(౧౦.) దసకనిద్దేసవణ్ణనా

పఠమబలనిద్దేసో

౮౦౯. దసవిధేన ఞాణవత్థునిద్దేసే అట్ఠానన్తి హేతుపటిక్ఖేపో. అనవకాసోతి పచ్చయపటిక్ఖేపో. ఉభయేనాపి కారణమేవ పటిక్ఖిపతి. కారణఞ్హి తదాయత్తవుత్తితాయ అత్తనో ఫలస్స ఠానన్తి చ అవకాసోతి చ వుచ్చతి. యన్తి యేన కారణేన. దిట్ఠిసమ్పన్నోతి మగ్గదిట్ఠియా సమ్పన్నో సోతాపన్నో అరియసావకో. కఞ్చి సఙ్ఖారన్తి చతుభూమకేసు సఙ్ఖతసఙ్ఖారేసు కఞ్చి ఏకం సఙ్ఖారమ్పి. నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్యాతి నిచ్చోతి గణ్హేయ్య. నేతం ఠానం విజ్జతీతి ఏతం కారణం నత్థి, న ఉపలబ్భతి. యం పుథుజ్జనోతి యేన కారణేన పుథుజ్జనో. ఠానమేతం విజ్జతీతి ఏతం కారణం అత్థి; సస్సతదిట్ఠియా హి సో తేభూమకేసు సఙ్ఖారేసు కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో గణ్హేయ్యాతి అత్థో. చతుత్థభూమకసఙ్ఖారో పన తేజుస్సదత్తా దివసం సన్తత్తో అయోగుళో వియ మక్ఖికానం దిట్ఠియా వా అఞ్ఞేసం వా అకుసలానం ఆరమ్మణం న హోతి. ఇమినా నయేన కఞ్చి సఙ్ఖారం సుఖతోతిఆదీసుపి అత్థో వేదితబ్బో. సుఖతో ఉపగచ్ఛేయ్యాతి ‘‘ఏకన్తసుఖీ అత్తా హోతి అరోగో పరమ్మరణా’’తి (మ. ని. ౩.౨౧) ఏవం అత్తదిట్ఠివసేన సుఖతో గాహం సన్ధాయేతం వుత్తం. దిట్ఠివిప్పయుత్తచిత్తేన పన అరియసావకో పరిళాహాభిభూతో పరిళాహవూపసమత్థం, మత్తహత్థీపరితాసితో వియ, సుచికామో పోక్ఖబ్రాహ్మణో గూథం కఞ్చి సఙ్ఖారం సుఖతో ఉపగచ్ఛతి. అత్తవాదే కసిణాదిపణ్ణత్తిసఙ్గహత్థం సఙ్ఖారన్తి అవత్వా కఞ్చి ధమ్మన్తి వుత్తం. ఇధాపి అరియసావకస్స చతుభూమకవసేన పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో, పుథుజ్జనస్స తేభూమకవసేన; సబ్బవారేసు వా అరియసావకస్సాపి తేభూమకవసేనేవ పరిచ్ఛేదో వట్టతి. యం యఞ్హి పుథుజ్జనో గణ్హాతి, తతో తతో అరియసావకో గాహం వినివేఠేతి. పుథుజ్జనో హి యం యం నిచ్చం సుఖం అత్తాతి గణ్హాతి, తం తం అరియసావకో అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి గణ్హన్తో గాహం వినివేఠేతి.

మాతరన్తిఆదీసు జనికావ మాతా. మనుస్సభూతోవ ఖీణాసవో అరహాతి అధిప్పేతో. కిం పన అరియసావకో అఞ్ఞం జీవితా వోరోపేయ్యాతి? ఏతమ్పి అట్ఠానం. సచేపి భవన్తరగతం అరియసావకం అత్తనో అరియసావకభావం అజానన్తమ్పి కోచి ఏవం వదేయ్య – ‘ఇమం కున్థకిపిల్లికం జీవితా వోరోపేత్వా సకలచక్కవాళగబ్భే చక్కవత్తిరజ్జం పటిపజ్జాహీ’తి, నేవ సో తం జీవితా వోరోపేయ్య. అథ వాపి నం ఏవం వదేయ్యుం – ‘సచే ఇమం న ఘాతేస్ససి, సీసం తే ఛిన్దిస్సామా’తి, సీసమేవస్స ఛిన్దేయ్యుం, నేవ సో తం ఘాతేయ్య. పుథుజ్జనభావస్స పన మహాసావజ్జభావదస్సనత్థం అరియసావకస్స చ బలదీపనత్థమేతం వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – సావజ్జో పుథుజ్జనభావో, యత్ర హి నామ పుథుజ్జనో మాతుఘాతాదీనిపి ఆనన్తరియాని కరిస్సతి. మహాబలో అరియసావకో; సో ఏతాని కమ్మాని న కరోతీతి.

పదుట్ఠేన చిత్తేనాతి దోససమ్పయుత్తేన వధకచిత్తేన. లోహితం ఉప్పాదేయ్యాతి జీవమానకసరీరే ఖుద్దకమక్ఖికాయ పివనమత్తమ్పి లోహితం ఉప్పాదేయ్య. సఙ్ఘం భిన్దేయ్యాతి సమానసంవాసకం సమానసీమాయం ఠితం పఞ్చహి కారణేహి సఙ్ఘం భిన్దేయ్య, వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పఞ్చహుపాలి, ఆకారేహి సఙ్ఘో భిజ్జతి – కమ్మేన, ఉద్దేసేన, వోహరన్తో, అనుస్సావనేన, సలాకగ్గాహేనా’’తి (పరి. ౪౫౮).

తత్థ ‘కమ్మేనా’తి అపలోకనాదీసు చతూసు కమ్మేసు అఞ్ఞతరేన కమ్మేన. ‘ఉద్దేసేనా’తి పఞ్చసు పాతిమోక్ఖుద్దేసేసు అఞ్ఞతరేన ఉద్దేసేన. ‘వోహరన్తో’తి కథయన్తో, తాహి తాహి ఉప్పత్తీహి ‘అధమ్మం ధమ్మో’తిఆదీని అట్ఠారస భేదకరవత్థూని దీపేన్తో. ‘అనుస్సావనేనా’తి ‘నను తుమ్హే జానాథ మయ్హం ఉచ్చాకులా పబ్బజితభావం బహుస్సుతభావఞ్చ! మాదిసో నామ ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సత్థుసాసనం గాహేయ్యాతి చిత్తమ్పి ఉప్పాదేతుం తుమ్హాకం న యుత్తం. కిం మయ్హం అవీచి నీలుప్పలవనం వియ సీతలో? కిమహం అపాయతో న భాయామీ’తిఆదినా నయేన కణ్ణమూలే వచీభేదం కత్వా అనుస్సావనేన. ‘సలాకగ్గాహేనా’తి ఏవం అనుస్సావేత్వా తేసం చిత్తం ఉపత్థమ్భేత్వా అనివత్తనధమ్మే కత్వా ‘‘గణ్హథ ఇమం సలాక’’న్తి సలాకగ్గాహేన. ఏత్థ చ కమ్మమేవ ఉద్దేసో వా పమాణం వోహారానుస్సావనసలాకగ్గాహా పన పుబ్బభాగా. అట్ఠారసవత్థుదీపనవసేన హి వోహరన్తేన తత్థ రుచిజననత్థం అనుస్సావేత్వా సలాకాయ గాహితాయపి అభిన్నోవ హోతి సఙ్ఘో. యదా పన ఏవం చత్తారో వా అతిరేకా వా సలాకం గాహేత్వా ఆవేణికం కమ్మం వా ఉద్దేసం వా కరోన్తి, తదా సఙ్ఘో భిన్నో నామ హోతి.

