(౮.) అట్ఠకనిద్దేసవణ్ణనా

౯౫౨. అట్ఠకనిద్దేసే కిలేసాయేవ కిలేసవత్థూని. కుసీతవత్థూనీతి కుసీతస్స అలసస్స వత్థూని, పతిట్ఠా, కోసజ్జకారణానీతి అత్థో. కమ్మం కాతబ్బం హోతీతి చీవరవిచారణాదికమ్మం కాతబ్బం హోతి. న వీరియం ఆరభతీతి దువిధమ్పి వీరియం నారభతి. అప్పత్తస్సాతి ఝానవిపస్సనామగ్గఫలధమ్మస్స అప్పత్తస్స పత్తియా. అనధిగతస్సాతి తస్సేవ అనధిగతస్స అధిగమత్థాయ. అసచ్ఛికతస్సాతి తస్సేవ అసచ్ఛికతస్స సచ్ఛికరణత్థాయ. ఇదం పఠమన్తి ‘ఇదం హన్దాహం నిపజ్జామీ’తి ఏవం ఓసీదనం పఠమం కుసీతవత్థు. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

మాసాచితం మఞ్ఞేతి ఏత్థ పన మాసాచితం నామ తిన్తమాసో; యథా తిన్తమాసో గరుకో హోతి, ఏవం గరుకోతి అధిప్పాయో. గిలానా వుట్ఠితో హోతీతి గిలానో హుత్వా పచ్ఛా వుట్ఠితో హోతి.

౯౫౪. అట్ఠసు లోకధమ్మేసూతి ఏత్థ లోకస్స ధమ్మాతి లోకధమ్మా. ఏతేహి విముత్తో నామ నత్థి, బుద్ధానమ్పి హోన్తి ఏవ. తస్మా ‘లోకధమ్మా’తి వుచ్చన్తి. పటిఘాతోతి పటిహఞ్ఞనాకారో. లాభే సారాగోతి ‘అహం లాభం లభామీ’తి ఏవం గేహసితసోమనస్సవసేన ఉప్పన్నో సారాగో; సో చిత్తం పటిహనతి. అలాభే పటివిరోధోతి ‘అహం లాభం న లభామీ’తి దోమనస్సవసేన ఉప్పన్నవిరోధో; సోపి చిత్తం పటిహనతి. తస్మా ‘పటిఘాతో’తి వుత్తో. యసాదీసుపి ‘అహం మహాపరివారో, అహం అప్పపరివారో, అహం పసంసప్పత్తో, అహం గరహప్పత్తో, అహం సుఖప్పత్తో, అహం దుక్ఖప్పతో’తి ఏవమేతేసం ఉప్పత్తి వేదితబ్బా. అనరియవోహారాతి అనరియానం వోహారా.

౯౫౭. పురిసదోసాతి పురిసానం దోసా. న సరామీతి ‘మయా ఏతస్స కమ్మస్స కతట్ఠానం న సరామి న సల్లక్ఖేమీ’తి ఏవం అస్సతిభావేన నిబ్బేఠేతి మోచేతి. చోదకంయేవ పటిప్ఫరతీతి పటివిరుద్ధో హుత్వా ఫరతి, పటిభాణితభావేన తిట్ఠతి. కిం ను ఖో తుయ్హన్తి ‘తుయ్హం బాలస్స అబ్యత్తస్స భణితేన నామ కిం’ యో త్వం నేవ వత్థునా ఆపత్తిం, న చోదనం జానాసీ’తి దీపేతి; ‘త్వం పి నామ ఏవం కిఞ్చి అజానన్తో భణితబ్బం మఞ్ఞిస్ససీ’తి అజ్ఝోత్థరతి. పచ్చారోపేతీతి ‘త్వం పి ఖోసీ’తిఆదీని వదన్తో పటిఆరోపేతి. పటికరోహీతి దేసనాగామినిం దేసేహి, వుట్ఠానగామినితో వుట్ఠాహి తతో సుద్ధన్తే పతిట్ఠితో అఞ్ఞం చోదేస్ససీ’తి దీపేతి.

