ఖం దుక్ఖలక్ఖణం, అనత్తా అనత్తలక్ఖణన్తి అయం విభాగో వేదితబ్బో. తత్థ అనిచ్చన్తి ఖన్ధపఞ్చకం. కస్మా? ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తభావా, హుత్వా అభావతో వా; ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తం అనిచ్చలక్ఖణం, హుత్వా అభావసఙ్ఖాతో ఆకారవికారో వా. ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖ’’న్తి వచనతో పన తదేవ ఖన్ధపఞ్చకం దుక్ఖం. కస్మా? అభిణ్హసమ్పటిపీళనతో; అభిణ్హసమ్పటిపీళనాకారో దుక్ఖలక్ఖణం. ‘‘యం దుక్ఖం తం అనత్తా’’తి పన వచనతో తదేవ ఖన్ధపఞ్చకం అనత్తా. కస్మా? అవసవత్తనతో; అవసవత్తనాకారో అనత్తలక్ఖణం. ఇతి అఞ్ఞదేవ అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా, అఞ్ఞాని అనిచ్చదుక్ఖానత్తలక్ఖణాని. పఞ్చక్ఖన్ధా, ద్వాదసాయతనాని, అట్ఠారస ధాతుయోతి ఇదఞ్హి సబ్బమ్పి అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా నామ. వుత్తప్పకారాకారవికారా అనిచ్చదుక్ఖానత్తలక్ఖణానీతి.

సఙ్ఖేపతో పనేత్థ దసాయతనాని కామావచరాని, ద్వే తేభూమకాని. సబ్బేసుపి సమ్మసనచారో కథితోతి వేదితబ్బో.

సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా.

౨. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౧౫౫. అభిధమ్మభాజనీయే యథా హేట్ఠా విపస్సకానం ఉపకారత్థాయ ‘‘చక్ఖాయతనం రూపాయతన’’న్తి యుగలతో ఆయతనాని వుత్తాని, తథా అవత్వా అజ్ఝత్తికబాహిరానం సబ్బాకారతో సభావదస్సనత్థం ‘‘చక్ఖాయతనం సోతాయతన’’న్తి ఏవం అజ్ఝత్తికబాహిరవవత్థాననయేన వుత్తాని.

౧౫౬. తేసం నిద్దేసవారే తత్థ కతమం చక్ఖాయతనన్తిఆదీని హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

౧౬౭. యం పనేతం ధమ్మాయతననిద్దేసే ‘‘తత్థ కతమా అసఙ్ఖతా ధాతు? రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో’’తి వుత్తం, తత్రాయమత్థో – అసఙ్ఖతా ధాతూతి అసఙ్ఖతసభావం నిబ్బానం. యస్మా పనేతం ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీయన్తి, తస్మా రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయోతి వుత్తం. అయమేత్థ ఆచరియానం సమానత్థకథా.

వితణ్డవాదీ పనాహ – ‘పాటియేక్కం నిబ్బానం నామ నత్థి, కిలేసక్ఖయోవ నిబ్బాన’న్తి. ‘సుత్తం ఆహరా’తి చ వుత్తే ‘‘నిబ్బానం నిబ్బానన్తి ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, వుచ్చతి; కతమం ను ఖో, ఆవుసో, నిబ్బానన్తి? యో ఖో, ఆవుసో, రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో – ఇదం వుచ్చతి నిబ్బాన’’న్తి ఏతం జమ్బుఖాదకసుత్తం ఆహరిత్వా ‘ఇమినా సుత్తేన వేదితబ్బం పాటియేక్కం నిబ్బానం నామ నత్థి, కిలేసక్ఖయోవ నిబ్బాన’న్తి ఆహ. సో వత్తబ్బో – ‘కిం పన యథా చేతం సుత్తం తథా అత్థో’తి? అద్ధా వక్ఖతి – ‘ఆమ, నత్థి సుత్తతో ముఞ్చిత్వా అత్థో’తి. తతో వత్తబ్బో – ‘ఇదం తావ తే సుత్తం ఆభతం; అనన్తరసుత్తం ఆహరా’తి. అనన్తరసుత్తం నామ – ‘‘అరహత్తం అరహత్తన్తి, ఆవుసో సారిపుత్త, వుచ్చతి; కతమం ను ఖో, ఆవుసో, అరహత్తన్తి? యో ఖో, ఆవుసో, రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో – ఇదం వుచ్చతి అరహత్త’’న్తి (సం. ని. ౪.౩౧౫) ఇదం తస్సేవానన్తరం ఆభతసుత్తం.