ఏవం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో సఙ్ఘం భిన్దేయ్యాతి నేతం ఠానం విజ్జతి. ఏత్తావతా మాతుఘాతాదీని పఞ్చ ఆనన్తరియకమ్మాని దస్సితాని హోన్తి, యాని పుథుజ్జనో కరోతి, న అరియసావకో. తేసం ఆవిభావత్థం –

కమ్మతో ద్వారతో చేవ, కప్పట్ఠితియతో తథా;

పాకసాధారణాదీహి, విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

తత్థ ‘కమ్మతో’ తావ – ఏత్థ హి మనుస్సభూతస్సేవ మనుస్సభూతం మాతరం వా పితరం వా అపి పరివత్తలిఙ్గం జీవితా వోరోపేన్తస్స కమ్మం ఆనన్తరియం హోతి. తస్స విపాకం పటిబాహిస్సామీ’తి సకలచక్కవాళం మహాచేతియప్పమాణేహి కఞ్చనథూపేహి పూరేత్వాపి, సకలచక్కవాళం పూరేత్వా నిసిన్నభిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వాపి, బుద్ధస్స భగవతో సఙ్ఘాటికణ్ణం అముఞ్చిత్వావ విచరిత్వాపి, కాయస్స భేదా నిరయమేవ ఉపపజ్జతి. యో పన సయం మనుస్సభూతో తిరచ్ఛానభూతం మాతరం వా పితరం వా, సయం వా తిరచ్ఛానభూతో మనుస్సభూతం, తిరచ్ఛానభూతోయేవ వా తిరచ్ఛానభూతం జీవితా వోరోపేతి, తస్స కమ్మం ఆనన్తరియం న హోతి, కమ్మం పన భారియం హోతి, ఆనన్తరియం ఆహచ్చేవ తిట్ఠతి. మనుస్సజాతికానం పన వసేన అయం పఞ్హో కథితో.

ఏత్థ ఏళకచతుక్కం, సఙ్గామచతుక్కం, చోరచతుక్కఞ్చ కథేతబ్బం. ‘ఏళకం మారేమీ’తి అభిసన్ధినాపి హి ఏళకట్ఠానే ఠితం మనుస్సో మనుస్సభూతం మాతరం వా పితరం వా మారేన్తో ఆనన్తరియం ఫుసతి. ఏళకాభిసన్ధినా పన మాతాపితిఅభిసన్ధినా వా ఏళకం మారేన్తో ఆనన్తరియం న ఫుసతి. మాతాపితిఅభిసన్ధినా మాతాపితరో మారేన్తో ఫుసతేవ. ఏస నయో ఇతరస్మిమ్పి చతుక్కద్వయే. యథా చ మాతాపితూసు, ఏవం అరహన్తేపి ఏతాని చతుక్కాని వేదితబ్బాని. మనుస్సఅరహన్తమేవ చ మారేత్వా ఆనన్తరియం ఫుసతి, న యక్ఖభూతం; కమ్మం పన భారియం ఆనన్తరియసదిసమేవ. మనుస్సఅరహన్తస్స చ పుథుజ్జనకాలేయేవ సత్థప్పహారే వా విసే వా దిన్నేపి యది సో అరహత్తం పత్వా తేనేవ మరతి, అరహన్తఘాతో హోతియేవ. యం పన పుథుజ్జనకాలే దిన్నం దానం అరహత్తం పత్వా పరిభుఞ్జతి, పుథుజ్జనస్సేవ తం దిన్నం హోతి. సేసఅరియపుగ్గలే మారేన్తస్స ఆనన్తరియం నత్థి, కమ్మం పన భారియం ఆనన్తరియసదిసమేవ.

లోహితుప్పాదే తథాగతస్స అభేజ్జకాయతాయ పరూపక్కమేన చమ్మచ్ఛేదం కత్వా లోహితపగ్ఘరణం నామ నత్థి. సరీరస్స పన అన్తోయేవ ఏకస్మిం ఠానే లోహితం సమోసరతి. దేవదత్తేన పటివిద్ధసిలాతో భిజ్జిత్వా గతా సకలికాపి తథాగతస్స పాదన్తం పహరి. ఫరసునా పహటో వియ పాదో అన్తోలోహితోయేవ అహోసి. తథా కరోన్తస్స ఆనన్తరియం హోతి. జీవకో పన తథాగతస్స రుచియా సత్థకేన చమ్మం ఛిన్దిత్వా తమ్హా ఠానా దుట్ఠలోహితం నీహరిత్వా ఫాసుకమకాసి. తథా కరోన్తస్స పుఞ్ఞకమ్మమేవ హోతి.

అథ యే చ పరినిబ్బుతే తథాగతే చేతియం భిన్దన్తి, బోధిం ఛిన్దన్తి, ధాతుమ్హి ఉపక్కమన్తి, తేసం కిం హోతీతి? భారియం కమ్మం హోతి ఆనన్తరియసదిసం. సధాతుకం పన థూపం వా పటిమం వా బాధయమానం బోధిసాఖఞ్చ ఛిన్దితుం వట్టతి. సచేపి తత్థ నిలీనా సకుణా చేతియే వచ్చం పాతేన్తి, ఛిన్దితుం వట్టతియేవ. పరిభోగచేతియతో హి సరీరచేతియం మహన్తతరం. చేతియవత్థుం భిన్దిత్వా గచ్ఛన్తం బోధిమూలమ్పి ఛిన్దిత్వా హరితుం వట్టతి. యా పన బోధిసాఖా బోధిఘరం బాధతి, తం గేహరక్ఖణత్థం ఛిన్దితుం న లబ్భతి. బోధిఅత్థఞ్హి గేహం, న గేహత్థాయ బోధి. ఆసనఘరేపి ఏసేవ నయో. యస్మిం పన ఆసనఘరే ధాతు నిహితా హోతి, తస్స రక్ఖణత్థాయ బోధిసాఖం ఛిన్దితుం వట్టతి. బోధిజగ్గనత్థం ఓజోహరణసాఖం వా పూతిట్ఠానం వా ఛిన్దితుం వట్టతియేవ; సరీరపటిజగ్గనే వియ పుఞ్ఞమ్పి హోతి.

సఙ్ఘభేదే సీమట్ఠకసఙ్ఘే అసన్నిపతితే విసుం పరిసం గహేత్వా కతవోహారానుస్సావనసలాకగ్గాహస్స కమ్మం వా కరోన్తస్స ఉద్దేసం వా ఉద్దిసన్తస్స భేదో చ హోతి ఆనన్తరియకమ్మఞ్చ. సమగ్గసఞ్ఞాయ పన వట్టతి. సమగ్గసఞ్ఞాయ హి కరోన్తస్స నేవ భేదో హోతి న ఆనన్తరియకమ్మం. తథా నవతో ఊనపరిసాయం. సబ్బన్తిమేన పన పరిచ్ఛేదేన నవన్నం జనానం యో సఙ్ఘం భిన్దతి, తస్స ఆనన్తరియకమ్మం హోతి. అనువత్తకానం అధమ్మవాదీనం మహాసావజ్జం కమ్మం; ధమ్మవాదినో అనవజ్జా. తత్థ నవన్నమేవ సఙ్ఘభేదే ఇదం సుత్తం – ‘‘ఏకతో, ఉపాలి, చత్తారో హోన్తి, ఏకతో చత్తారో, నవమో అనుస్సావేతి సలాకం గాహేతి – ‘అయం ధమ్మో, అయం వినయో, ఇదం సత్థుసాసనం, ఇదం గణ్హథ, ఇదం రోచేథా’తి. ఏవం ఖో, ఉపాలి, సఙ్ఘరాజి చేవ హోతి సఙ్ఘభేదో చ. నవన్నం వా, ఉపాలి, అతిరేకనవన్నం వా సఙ్ఘరాజి చేవ హోతి సఙ్ఘభేదో చా’’తి (చూళవ. ౩౫౧).

