(౧౦.) దసకనిద్దేసవణ్ణనా

౯౬౬. దసకనిద్దేసే కిలేసా ఏవ కిలేసవత్థూని. ఆఘాతవత్థూని పనేత్థ ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తిఆదీనం వసేన అవికోపేతబ్బే ఖాణుకణ్టకాదిమ్హిపి అట్ఠానే ఉప్పన్నాఘాతేన సద్ధిం వుత్తాని.

౯౭౦. మిచ్ఛత్తేసు మిచ్ఛాఞాణన్తి పాపకిరియాసు ఉపాయచిన్తావసేన పాపం కత్వా ‘సుకతం మయా’తి పచ్చవేక్ఖణాకారేన ఉప్పన్నో మోహో. మిచ్ఛావిముత్తీతి అవిముత్తస్సేవ సతో విముత్తసఞ్ఞితా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

దసకనిద్దేసవణ్ణనా.

తణ్హావిచరితనిద్దేసవణ్ణనా

౯౭౩. తణ్హావిచరితనిద్దేసే తణ్హావిచరితానీతి తణ్హాసముదాచారా తణ్హాపవత్తియో. అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయాతి అజ్ఝత్తికం ఖన్ధపఞ్చకం ఉపాదాయ. ఇదఞ్హి ఉపయోగత్థే సామివచనం. అస్మీతి హోతీతి యదేతం అజ్ఝత్తం ఖన్ధపఞ్చకం ఉపాదాయ తణ్హామానదిట్ఠివసేన సమూహగాహతో ‘అస్మీ’తి హోతి, తస్మిం సతీతి అత్థో. ఇత్థస్మీతి హోతీతిఆదీసు పన ఏవం సమూహతో ‘అహ’న్తి గహణే సతి తతో అనుపనిధాయ చ ఉపనిధాయ చాతి ద్విధా గహణం హోతి. తత్థ అనుపనిధాయాతి అఞ్ఞం ఆకారం అనుపగమ్మ సకభావమేవ ఆరమ్మణం కత్వా ‘ఇత్థస్మీ’తి హోతి; ఖత్తియాదీసు ‘ఇదంపకారో అహ’న్తి ఏవం తణ్హామానదిట్ఠివసేన హోతీతి అత్థో. ఇదం తావ అనుపనిధాయ గహణం. ఉపనిధాయ గహణం పన దువిధం హోతి – సమతో చ అసమతో చ. తం దస్సేతుం ఏవస్మీతి చ అఞ్ఞథాస్మీతి చ వుత్తం. తత్థ ఏవస్మీతి ఇదం సమతో ఉపనిధాయ గహణం; యథా అయం ఖత్తియో, యథా అయం బ్రాహ్మణో, ఏవం అహమ్పీతి అత్థో. అఞ్ఞథాస్మీతి ఇదం పన అసమతో గహణం; యథాయం ఖత్తియో, యథాయం బ్రాహ్మణో, తతో అఞ్ఞథా అహం హీనో వా అధికో వాతి అత్థో. ఇమాని తావ పచ్చుప్పన్నవసేన చత్తారి తణ్హావిచరితాని. భవిస్సన్తిఆదీని పన చత్తారి అనాగతవసేన వుత్తాని. సేసం పురిమచతుక్కే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. అస్మీతి సస్సతో అస్మి. సాతస్మీతి అసస్సతో అస్మి. అసస్మీతి సతస్మీతి వా పాఠో. తత్థ అత్థీతి అసం; నిచ్చస్సేతం అధివచనం. సీదతీతి సతం; అనిచ్చస్సేతం అధివచనం. ఇతి ఇమాని ద్వే సస్సతుచ్ఛేదవసేన వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. ఇతో పరాని సియన్తిఆదీని చత్తారి సంసయపరివితక్కవసేన వుత్తాని. తాని పురిమచతుక్కే వుత్తనయేనేవ అత్థతో వేదితబ్బాని. అపాహం సియన్తిఆదీని పన చత్తారి ‘‘అపి నామాహం భవేయ్య’’న్తి ఏవం పత్థనాకప్పనవసేన వుత్తాని. తాని పురిమచతుక్కే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఏవమేతేసు –

ద్వే దిట్ఠిసీసా చత్తారో, సుద్ధసీసా సీసమూలకా;

తయో తయోతి ఏతాని, అట్ఠారస విభావయే.