అఞ్ఞేనాఞ్ఞం పటిచరతీతి అఞ్ఞేన కారణేన వచనేన వా అఞ్ఞం కారణం వచనం వా పటిచ్ఛాదేతి. ‘ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’తి వుత్తో ‘కో ఆపన్నో? కిం ఆపన్నో? కథం ఆపన్నో? కిస్మిం ఆపన్నో? కం భణథ? కిం భణథా’తి వదతి. ‘ఏవరూపం కిఞ్చి తయా దిట్ఠ’న్తి వుత్తే ‘న సుణామీ’తి సోతం వా ఉపనేతి. బహిద్ధా కథం అపనామేతీతి ‘ఇత్థన్నామం ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’తి పుట్ఠో ‘పాటలిపుత్తం గతోమ్హీ’తి వత్వా పున ‘తవ పాటలిపుత్తగమనం న పుచ్ఛామా’తి వుత్తే ‘తతో రాజగహం గతోమ్హీ’తి ‘రాజగహం వా యాహి, బ్రాహ్మణగేహం వా; ఆపత్తిం ఆపన్నోసీ’తి? ‘తత్థ మే సూకరమంసం లద్ధ’న్తిఆదీని వదన్తో కథం బహిద్ధా విక్ఖిపతి. కోపన్తి కుపితభావం. దోసన్తి దుట్ఠభావం. ఉభయమ్పేతం కోధస్సేవ నామం. అప్పచ్చయన్తి అసన్తుట్ఠాకారం; దోమనస్సస్సేతం నామం. పాతుకరోతీతి దస్సేతి పకాసేతి. బాహావిక్ఖేపకం భణతీతి బాహా విక్ఖిపిత్వా అలజ్జివచనం వదతి. విహేసేతీతి విహేఠేతి బాధతి. అనాదియిత్వాతి చిత్తీకారేన అగ్గహేత్వా అవజానిత్వా; అనాదరో హుత్వాతి అత్థో.

అతిబాళ్హన్తి అతిదళ్హం అతిప్పమాణం. మయి బ్యావటాతి మయి బ్యాపారం ఆపన్నా. హీనాయావత్తిత్వాతి హీనస్స గిహిభావస్స అత్థాయ ఆవత్తిత్వా; గిహీ హుత్వాతి అత్థో. అత్తమనా హోథాతి తుట్ఠచిత్తా హోథ, ‘మయా లభితబ్బం లభథ, మయా వసితబ్బట్ఠానే వసథ, ఫాసువిహారో వో మయా కతో’తి అధిప్పాయేన వదతి.

౯౫౮. అసఞ్ఞీతి పవత్తో వాదో అసఞ్ఞీవాదో; సో తేసం అత్థీతి అసఞ్ఞీవాదా. రూపీ అత్తాతిఆదీసు లాభినో కసిణరూపం అత్తాతి గహేత్వా రూపీతి దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి; అలాభినో తక్కమత్తేనేవ, ఆజీవకానం వియ. లాభినోయేవ చ పన అరూపసమాపత్తినిమిత్తం అత్తాతి గహేత్వా అరూపీతి దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి; అలాభినో తక్కమత్తేనేవ, నిగణ్ఠానం వియ. అసఞ్ఞీభావే పనేత్థ ఏకన్తేనేవ కారణం న పరియేసితబ్బం. దిట్ఠిగతికో హి ఉమ్మత్తకో వియ యం వా తం వా గణ్హాతి. రూపీ చ అరూపీ చాతి రూపారూపమిస్సకగాహవసేన వుత్తం. అయం దిట్ఠి రూపావచరారూపావచరసమాపత్తిలాభినోపి తక్కికస్సాపి ఉప్పజ్జతి. నేవ రూపీ నారూపీతి పన ఏకన్తతో తక్కికదిట్ఠియేవ. అన్తవాతి పరిత్తకసిణం అత్తతో గణ్హన్తస్స దిట్ఠి. అనన్తవాతి అప్పమాణకసిణం. అన్తవా చ అనన్తవా చాతి ఉద్ధమధో సపరియన్తం తిరియం అపరియన్తం కసిణం అత్తాతి గహేత్వా ఉప్పన్నదిట్ఠి. నేవన్తవా నానన్తవాతి తక్కికదిట్ఠియేవ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

అట్ఠకనిద్దేసవణ్ణనా.