ఏతేసు చ పన పఞ్చసు సఙ్ఘభేదో వచీకమ్మం, సేసాని కాయకమ్మానీతి. ఏవం కమ్మతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘ద్వారతో’తి సబ్బానేవ చేతాని కాయద్వారతోపి వచీద్వారతోపి సముట్ఠహన్తి. పురిమాని పనేత్థ చత్తారి ఆణత్తికవిజ్జామయపయోగవసేన వచీద్వారతో సముట్ఠహిత్వాపి కాయద్వారమేవ పూరేన్తి. సఙ్ఘభేదో హత్థముద్దాయ భేదం కరోన్తస్స కాయద్వారతో సముట్ఠహిత్వాపి వచీద్వారమేవ పూరేతీతి. ఏవమేత్థ ద్వారతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘కప్పట్ఠితియతో’తి సఙ్ఘభేదోయేవ చేత్థ కప్పట్ఠితియో. సణ్ఠహన్తే హి కప్పే కప్పవేమజ్ఝే వా సఙ్ఘభేదం కత్వా కప్పవినాసేయేవ ముచ్చతి. సచేపి హి ‘స్వే కప్పో వినస్సిస్సతీ’తి అజ్జ సఙ్ఘభేదం కరోతి, స్వేయేవ ముచ్చతి, ఏకదివసమేవ నిరయే పచ్చతి. ఏవం కరణం పన నత్థి. సేసాని చత్తారి కమ్మాని ఆనన్తరియానేవ హోన్తి, న కప్పట్ఠితియానీతి. ఏవమేత్థ కప్పట్ఠితియతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘పాకతో’తి యేన చ పఞ్చపేతాని కమ్మాని కతాని హోన్తి, తస్స సఙ్ఘభేదోయేవ పటిసన్ధివసేన విపచ్చతి. సేసాని ‘‘అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకో’’తి ఏవమాదీసు సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి. సఙ్ఘభేదాభావే లోహితుప్పాదో, తదభావే అరహన్తఘాతో, తదభావే సచే పితా సీలవా హోతి, మాతా దుస్సీలా నో వా తథా సీలవతీ, పితుఘాతో పటిసన్ధివసేన విపచ్చతి. సచే మాతా మాతుఘాతో. ద్వీసుపి సీలేన వా దుస్సీలేన వా సమానేసు మాతుఘాతోవ పటిసన్ధివసేన విపచ్చతి; మాతా హి దుక్కరకారిణీ బహూపకారా చ పుత్తానన్తి. ఏవమేత్థ పాకతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

‘సాధారణాదీహీ’తి పురిమాని చత్తారి సబ్బేసమ్పి గహట్ఠపబ్బజితానం సాధారణాని. సఙ్ఘభేదో పన ‘‘న ఖో, ఉపాలి, భిక్ఖునీ సఙ్ఘం భిన్దతి, న సిక్ఖమానా, న సామణేరో, న సామణేరీ, న ఉపాసకో, న ఉపాసికా సఙ్ఘం భిన్దతి. భిక్ఖు ఖో, ఉపాలి, పకతత్తో సమానసంవాసకో సమానసీమాయం ఠితో సఙ్ఘం భిన్దతీ’’తి (చూళవ. ౩౫౧) వచనతో వుత్తప్పకారస్స భిక్ఖునోవ హోతి, న అఞ్ఞస్స; తస్మా అసాధారణో. ఆదిసద్దేన సబ్బేపేతే దుక్ఖవేదనాసహగతా దోసమోహసమ్పయుత్తా చాతి ఏవమేత్థ సాధారణాదీహిపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

అఞ్ఞం సత్థారన్తి ‘అయం మే సత్థా సత్థుకిచ్చం కాతుం సమత్థో’తి భవన్తరేపి అఞ్ఞం తిత్థకరం ‘అయం మే సత్థా’తి ఏవం గణ్హేయ్య – నేతం ఠానం విజ్జతీతి అత్థో. అట్ఠమం భవం నిబ్బత్తేయ్యాతి సబ్బమన్దపఞ్ఞోపి సత్తమం భవం అతిక్కమిత్వా అట్ఠమం నిబ్బత్తేయ్య – నేతం ఠానం విజ్జతి. ఉత్తమకోటియా హి సత్తమం భవం సన్ధాయేవేస ‘‘నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’తి వుత్తో. కిం పన తం నియామేతి? కిం పుబ్బహేతు నియామేతి ఉదాహు పటిలద్ధమగ్గో ఉదాహు ఉపరి తయో మగ్గాతి? సమ్మాసమ్బుద్ధేన గహితం నామమత్తమేతం. పుగ్గలో పన నియతో నామ నత్థి. ‘‘పుబ్బహేతు నియామేతీ’’తి వుత్తే హి ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం ఉపనిస్సయో వుత్తో హోతి, పఠమమగ్గస్స ఉపనిస్సయాభావో ఆపజ్జతి. ఇచ్చస్స అహేతు అప్పచ్చయా నిబ్బత్తిం పాపుణాతి. ‘‘పటిలద్ధమగ్గో నియామేతీ’’తి వుత్తే ఉపరి తయో మగ్గా అకిచ్చకా హోన్తి, పఠమమగ్గోవ సకిచ్చకో, పఠమమగ్గేనేవ కిలేసే ఖేపేత్వా పరినిబ్బాయితబ్బం హోతి. ‘‘ఉపరి తయో మగ్గా నియామేన్తీ’’తి వుత్తే పఠమమగ్గో అకిచ్చకో హోతి, ఉపరి తయో మగ్గావ సకిచ్చకా, పఠమమగ్గం అనిబ్బత్తేత్వా ఉపరి తయో మగ్గా నిబ్బత్తేతబ్బా హోన్తి, పఠమమగ్గేన చ అనుప్పజ్జిత్వావ కిలేసా ఖేపేతబ్బా హోన్తి. తస్మా న అఞ్ఞో కోచి నియామేతి, ఉపరి తిణ్ణం మగ్గానం విపస్సనావ నియామేతి. సచే హి తేసం విపస్సనా తిక్ఖా సూరా హుత్వా వహతి, ఏకంయేవ భవం నిబ్బత్తేత్వా అరహత్తం పత్వా పరినిబ్బాతి. తతో మన్దతరపఞ్ఞో దుతియే వా తతియే వా చతుత్థే వా పఞ్చమే వా ఛట్ఠే వా భవే అరహత్తం పత్వా పరినిబ్బాతి. సబ్బమన్దపఞ్ఞో సత్తమం భవం నిబ్బత్తేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి, అట్ఠమే భవే పటిసన్ధి న హోతి. ఇతి సమ్మాసమ్బుద్ధేన గహితం నామమత్తమేతం. సత్థా హి బుద్ధతులాయ తులేత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘అయం పుగ్గలో సబ్బమహాపఞ్ఞో తిక్ఖవిపస్సకో ఏకమేవ భవం నిబ్బత్తేత్వా అరహత్తం గణ్హిస్సతీ’తి ‘ఏకబీజీ’తి నామం అకాసి; ‘అయం పుగ్గలో దుతియం, తతియం, చతుత్థం, పఞ్చమం, ఛట్ఠం భవం నిబ్బత్తేత్వా అరహత్తం గణ్హిస్సతీ’తి ‘కోలంకోలో’తి నామం అకాసి; ‘అయం పుగ్గలో సత్తమం భవం నిబ్బత్తేత్వా అరహత్తం గణ్హిస్సతీ’తి ‘సత్తక్ఖత్తుపరమో’తి నామం అకాసి.