ఇమస్మిం పన నం ఆభతే ఆహంసు – ‘నిబ్బానం నామ ధమ్మాయతనపరియాపన్నో ధమ్మో, అరహత్తం చత్తారో ఖన్ధా. నిబ్బానం సచ్ఛికత్వా విహరన్తో ధమ్మసేనాపతి నిబ్బానం పుచ్ఛితోపి అరహత్తం పుచ్ఛితోపి కిలేసక్ఖయమేవ ఆహ. కిం పన నిబ్బానఞ్చ అరహత్తఞ్చ ఏకం ఉదాహు నాన’న్తి? ‘ఏకం వా హోతు నానం వా. కో ఏత్థ తయా అతిబహుం చుణ్ణీకరణం కరోన్తేన అత్థో’? ‘న త్వం ఏకం నానం జానాసీతి. నను ఞాతే సాధు హోతీ’తి ఏవం పునప్పునం పుచ్ఛితో వఞ్చేతుం అసక్కోన్తో ఆహ – ‘రాగాదీనం ఖీణన్తే ఉప్పన్నత్తా అరహత్తం రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయో’తి వుచ్చతీతి. తతో నం ఆహంసు – ‘మహాకమ్మం తే కతం. లఞ్జం దత్వాపి తం వదాపేన్తో ఏతదేవ వదాపేయ్య. యథేవ చ తే ఏతం విభజిత్వా కథితం, ఏవం ఇదమ్పి సల్లక్ఖేహి – నిబ్బానఞ్హి ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీణాతి నిబ్బానం రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయోతి వుత్తం. తీణిపి హి ఏతాని నిబ్బానస్సేవ అధివచనానీ’తి.

సచే ఏవం వుత్తే సఞ్ఞత్తిం గచ్ఛతి ఇచ్చేతం కుసలం; నో చే, బహునిబ్బానతాయ కారేతబ్బో. కథం? ఏవం తావ పుచ్ఛితబ్బో – ‘రాగక్ఖయో నామ రాగస్సేవ ఖయో ఉదాహు దోసమోహానమ్పి? దోసక్ఖయో నామ దోసస్సేవ ఖయో ఉదాహు రాగమోహానమ్పి? మోహక్ఖయో నామ మోహస్సేవ ఖయో ఉదాహు రాగదోసానమ్పీ’తి? అద్ధా వక్ఖతి – ‘రాగక్ఖయో నామ రాగస్సేవ ఖయో, దోసక్ఖయో నామ దోసస్సేవ ఖయో, మోహక్ఖయో నామ మోహస్సేవ ఖయో’తి.

తతో వత్తబ్బో – ‘తవ వాదే రాగక్ఖయో ఏకం నిబ్బానం హోతి, దోసక్ఖయో ఏకం, మోహక్ఖయో ఏకం; తిణ్ణం అకుసలమూలానం ఖయే తీణి నిబ్బానాని హోన్తి, చతున్నం ఉపాదానానం ఖయే చత్తారి, పఞ్చన్నం నీవరణానం ఖయే పఞ్చ, ఛన్నం తణ్హాకాయానం ఖయే ఛ, సత్తన్నం అనుసయానం ఖయే సత్త, అట్ఠన్నం మిచ్ఛత్తానం ఖయే అట్ఠ, నవన్నం తణ్హామూలకధమ్మానం ఖయే నవ, దసన్నం సంయోజనానం ఖయే దస, దియడ్ఢకిలేససహస్సస్స ఖయే పాటియేక్కం పాటియేక్కం నిబ్బానన్తి బహూని నిబ్బానాని హోన్తి. నత్థి పన తే నిబ్బానానం పమాణన్తి. ఏవం పన అగ్గహేత్వా నిబ్బానం ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీణాతి ఏకమేవ నిబ్బానం రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయోతి వుచ్చతి. తీణిపి హేతాని నిబ్బానస్సేవ అధివచనానీతి గణ్హ’.

సచే పన ఏవం వుత్తేపి న సల్లక్ఖేతి, ఓళారికతాయ కారేతబ్బో. కథం? ‘అన్ధబాలా హి అచ్ఛదీపిమిగమక్కటాదయోపి కిలేసపరియుట్ఠితా వత్థుం పటిసేవన్తి. అథ నేసం పటిసేవనపరియన్తే కిలేసో వూపసమ్మతి. తవ వాదే అచ్ఛదీపిమిగమక్కటాదయో నిబ్బానప్పత్తా నామ హోన్తి. ఓళారికం వత తే నిబ్బానం థూలం, కణ్ణేహి పిళన్ధితుం న సక్కాతి. ఏవం పన అగ్గహేత్వా నిబ్బానం ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీణాతి ఏకమేవ నిబ్బానం రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయోతి వుచ్చతి. తీణిపి హేతాని నిబ్బానస్సేవ అధివచనానీతి గణ్హ’.