ఏతేసు హి సస్సతుచ్ఛేదవసేన వుత్తా ద్వే దిట్ఠిసీసా నామ. అస్మీతి, భవిస్సన్తి, సియన్తి, అపాహం సియన్తి ఏతే చత్తారో సుద్ధసీసాఏవ. ఇత్థస్మీతి ఆదయో తయో తయోతి ద్వాదస సీసమూలకా నామాతి. ఏవమేతే ద్వే దిట్ఠిసీసా, చత్తారో సుద్ధసీసా, ద్వాదస సీసమూలకాతి అట్ఠారస తణ్హావిచరితధమ్మా వేదితబ్బా.

౯౭౪. ఇదాని పటిపాటియావ తే ధమ్మే భాజేత్వా దస్సేతుం కథఞ్చ అస్మీతి హోతీతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కఞ్చి ధమ్మం అనవకారిం కరిత్వాతి రూపవేదనాదీసు కఞ్చి ఏకధమ్మమ్పి అవినిబ్భోగం కత్వా, ఏకేకతో అగ్గహేత్వా, సమూహతోవ గహేత్వాతి అత్థో. అస్మీతి ఛన్దం పటిలభతీతి పఞ్చక్ఖన్ధే నిరవసేసతో గహేత్వా ‘అహ’న్తి తణ్హం పటిలభతి. మానదిట్ఠీసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ కిఞ్చాపి అయం తణ్హావిచరితనిద్దేసో, మానదిట్ఠియో పన న వినా తణ్హాయ, తస్మా తదేకట్ఠవసేన ఇధ వుత్తా. తణ్హాసీసేన వా పపఞ్చత్తయమ్పి ఉద్దిట్ఠం. తం ఉద్దేసానురూపేనేవ నిద్దిసితుమ్పి మానదిట్ఠియో గహితా. తణ్హాపపఞ్చం వా దస్సేన్తో తేనేవ సద్ధిం సేసపపఞ్చేపి దస్సేతుం ఏవమాహ.

తస్మిం సతి ఇమాని పపఞ్చితానీతి తస్మిం ‘‘అస్మీతి ఛన్దం పటిలభతీ’’తిఆదినా నయేన వుత్తే పపఞ్చత్తయే సతి పున ఇమాని ‘‘ఇత్థస్మీతి వా’’తిఆదీని పపఞ్చితాని హోన్తీతి అత్థో.

ఖత్తియోస్మీతిఆదీసు అభిసేకసేనామచ్చాదినా ‘ఖత్తియో అహం’, మన్తజ్ఝేన పోరోహిచ్చాదినా ‘బ్రాహ్మణో అహం’, కసిగోరక్ఖాదినా ‘వేస్సో అహం’, అసితబ్యాభఙ్గితాయ ‘సుద్దో అహం’, గిహిబ్యఞ్జనేన ‘గహట్ఠో అహ’న్తి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఏవం ఇత్థస్మీతి హోతీతి ఏవం ఖత్తియాదీసు ఖత్తియాదిప్పకారం అత్తని ఉప్పాదయిత్వా ‘ఇత్థంపకారో అహ’న్తి హోతి.

యథా సో ఖత్తియోతిఆదీసు ‘యథా సో అభిసేకసేనామచ్చాదినా ఖత్తియో, తథా ‘అహమ్పి ఖత్తియో’తి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. దుతియనయే ‘యథా సో అభిసేకసేనామచ్చాదినా ఖత్తియో, నాహం తథా ఖత్తియో; అహం పన తతో హీనో వా సేట్ఠో వా’తి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. భవిస్సన్తిఆదినిద్దేసాదీసుపి ఏసేవ నయో.