కోచి పన పుగ్గలో సత్తన్నం భవానం నియతో నామ నత్థి. అరియసావకో పన యేన కేనచిపి ఆకారేన మన్దపఞ్ఞో సమానో అట్ఠమం భవం అప్పత్వా అన్తరావ పరినిబ్బాతి. సక్కసదిసోపి వట్టాభిరతో సత్తమంయేవ భవం గచ్ఛతి. సత్తమే భవే సబ్బకారేన పమాదవిహారినోపి విపస్సనాఞాణం పరిపాకం గచ్ఛతి. అప్పమత్తకేపి ఆరమ్మణే నిబ్బిన్దిత్వా నిబ్బుతిం పాపుణాతి. సచేపి హిస్స సత్తమే భవే నిద్దం వా ఓక్కమన్తస్స, పరమ్ముఖం వా గచ్ఛన్తస్స, పచ్ఛతో ఠత్వా తిఖిణేన అసినా కోచిదేవ సీసం పాతేయ్య, ఉదకే వా ఓసాదేత్వా మారేయ్య, అసని వా పనస్స సీసే పతేయ్య, ఏవరూపేపి కాలే సప్పటిసన్ధికా కాలంకిరియా నామ న హోతి, అరహత్తం పత్వావ పరినిబ్బాతి. తేన వుత్తం – ‘‘అట్ఠమం భవం నిబ్బత్తేయ్య – నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి.

ఏకిస్సా లోకధాతుయాతి దససహస్సిలోకధాతుయా. తీణి హి ఖేత్తాని – జాతిఖేత్తం, ఆణాఖేత్తం, విసయక్ఖేత్తన్తి. తత్థ ‘జాతిక్ఖేత్తం’ నామ దససహస్సిలోకధాతు. సా హి తథాగతస్స మాతుకుచ్ఛిఓక్కమనకాలే, నిక్ఖమనకాలే, సమ్బోధికాలే, ధమ్మచక్కపవత్తనే, ఆయుసఙ్ఖారవోస్సజ్జనే, పరినిబ్బానే చ కమ్పతి. కోటిసతసహస్సచక్కవాళం పన ‘ఆణాఖేత్తం’ నామ. ఆటానాటియమోరపరిత్తధజగ్గపరిత్తరతనపరిత్తాదీనఞ్హి ఏత్థ ఆణా వత్తతి. ‘విసయఖేత్తస్స’ పన పరిమాణం నత్థి. బుద్ధానఞ్హి ‘‘యావతకం ఞాణం తావతకం ఞేయ్యం, యావతకం ఞేయ్యం తావతకం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం ఞేయ్యం, ఞేయ్యపరియన్తికం ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౩.౫) వచనతో అవిసయో నామ నత్థి.

ఇమేసు పన తీసు ఖేత్తేసు, ఠపేత్వా ఇమం చక్కవాళం, అఞ్ఞస్మిం చక్కవాళే బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తీతి సుత్తం నత్థి, న ఉప్పజ్జన్తీతి పన అత్థి. తీణి పిటకాని – వినయపిటకం, సుత్తన్తపిటకం, అభిధమ్మపిటకన్తి. తిస్సో సఙ్గీతియో – మహాకస్సపత్థేరస్స సఙ్గీతి, యసత్థేరస్స సఙ్గీతి, మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరస్స సఙ్గీతీతి. ఇమా తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హే తేపిటకే బుద్ధవచనే ఇమం చక్కవాళం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞత్థ బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తీతి సుత్తం నత్థి, నుప్పజ్జన్తీతి పన అత్థి.

అపుబ్బం అచరిమన్తి అపురే అపచ్ఛా; ఏకతో నుప్పజ్జన్తి, పురే వా పచ్ఛా వా ఉప్పజ్జన్తీతి వుత్తం హోతి. తత్థ బోధిపల్లఙ్కే ‘‘బోధిం అప్పత్వా న ఉట్ఠహిస్సామీ’’తి నిసిన్నకాలతో పట్ఠాయ యావ మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిగ్గహణం తావ పుబ్బేన్తి న వేదితబ్బం. బోధిసత్తస్స హి పటిసన్ధిగ్గహణే దససహస్సచక్కవాళకమ్పనేనేవ జాతిక్ఖేత్తపరిగ్గహో కతో, అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి నివారితా హోతి. పరినిబ్బానతో పట్ఠాయ చ యావ సాసపమత్తాపి ధాతుయో తిట్ఠన్తి తావ పచ్ఛాతి న వేదితబ్బం. ధాతూసు హి ఠితాసు బుద్ధా ఠితావ హోన్తి. తస్మా ఏత్థన్తరే అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి నివారితావ హోతి, ధాతుపరినిబ్బానే పన జాతే అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి న నివారితా.

తీణి హి అన్తరధానాని నామ – పరియత్తిఅన్తరధానం, పటివేధఅన్తరధానం, పటిపత్తిఅన్తరధానన్తి. తత్థ ‘పరియత్తీ’తి తీణి పిటకాని; ‘పటివేధో’తి సచ్చపటివేధో; ‘పటిపత్తీ’తి పటిపదా. తత్థ పటివేధో చ పటిపత్తి చ హోతిపి న హోతిపి. ఏకస్మిఞ్హి కాలే పటివేధకరా భిక్ఖూ బహూ హోన్తి; ‘ఏస భిక్ఖు పుథుజ్జనో’తి అఙ్గులిం పసారేత్వా దస్సేతబ్బో హోతి. ఇమస్మింయేవ దీపే ఏకవారం కిర పుథుజ్జనభిక్ఖు నామ నాహోసి. పటిపత్తిపూరకాపి కదాచి బహూ హోన్తి, కదాచి అప్పా. ఇతి పటివేధో చ పటిపత్తి చ హోతిపి న హోతిపి.

సాసనట్ఠితియా పన పరియత్తియేవ పమాణం. పణ్డితో హి తేపిటకం సుత్వా ద్వేపి పూరేతి. యథా అమ్హాకం బోధిసత్తో ఆళారస్స సన్తికే పఞ్చాభిఞ్ఞా సత్త చ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా పరికమ్మం పుచ్ఛి, సో ‘న జానామీ’తి ఆహ; తతో ఉదకస్స సన్తికం గన్త్వా అధిగతవిసేసం సంసన్దేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స పరికమ్మం పుచ్ఛి; సో ఆచిక్ఖి; తస్స వచనసమనన్తరమేవ మహాసత్తో తం సమ్పాదేసి; ఏవమేవ పఞ్ఞవా భిక్ఖు పరియత్తిం సుత్వా ద్వేపి పూరేతి. తస్మా పరియత్తియా ఠితాయ సాసనం ఠితం హోతి. యదా పన సా అన్తరధాయతి తదా పఠమం అభిధమ్మపిటకం నస్సతి. తత్థ పట్ఠానం సబ్బపఠమం అన్తరధాయతి. అనుక్కమేన పచ్ఛా ధమ్మసఙ్గహో. తస్మిం అన్తరహితే ఇతరేసు ద్వీసు పిటకేసు ఠితేసు సాసనం ఠితమేవ హోతి.

తత్థ సుత్తన్తపిటకే అన్తరధాయమానే పఠమం అఙ్గుత్తరనికాయో ఏకాదసకతో పట్ఠాయ యావ ఏకకా అన్తరధాయతి. తదనన్తరం సంయుత్తనికాయో చక్కపేయ్యాలతో పట్ఠాయ యావ ఓఘతరణా అన్తరధాయతి. తదనన్తరం మజ్ఝిమనికాయో ఇన్ద్రియభావనతో పట్ఠాయ యావ మూలపరియాయా అన్తరధాయతి. తదనన్తరం దీఘనికాయో దసుత్తరతో పట్ఠాయ యావ బ్రహ్మజాలా అన్తరధాయతి. ఏకిస్సాపి ద్విన్నమ్పి గాథానం పుచ్ఛా అద్ధానం గచ్ఛతి; సాసనం ధారేతుం న సక్కోతి సభియపుచ్ఛా (సు. ని. ౫౧౫ ఆదయో) వియ ఆళవకపుచ్ఛా (సు. ని. ౧౮౩ ఆదయో; సం. ని. ౧.౨౪౬) వియ చ. ఏతా కిర కస్సపబుద్ధకాలికా అన్తరా సాసనం ధారేతుం నాసక్ఖింసు.