సచే పన ఏవం వుత్తేపి న సల్లక్ఖేతి, గోత్రభునాపి కారేతబ్బో. కథం? ఏవం తావ పుచ్ఛితబ్బో – ‘త్వం గోత్రభు నామ అత్థీతి వదేసీ’తి? ‘ఆమ వదామీ’తి. ‘గోత్రభుక్ఖణే కిలేసా ఖీణా, ఖీయన్తి, ఖీయిస్సన్తీ’తి? న ఖీణా, న ఖీయన్తి; అపిచ ఖో ఖీయిస్సన్తీతి. ‘గోత్రభు పన కిం ఆరమ్మణం కరోతీ’తి? ‘నిబ్బానం’. ‘తవ గోత్రభుక్ఖణే కిలేసా న ఖీణా, న ఖీయన్తి; అథ ఖో ఖీయిస్సన్తి. త్వం అఖీణేసుయేవ కిలేసేసు కిలేసక్ఖయం నిబ్బానం పఞ్ఞపేసి, అప్పహీనేసు అనుసయేసు అనుసయప్పహానం నిబ్బానం పఞ్ఞపేసి. తం తే న సమేతి. ఏవం పన అగ్గహేత్వా నిబ్బానం ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీణాతి ఏకమేవ నిబ్బానం రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయోతి వుచ్చతి. తీణిపి హేతాని నిబ్బానస్సేవ అధివచనానీతి గణ్హ’.

సచే పన ఏవం వుత్తేపి న సల్లక్ఖేతి, మగ్గేన కారేతబ్బో. కథం? ఏవం తావ పుచ్ఛితబ్బో – ‘త్వం మగ్గం నామ వదేసీ’తి? ‘ఆమ వదేమీ’తి. ‘మగ్గక్ఖణే కిలేసా ఖీణా, ఖీయన్తి, ఖియిస్సన్తీ’తి? జానమానో వక్ఖతి – ‘ఖీణాతి వా ఖీయిస్సన్తీతి వా వత్తుం న వట్టతి, ఖీయన్తీతి వత్తుం వట్టతీ’తి. ‘యది ఏవం, మగ్గస్స కిలేసక్ఖయం నిబ్బానం కతమం? మగ్గేన ఖీయనకకిలేసా కతమే? మగ్గో కతమం కిలేసక్ఖయం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా కతమే కిలేసే ఖేపేతి? తస్మా మా ఏవం గణ్హ. నిబ్బానం పన ఆగమ్మ రాగాదయో ఖీణాతి ఏకమేవ నిబ్బానం రాగక్ఖయో దోసక్ఖయో మోహక్ఖయోతి వుచ్చతి. తీణిపి హేతాని నిబ్బానస్సేవ అధివచనానీ’తి.

ఏవం వుత్తే ఏవమాహ – ‘త్వం ఆగమ్మ ఆగమ్మాతి వదేసీ’తి? ‘ఆమ వదేమీ’తి. ‘ఆగమ్మ నామాతి ఇదం తే కుతో లద్ధ’న్తి? ‘సుత్తతో లద్ధ’న్తి. ‘ఆహర సుత్త’న్తి. ‘‘ఏవం అవిజ్జా చ తణ్హా చ తం ఆగమ్మ, తమ్హి ఖీణా, తమ్హి భగ్గా, న చ కిఞ్చి కదాచీ’’తి. ఏవం వుత్తే పరవాదీ తుణ్హీభావం ఆపన్నోతి.

ఇధాపి దసాయతనాని కామావచరాని, ద్వే పన చతుభూమకాని లోకియలోకుత్తరమిస్సకానీతి వేదితబ్బాని.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా.

౩. పఞ్హాపుచ్ఛకవణ్ణనా

౧౬౮. ఇధాపి పఞ్హాపుచ్ఛకే యం లబ్భతి యఞ్చ న లబ్భతి, తం సబ్బం పుచ్ఛిత్వా లబ్భమానవసేనేవ విస్సజ్జనం వుత్తం; న కేవలఞ్చ ఇధ, సబ్బేసుపి పఞ్హాపుచ్ఛకేసు ఏసేవ నయో. ఇధ పన దసన్నం ఆయతనానం రూపభావేన అబ్యాకతతా వేదితబ్బా. ద్విన్నం ఆయతనానం ఖన్ధవిభఙ్గే చతున్నం ఖన్ధానం వియ కుసలాదిభావో వేదితబ్బో. కేవలఞ్హి చత్తారో ఖన్ధా సప్పచ్చయావ సఙ్ఖతావ ధమ్మాయతనం పన ‘‘సియా అప్పచ్చయం, సియా అసఙ్ఖత’’న్తి ఆగతం. ఆరమ్మణత్తికేసు చ అనారమ్మణం సుఖుమరూపసఙ్ఖాతం ధమ్మాయతనం న-వత్తబ్బకోట్ఠాసం భజతి. తఞ్చ ఖో అనారమ్మణత్తా న పరిత్తాదిభావేన నవత్తబ్బధమ్మారమ్మణత్తాతి అయమేత్థ విసేసో. సేసం తాదిసమేవ. ఇధాపి హి చత్తారో ఖన్ధా వియ ద్వాయతనా పఞ్చపణ్ణాస కామావచరధమ్మే ఆరబ్భ రజ్జన్తస్స దుస్సన్తస్స ముయ్హన్తస్స సంవరన్తస్స సమ్మసన్తస్స పచ్చవేక్ఖన్తస్స చ పరిత్తారమ్మణాతి సబ్బం ఖన్ధేసు వుత్తసదిసమేవాతి.

సమ్మోహవినోదనియా విభఙ్గట్ఠకథాయ

ఆయతనవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.