౯౭౫. ఏవం అజ్ఝత్తికస్స ఉపాదాయ తణ్హావిచరితాని భాజేత్వా ఇదాని బాహిరస్స ఉపాదాయ తణ్హావిచరితాని భాజేతుం తత్థ కతమానీతిఆదిమాహ. తత్థ బాహిరస్స ఉపాదాయాతి బాహిరం ఖన్ధపఞ్చకం ఉపాదాయ. ఇదమ్పి హి ఉపయోగత్థే సామివచనం. ఇమినాతి ఇమినా రూపేన వా…పే… విఞ్ఞాణేన వా. అవసేసం పన ఉద్దేసవారే తావ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౯౭౬. నిద్దేసవారే పన అవకారిం కరిత్వాతి వినిబ్భోగం కత్వా. ఇమినా అస్మీతి ఛన్దం పటిలభతీతిఆదీసు ఇమినా రూపేన వా…పే… విఞ్ఞాణేన వాతి ఏవం పఞ్చక్ఖన్ధే ఏకదేసతో గహేత్వా ఇమినా ‘అహ’న్తి ఛన్దాదీని పటిలభతీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.

ఇమినా ఖత్తియోస్మీతిఆదీసు ‘ఇమినా ఛత్తేన వా ఖగ్గేన వా అభిసేకసేనామచ్చాదినా వా ఖత్తియో అహ’న్తి ఏవం పురిమనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఇమినాతి పదమత్తమేవ హేత్థ విసేసో.

యథా సో ఖత్తియోతిఆదీసుపి ఇమినాతి వుత్తపదమేవ విసేసో. తస్మా తస్స వసేన యథా ఖత్తియో, ఏవం అహమ్పి ఇమినా ఖగ్గేన వా ఛత్తేన వా అభిసేకసేనామచ్చాదినా వా ఖత్తియోతి ఏవం యోజేత్వా సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. ఇమినా నిచ్చోస్మీతి పఞ్చక్ఖన్ధే అనవకారిం కత్వా రూపాదీసు ఏకమేవ ధమ్మం ‘అహ’న్తి గహేత్వా ‘ఇమినా ఖగ్గేన వా ఛత్తేన వా అహం నిచ్చో ధువో’తి మఞ్ఞతి. ఉచ్ఛేదదిట్ఠియమ్పి ఏసేవ నయో. సేసం సబ్బత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

ఇతి ఏవరూపాని అతీతాని ఛత్తింసాతి ఏకేకస్స పుగ్గలస్స అతీతే ఛత్తింస. అనాగతాని ఛత్తింసాతి ఏకేకస్సేవ అనాగతే ఛత్తింస. పచ్చుప్పన్నాని ఛత్తింసాతి ఏకేకస్స వా పుగ్గలస్స యథాలాభవసేన బహునం వా పచ్చుప్పన్నే ఛత్తింస. సబ్బసత్తానం పన ఏకంసేనేవ అతీతే ఛత్తింస, అనాగతే ఛత్తింస, పచ్చుప్పన్నే ఛత్తింసాతి వేదితబ్బాని. అనన్తా హి అసదిసతణ్హామానదిట్ఠిభేదా సత్తా. అట్ఠతణ్హావిచరితసతం హోతీతి ఏత్థ పన అట్ఠసతసఙ్ఖాతం తణ్హావిచరితం హోతీతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

తణ్హావిచరితనిద్దేసవణ్ణనా.

దిట్ఠిగతనిద్దేసవణ్ణనా

౯౭౭. దిట్ఠిగతనిద్దేసే బ్రహ్మజాలే వేయ్యాకరణేతి బ్రహ్మజాలనామకే వేయ్యాకరణే, దీఘనికాయస్స పఠమసుత్తన్తే. వుత్తాని భగవతాతి సత్థారా సయం ఆహచ్చ భాసితాని. చత్తారో సస్సతవాదాతిఆదీసు ‘‘తే చ భోన్తో సమణబ్రాహ్మణా కిమాగమ్మ కిమారబ్భ సస్సతవాదా సస్సతం అత్తానఞ్చ లోకఞ్చ పఞ్ఞాపేన్తి చతూహి వత్థూహీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౯-౩౦) బ్రహ్మజాలే వుత్తనయేనేవ పభేదో చ అత్థో చ వేదితబ్బోతి.

సమ్మోహవినోదనియా విభఙ్గట్ఠకథాయ

ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.