ద్వీసు పన పిటకేసు అన్తరహితేసుపి వినయపిటకే ఠితే సాసనం తిట్ఠతి. పరివారఖన్ధకేసు అన్తరహితేసు ఉభతోవిభఙ్గే ఠితే ఠితమేవ హోతి. ఉభతోవిభఙ్గే అన్తరహితే మాతికాయ ఠితాయపి ఠితమేవ హోతి. మాతికాయ అన్తరహితాయ పాతిమోక్ఖపబ్బజ్జాఉపసమ్పదాసు ఠితాసు సాసనం తిట్ఠతి. లిఙ్గం అద్ధానం గచ్ఛతి. సేతవత్థసమణవంసో పన కస్సపబుద్ధకాలతో పట్ఠాయ సాసనం ధారేతుం నాసక్ఖి. పచ్ఛిమకస్స పన సచ్చపటివేధతో పచ్ఛిమకస్స సీలభేదతో చ పట్ఠాయ సాసనం ఓసక్కితం నామ హోతి. తతో పట్ఠాయ అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి న వారితా.

తీణి పరినిబ్బానాని నామ – కిలేసపరినిబ్బానం, ఖన్ధపరినిబ్బానం, ధాతుపరినిబ్బానన్తి. తత్థ ‘కిలేసపరినిబ్బానం’ బోధిపల్లఙ్కే అహోసి, ‘ఖన్ధపరినిబ్బానం’ కుసినారాయం, ‘ధాతుపరినిబ్బానం’ అనాగతే భవిస్సతి. సాసనస్స కిర ఓసక్కనకాలే ఇమస్మిం తమ్బపణ్ణిదీపే ధాతుయో సన్నిపతిత్వా మహాచేతియం గమిస్సన్తి, మహాచేతియతో నాగదీపే రాజాయతనచేతియం, తతో మహాబోధిపల్లఙ్కం గమిస్సన్తి. నాగభవనతోపి దేవలోకతోపి బ్రహ్మలోకతోపి ధాతుయో మహాబోధిపల్లఙ్కమేవ గమిస్సన్తి. సాసపమత్తాపి ధాతు న అన్తరా నస్సిస్సతి. సబ్బా ధాతుయో మహాబోధిపల్లఙ్కే రాసిభూతా సువణ్ణక్ఖన్ధో వియ ఏకఘనా హుత్వా ఛబ్బణ్ణరంసియో విస్సజ్జేస్సన్తి. తా దససహస్సిలోకధాతుం ఫరిస్సన్తి. తతో దససహస్సచక్కవాళదేవతా సన్నిపతిత్వా ‘‘అజ్జ సత్థా పరినిబ్బాతి, అజ్జ సాసనం ఓసక్కతి, పచ్ఛిమదస్సనం దాని ఇదం అమ్హాక’’న్తి దసబలస్స పరినిబ్బుతదివసతో మహన్తతరం కారుఞ్ఞం కరిస్సన్తి. ఠపేత్వా అనాగామిఖీణాసవే అవసేసా సకభావేన సన్ధారేతుం న సక్ఖిస్సన్తి. ధాతూసు తేజోధాతు ఉట్ఠహిత్వా యావ బ్రహ్మలోకా ఉగ్గచ్ఛిస్సతి. సాసపమత్తాయపి ధాతుయా సతి ఏకజాలావ భవిస్సతి; ధాతూసు పరియాదానం గతాసు పచ్ఛిజ్జిస్సతి. ఏవం మహన్తం ఆనుభావం దస్సేత్వా ధాతూసు అన్తరహితాసు సాసనం అన్తరహితం నామ హోతి. యావ ఏవం న అన్తరధాయతి తావ అచరిమం నామ హోతి. ఏవం అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యుం – నేతం ఠానం విజ్జతి.

కస్మా పన అపుబ్బం అచరిమం న ఉప్పజ్జన్తీతి? అనచ్ఛరియత్తా. బుద్ధా హి అచ్ఛరియమనుస్సా, యథాహ – ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉపజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అచ్ఛరియమనుస్సో. కతమో ఏకపుగ్గలో? తథాగతో, భిక్ఖవే, అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౧౭౨). యది చ ద్వే వా చత్తారో వా అట్ఠ వా సోళస వా ఏకతో ఉప్పజ్జేయ్యుం, న అచ్ఛరియా భవేయ్యుం. ఏకస్మిఞ్హి విహారే ద్విన్నం చేతియానమ్పి లాభసక్కారో ఉళారో న హోతి, భిక్ఖూపి బహుతాయ న అచ్ఛరియా జాతా, ఏవం బుద్ధాపి భవేయ్యుం; తస్మా నుప్పజ్జన్తి. దేసనాయ చ విసేసాభావతో. యఞ్హి సతిపట్ఠానాదిభేదం ధమ్మం ఏకో దేసేతి, అఞ్ఞేన ఉప్పజ్జిత్వాపి సోవ దేసేతబ్బో సియా. తతో అనచ్ఛరియో సియా. ఏకస్మిం పన ధమ్మం దేసేన్తే దేసనాపి అచ్ఛరియా హోతి. వివాదభావతో చ. బహూసు చ బుద్ధేసు ఉప్పన్నేసు బహూనం ఆచరియానం అన్తేవాసికా వియ ‘అమ్హాకం బుద్ధో పాసాదికో, అమ్హాకం బుద్ధో మధురస్సరో లాభీ పుఞ్ఞవా’తి వివదేయ్యుం; తస్మాపి ఏవం నుప్పజ్జన్తి.

అపిచేతం కారణం మిలిన్దరఞ్ఞా పుట్ఠేన నాగసేనత్థేరేన విత్థారితమేవ. వుత్తఞ్హి తత్థ (మి. ప. ౫.౧.౧) –

‘‘భన్తే నాగసేన, భాసితమ్పేతం భగవతా – ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా అపుబ్బం అచరిమం ఉప్పజ్జేయ్యుం – నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౭౭; మ. ని. ౩.౧౨౯). దేసేన్తా చ, భన్తే నాగసేన, సబ్బేపి తథాగతా సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మే దేసేన్తి, కథయమానా చ చత్తారి అరియసచ్చాని కథేన్తి, సిక్ఖాపేన్తా చ తీసు సిక్ఖాసు సిక్ఖాపేన్తి, అనుసాసమానా చ అప్పమాదపటిపత్తియం అనుసాసన్తి. యది, భన్తే నాగసేన, సబ్బేసమ్పి తథాగతానం ఏకా దేసనా ఏకా కథా ఏకా సిక్ఖా ఏకానుసిట్ఠి, కేన కారణేన ద్వే తథాగతా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి? ఏకేనపి తావ బుద్ధుప్పాదేన అయం లోకో ఓభాసజాతో. యది దుతియో బుద్ధో భవేయ్య, ద్విన్నం పభాయ అయం లోకో భియ్యోసో మత్తాయ ఓభాసజాతో భవేయ్య. ఓవదన్తా చ ద్వే తథాగతా సుఖం ఓవదేయ్యుం, అనుసాసమానా చ సుఖం అనుసాసేయ్యుం. తత్థ మే కారణం దస్సేహి యథాహం నిస్సంసయో భవేయ్య’’న్తి.

‘‘అయం, మహారాజ, దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ, ఏకస్సేవ తథాగతస్స గుణం ధారేతి. యది దుతియో బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, నాయం దససహస్సీ లోకధాతు ధారేయ్య, చలేయ్య కమ్పేయ్య నమేయ్య ఓనమేయ్య వినమేయ్య వికిరేయ్య విధమేయ్య విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్య.

‘‘యథా, మహారాజ, నావా ఏకపురిససన్ధారణీ భవేయ్య, ఏకస్మిం పురిసే అభిరూళ్హే సా నావా సముపాదికా భవేయ్య. అథ దుతియో పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య తాదిసో ఆయునా వణ్ణేన వయేన పమాణేన కిసథూలేన సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గేన. సో తం నావం అభిరూహేయ్య. అపిను సా, మహారాజ, నావా ద్విన్నమ్పి ధారేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, చలేయ్య కమ్పేయ్య నమేయ్య ఓనమేయ్య వినమేయ్య వికిరేయ్య విధమేయ్య విద్ధంసేయ్య, న ఠానముపగచ్ఛేయ్య, ఓసీదేయ్య ఉదకే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అయం దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ ఏకస్సేవ తథాగతస్స గుణం ధారేతి. యది దుతియో బుద్ధో ఉప్పజ్జేయ్య, నాయం దససహస్సీ లోకధాతు ధారేయ్య, చలేయ్య…పే… న ఠానముపగచ్ఛేయ్య.

‘‘యథా వా పన, మహారాజ, పురిసో యావదత్థం భోజనం భుఞ్జేయ్య ఛాదేన్తం యావకణ్ఠమభిపూరయిత్వా. సో తతో పీణితో పరిపుణ్ణో నిరన్తరో తన్దీగతో అనోనమితదణ్డజాతో పునదేవ తత్తకం భోజనం భుఞ్జేయ్య. అపిను ఖో సో, మహారాజ, పురిసో సుఖితో భవేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, సకిం భుత్తోవ మరేయ్యా’’తి. ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అయం దససహస్సీ లోకధాతు ఏకబుద్ధధారణీ…పే… న ఠానముపగచ్ఛేయ్యా’’తి.

‘‘కిం ను ఖో, భన్తే నాగసేన, అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతీ’’తి? ‘‘ఇధ, మహారాజ, ద్వే సకటా రతనపరిపూరితా భవేయ్యుం యావస్మా ముఖసమా. ఏక సకటతో రతనం గహేత్వా ఏకమ్హి సకటే ఆకిరేయ్యుం. అపిను తం, మహారాజ, సకటం ద్విన్నమ్పి సకటానం రతనం ధారేయ్యా’’తి? ‘‘న హి, భన్తే, నాభిపి తస్స చలేయ్య, అరాపి తస్స భిజ్జేయ్యుం, నేమిపి తస్స ఓపతేయ్య, అక్ఖోపి తస్స భిజ్జేయ్యా’’తి. ‘‘కిన్ను ఖో, మహారాజ, అతిరతనభారేన సకటం భిజ్జతీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతీతి.

‘‘అపిచ, మహారాజ, ఇమం కారణం బుద్ధబలపరిదీపనాయ ఓసారితం. అఞ్ఞమ్పి తత్థ పతిరూపం కారణం సుణోహి యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి. యది, మహారాజ, ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య – ‘తుమ్హాకం బుద్ధో, అమ్హాకం బుద్ధో’తి ఉభతోపక్ఖజాతా భవేయ్యుం. యథా, మహారాజ, ద్విన్నం బలవామచ్చానం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య – ‘తుమ్హాకం అమచ్చో, అమ్హాకం అమచ్చో’తి ఉభతోపక్ఖజాతా హోన్తి; ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యది ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేసం పరిసాయ వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య – ‘తుమ్హాకం బుద్ధో, అమ్హాకం బుద్ధో’తి ఉభతోపక్ఖజాతా భవేయ్యుం. ఇదం తావ మహారాజ ఏకం కారణం యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి.

‘‘అపరమ్పి ఉత్తరిం కారణం సుణోహి యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి. యది, మహారాజ, ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జేయ్యుం ‘అగ్గో బుద్ధో’తి యం వచనం తం మిచ్ఛా భవేయ్య, ‘జేట్ఠో బుద్ధో’తి ‘సేట్ఠో బుద్ధో’తి ‘విసిట్ఠో బుద్ధో’తి ‘ఉత్తమో బుద్ధో’తి ‘పవరో బుద్ధో’తి ‘అసమో బుద్ధో’తి ‘అసమసమో బుద్ధో’తి ‘అప్పటిసమో బుద్ధో’తి ‘అప్పటిభాగీ బుద్ధో’తి ‘అప్పటిపుగ్గలో బుద్ధో’తి యం వచనం తం మిచ్ఛా భవేయ్య. ఇదమ్పి ఖో త్వం, మహారాజ, కారణం తథతో సమ్పటిచ్ఛ యేన కారణేన ద్వే సమ్మాసమ్బుద్ధా ఏకక్ఖణే నుప్పజ్జన్తి.

‘‘అపిచ, మహారాజ, బుద్ధానం భగవన్తానం సభావపకతి ఏసా యం ఏకోయేవ బుద్ధో లోకే ఉప్పజ్జతి. కస్మా కారణా? మహన్తత్తా సబ్బఞ్ఞుబుద్ధగుణానం. అఞ్ఞమ్పి, మహారాజ, యం లోకే మహన్తం తం ఏకంయేవ హోతి. పథవీ, మహారాజ, మహన్తా, సా ఏకాయేవ; సాగరో మహన్తో, సో ఏకోయేవ; సినేరు గిరిరాజా మహన్తో, సో ఏకోయేవ; ఆకాసో మహన్తో, సో ఏకోయేవ; సక్కో మహన్తో, సో ఏకోయేవ; మహాబ్రహ్మా మహన్తో, సో ఏకోయేవ; తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో మహన్తో, సో ఏకోయేవ లోకస్మిం. యత్థ తే ఉప్పజ్జన్తి తత్థ అఞ్ఞేసం ఓకాసో న హోతి. తస్మా, మహారాజ, తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఏకోయేవ లోకే ఉప్పజ్జతీ’’తి.

‘‘సుకథితో, భన్తే నాగసేన, పఞ్హో ఓపమ్మేహి కారణేహీ’’తి (మి. ప. ౫.౧.౧).

ఏకిస్సా లోకధాతుయాతి ఏకస్మిం చక్కవాళే. హేట్ఠా ఇమినావ పదేన దస చక్కవాళసహస్సాని గహితాని. తానిపి ఏకచక్కవాళేనేవ పరిచ్ఛిన్దితుం వట్టన్తి. బుద్ధా హి ఉప్పజ్జమానా ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే ఉప్పజ్జన్తి; ఉప్పజ్జనట్ఠానే పన వారితే ఇతో అఞ్ఞేసు చక్కవాళేసు న ఉప్పజ్జన్తీతి వారితమేవ హోతి. అపుబ్బం అచరిమన్తి ఏత్థ చక్కరతనపాతుభావతో పుబ్బే పుబ్బం, తస్సేవ అన్తరధానతో పచ్ఛా చరిమం. తత్థ ద్విధా చక్కరతనస్స అన్తరధానం హోతి – చక్కవత్తినో కాలకిరియాయ వా పబ్బజ్జాయ వా. అన్తరధాయమానఞ్చ పన తం కాలకిరియతో వా పబ్బజ్జతో వా సత్తమే దివసే అన్తరధాయతి. తతో పరం చక్కవత్తినో పాతుభావో అవారితో. కస్మా పన ఏకచక్కవాళే ద్వే చక్కవత్తినో నుప్పజ్జన్తీతి? వివాదుపచ్ఛేదతో అనచ్ఛరియభావతో చక్కరతనస్స మహానుభావతో చ. ద్వీసు హి ఉప్పజ్జన్తేసు ‘అమ్హాకం రాజా మహన్తో, అమ్హాకం రాజా మహన్తో’తి వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య. ‘ఏకస్మిం దీపే చక్కవత్తీ, ఏకస్మిం దీపే చక్కవత్తీ’తి చ అనచ్ఛరియో భవేయ్య. యో చాయం చక్కరతనస్స ద్విసహస్సదీపపరివారేసు చతూసు మహాదీపేసు ఇస్సరియానుప్పదానసమత్థో మహానుభావో, సో పరిహాయేయ్య. ఇతి వివాదుపచ్ఛేదతో అనచ్ఛరియభావతో చక్కరతనస్స మహానుభావతో చ న ఏకచక్కవాళే ద్వే ఉప్పజ్జన్తి.

యం ఇత్థో అరహం అస్స సమ్మాసమ్బుద్ధోతి ఏత్థ తిట్ఠతు తావ సబ్బఞ్ఞుగుణే నిబ్బత్తేత్వా లోకత్తారణసమత్థో బుద్ధభావో, పణిధానమత్తమ్పి ఇత్థియా న సమ్పజ్జతి.

‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, హేతు సత్థారదస్సనం;

పబ్బజ్జా గుణసమ్పత్తి, అధికారో చ ఛన్దతా;

అట్ఠధమ్మసమోధానా, అభినీహారో సమిజ్ఝతీ’’తి. (బు. వం. ౨.౫౯);

ఇమాని హి పణిధానసమ్పత్తికారణాని. ఇతి పణిధానమ్పి సమ్పాదేతుం అసమత్థాయ ఇత్థియా కుతో బుద్ధభావోతి ‘‘అట్ఠానమేతం, అనవకాసో యం ఇత్థీ అరహం అస్స సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి వుత్తం. సబ్బాకారపరిపూరో వా పుఞ్ఞుస్సయో సబ్బాకారపరిపూరమేవ అత్తభావం నిబ్బత్తేతీతి పురిసోవ అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో.

యం ఇత్థీ రాజా అస్స చక్కవత్తీతిఆదీసుపి యస్మా ఇత్థియా కోసోహితవత్థగుయ్హాదీనం అభావేన లక్ఖణాని న పరిపూరేన్తి, ఇత్థిరతనభావేన సత్తరతనసమఙ్గితా న సమ్పజ్జతి, సబ్బమనుస్సేహి చ అధికో అత్తభావో న హోతి, తస్మా ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో యం ఇత్థీ రాజా అస్స చక్కవత్తీ’’తి వుత్తం. యస్మా చ సక్కత్తాదీనిపి తీణి ఠానాని ఉత్తమాని, ఇత్థిలిఙ్గఞ్చ హీనం, తస్మా తస్సా సక్కత్తాదీనిపి పటిసిద్ధాని. నను చ యథా ఇత్థిలిఙ్గం ఏవం పురిసలిఙ్గమ్పి బ్రహ్మలోకే నత్థి, తస్మా ‘‘యం పురిసో బ్రహ్మత్తం కారేయ్య – ఠానమేతం విజ్జతీ’’తిపి న వత్తబ్బం సియాతి? నో న వత్తబ్బం. కస్మా? ఇధ పురిసస్స తత్థ నిబ్బత్తనతో. బ్రహ్మత్తన్తి హి మహాబ్రహ్మత్తం అధిప్పేతం. ఇత్థీ చ ఇధ ఝానం భావేత్వా కాలం కత్వా బ్రహ్మపారిసజ్జానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి, న మహాబ్రహ్మానం. పురిసో పన తత్థ న ఉప్పజ్జతీతి న వత్తబ్బో. సమానేపి చేత్థ ఉభయలిఙ్గాభావే పురిససణ్ఠానావ బ్రహ్మానో, న ఇత్థిసణ్ఠానా. తస్మా సువుత్తమేవేతం.

కాయదుచ్చరితస్సాతిఆదీసు యథా నిమ్బబీజకోసాతకీబీజాదీని మధురం ఫలం న నిబ్బత్తేన్తి, అసాతం అమధురమేవ నిబ్బత్తేన్తి, ఏవం కాయదుచ్చరితాదీని మధురం విపాకం న నిబ్బత్తేన్తి, అమధురమేవ నిబ్బత్తేన్తి. యథా చ ఉచ్ఛుబీజసాలిబీజాదీని మధురం సాధురసమేవ ఫలం నిబ్బత్తేన్తి, న అసాతం కటుకం, ఏవం కాయసుచరితాదీని మధురమేవ విపాకం నిబ్బత్తేన్తి, న అమధురం. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యాదిసం వపతే బీజం, తాదిసం హరతే ఫలం;

కల్యాణకారీ కల్యాణం, పాపకారీ చ పాపకన్తి. (సం. ని. ౧.౨౫౬);

తస్మా ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం కాయదుచ్చరితస్సా’’తిఆది వుత్తం.

కాయదుచ్చరితసమఙ్గీతిఆదీసు సమఙ్గీతి పఞ్చవిధా సమఙ్గితా – ఆయూహనసమఙ్గితా, చేతనాసమఙ్గితా, కమ్మసమఙ్గితా, విపాకసమఙ్గితా, ఉపట్ఠానసమఙ్గితాతి. తత్థ కుసలాకుసలకమ్మాయూహనక్ఖణే ‘ఆయూహనసమఙ్గితా’ వుచ్చతి. తథా ‘చేతనాసమఙ్గితా’. యావ పన అరహత్తం న పాపుణన్తి తావ సబ్బేపి సత్తా పుబ్బే ఉపచితం విపాకారహం కమ్మం సన్ధాయ కమ్మసమఙ్గినోతి వుచ్చన్తి – ఏసా ‘కమ్మసమఙ్గితా’. ‘విపాకసమఙ్గితా’ పన విపాకక్ఖణేయేవ వేదితబ్బా. యావ పన సత్తా అరహత్తం న పాపుణన్తి తావ తేసం తతో తతో చవిత్వా నిరయే తావ ఉప్పజ్జమానానం అగ్గిజాలలోహకుమ్భీఆదీహి ఉపట్ఠానాకారేహి నిరయో, గబ్భసేయ్యకత్తం ఆపజ్జమానానం మాతుకుచ్ఛి, దేవేసు ఉప్పజ్జమానానం కప్పరుక్ఖవిమానాదీహి ఉపట్ఠానాకారేహి దేవలోకోతి ఏవం ఉపపత్తినిమిత్తం ఉపట్ఠాతి. ఇతి నేసం ఇమినా ఉప్పత్తినిమిత్తూపట్ఠానేన అపరిముత్తత్తా ‘ఉపట్ఠానసమఙ్గితా’ నామ. సావ చలతి, సేసా నిచ్చలా. నిరయే హి ఉపట్ఠితేపి దేవలోకో ఉపట్ఠాతి; దేవలోకే ఉపట్ఠితేపి నిరయో ఉపట్ఠాతి; మనుస్సలోకే ఉపట్ఠితేపి తిరచ్ఛానయోని ఉపట్ఠాతి; తిరచ్ఛానయోనియా చ ఉపట్ఠితాయపి మనుస్సలోకో ఉపట్ఠాతియేవ.

తత్రిదం వత్థు – సోణగిరిపాదే కిర అచేలవిహారే సోణత్థేరో నామ ఏకో ధమ్మకథికో. తస్స పితా సునఖవాజికో నామ లుద్దకో అహోసి. థేరో తం పటిబాహన్తోపి సంవరే ఠపేతుం అసక్కోన్తో ‘మా నస్సి వరాకో’తి మహల్లకకాలే అకామకం పబ్బాజేసి. తస్స గిలానసేయ్యాయ నిపన్నస్స నిరయో ఉపట్ఠాసి. సోణగిరిపాదతో మహన్తా మహన్తా సునఖా ఆగన్త్వా ఖాదితుకామా వియ సమ్పరివారేసుం. సో మహాభయభీతో ‘‘వారేహి, తాత సోణ! వారేహి, తాత సోణా’’తి ఆహ. ‘‘కిం మహాథేరా’’తి? ‘‘న పస్ససి, తాతా’’తి తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. సోణత్థేరో ‘కథఞ్హి నామ మాదిసస్స పితా నిరయే నిబ్బత్తిస్సతి, పతిట్ఠాహమస్స భవిస్సామీ’తి సామణేరేహి నానాపుప్ఫాని ఆహరాపేత్వా చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణేసు మాలాసన్థారపూజఞ్చ ఆసనపూజఞ్చ కారేత్వా పితరం మఞ్చేన చేతియఙ్గణం హరిత్వా మఞ్చే నిపజ్జాపేత్వా ‘‘అయం మే, మహాథేర, పూజా తుమ్హాకం అత్థాయ కతా; ‘అయం మే, భగవా, దుగ్గతపణ్ణాకారో’తి వత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా చిత్తం పసాదేహీ’’తి ఆహ. సో మహాథేరో పూజం దిస్వా తథాకరోన్తో చిత్తం పసాదేసి. తావదేవస్స దేవలోకో ఉపట్ఠాసి, నన్దవనచిత్తలతావనమిస్సకవనఫారుసకవనవిమానాని చేవ దేవనాటకాని చ పరివారేత్వా ఠితాని వియ అహేసుం. సో ‘‘అపేథ, సోణ! అపేథ, సోణా’’తి ఆహ. ‘‘కిమిదం, మహాథేరా’’తి? ‘‘ఏతా తే, తాత, మాతరో ఆగచ్ఛన్తీ’’తి. ‘థేరో సగ్గో ఉపట్ఠితో మహాథేరస్సా’తి చిన్తేసి. ఏవం ఉపట్ఠానసమఙ్గితా చలతీతి వేదితబ్బా. ఏతాసు సమఙ్గితాసు ఇధ ఆయూహనచేతనాకమ్మసమఙ్గితావసేన ‘‘కాయదుచ్చరితసమఙ్గీ’’తిఆది వుత్తం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

పఠమబలనిద్దేసవణ్ణనా.

దుతియబలనిద్దేసో

౮౧౦. దుతియబలనిద్దేసే గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హానీతి గతిసమ్పత్తియా పటిబాహితాని నివారితాని పటిసేధితాని. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ గతిసమ్పత్తీతి సమ్పన్నా గతి దేవలోకో చ మనుస్సలోకో చ. గతివిపత్తీతి విపన్నా గతి చత్తారో అపాయా. ఉపధిసమ్పత్తీతి అత్తభావసమిద్ధి. ఉపధివిపత్తీతి హీనఅత్తభావతా. కాలసమ్పత్తీతి సురాజసుమనుస్సకాలసఙ్ఖాతో సమ్పన్నకాలో. కాలవిపత్తీతి దురాజదుమనుస్సకాలసఙ్ఖాతో విపన్నకాలో. పయోగసమ్పత్తీతి సమ్మాపయోగో. పయోగవిపత్తీతి మిచ్ఛాపయోగో.

తత్థ ఏకచ్చస్స బహూని పాపకమ్మాని హోన్తి. తాని గతివిపత్తియం ఠితస్స విపచ్చేయ్యుం. సో పన ఏకేన కల్యాణకమ్మేన గతిసమ్పత్తియం దేవేసు వా మనుస్సేసు వా నిబ్బత్తో. తాదిసే చ ఠానే అకుసలస్స వారో నత్థి, ఏకన్తం కుసలస్సేవ వారోతి. ఏవమస్స తాని కమ్మాని గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీతి పజానాతి.

అపరస్సాపి బహూని పాపకమ్మాని హోన్తి. తాని ఉపధివిపత్తియం ఠితస్స విపచ్చేయ్యుం. సో పన ఏకేన కల్యాణకమ్మేన ఉపధిసమ్పత్తియం ఠితో సుసణ్ఠితఙ్గపచ్చఙ్గో అభిరూపో దస్సనీయో బ్రహ్మవచ్ఛసదిసో. సచేపి దాసియా కుచ్ఛిస్మిం దాసజాతో హోతి ‘ఏవరూపో అత్తభావో కిలిట్ఠకమ్మస్స నానుచ్ఛవికో’తి హత్థిమేణ్డఅస్సబన్ధకగోపాలకకమ్మాదీని తం న కారేన్తి; సుఖుమవత్థాని నివాసాపేత్వా భణ్డాగారికట్ఠానాదీసు ఠపేన్తి. సచే ఇత్థీ హోతి, హత్థిభత్తపచనాదీని న కారేన్తి; వత్థాలఙ్కారం దత్వా సయనపాలికం వా నం కరోన్తి, సోమదేవి వియ వల్లభట్ఠానే వా ఠపేన్తి. భాతికరాజకాలే కిర గోమంసఖాదకే బహుజనే గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసుం. తే ‘దణ్డం దాతుం సక్కోథా’తి పుట్ఠా ‘న సక్కోమా’తి వదింసు. అథ నే రాజఙ్గణే సోధకే అకంసు. తేసం ఏకా ధీతా అభిరూపా దస్సనీయా పాసాదికా. తం దిస్వా రాజా అన్తేపురం అభినేత్వా వల్లభట్ఠానే ఠపేసి. సేసఞాతకాపి తస్సా ఆనుభావేన సుఖం జీవింసు. తాదిసస్మిఞ్హి అత్తభావే పాపకమ్మానిపి విపాకం దాతుం న సక్కోన్తి. ఏవం ఉపధిసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీతి పజానాతి.

ఏకస్స బహూని పాపకమ్మాని హోన్తి. తాని కాలవిపత్తియం ఠితస్స విపచ్చేయ్యుం. సో పన ఏకేన కల్యాణకమ్మేన పఠమకప్పికానం వా చక్కవత్తిరఞ్ఞో వా బుద్ధానం వా ఉప్పత్తిసమయే సురాజసుమనుస్సకాలే నిబ్బత్తో. తాదిసే చ కాలే నిబ్బత్తస్స అకుసలస్స విపాకం దాతుం ఓకాసో నత్థి, ఏకన్తం కుసలస్సేవ ఓకాసోతి. ఏవం కాలసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీతి పజానాతి.

అపరస్సాపి బహూని పాపకమ్మాని హోన్తి. తాని పయోగవిపత్తియం ఠితస్స విపచ్చేయ్యుం. సో పన ఏకేన కల్యాణకమ్మేన పయోగసమ్పత్తియం ఠితో పాణాతిపాతాదీహి విరతో కాయవచీమనోసుచరితాని పూరేతి. తాదిసే ఠానే అకుసలస్స విపచ్చనోకాసో నత్థి, ఏకన్తం కుసలస్సేవ ఓకాసోతి. ఏవం పయోగసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీతి పజానాతి.

అపరస్సాపి బహూని పాపకమ్మాని హోన్తి. తాని గతిసమ్పత్తియం ఠితస్స న విపచ్చేయ్యుం. సో పనేకేన పాపకమ్మేన గతివిపత్తియంయేవ నిబ్బత్తో. తత్థస్స తాని కమ్మాని ఉపగన్త్వా వారేన వారేన విపాకం దేన్తి – కాలేన నిరయే నిబ్బత్తాపేన్తి, కాలేన తిరచ్ఛానయోనియం, కాలేన పేత్తివిసయే, కాలేన అసురకాయే, దీఘేనాపి అద్ధునా అపాయతో సీసం ఉక్ఖిపితుం న దేన్తి. ఏవం గతిసమ్పత్తిపటిబాహితత్తా విపాకం దాతుం అసక్కోన్తాని గతివిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తీతి పజానాతి.

అపరస్సాపి బహూని పాపకమ్మాని హోన్తి. తాని ఉపధిసమ్పత్తియం ఠితస్స న విపచ్చేయ్యుం. సో పన ఏకేన పాపకమ్మేన ఉపధివిపత్తియంయేవ పతిట్ఠితో దుబ్బణ్ణో దురూపో దుస్సణ్ఠితో బీభచ్ఛో పిసాచసదిసో. సో సచే దాసియా కుచ్ఛియం దాసజాతో ‘ఇమాని ఏతస్స అనుచ్ఛవికానీ’తి సబ్బాని నం కిలిట్ఠకమ్మాని కారేన్తి అన్తమసో పుప్ఫఛడ్డకకమ్మం ఉపాదాయ. సచే ఇత్థీ హోతి ‘ఇమాని ఏతిస్సా అనుచ్ఛవికానీ’తి సబ్బాని నం హత్థిభత్తపచనాదీని కిలిట్ఠకమ్మాని కారేన్తి. కులగేహే జాతమ్పి బలిం సాధయమానా రాజపురిసా ‘గేహదాసీ’తి సఞ్ఞం కత్వా బన్ధిత్వా గచ్ఛన్తి, కోతలవాపీగామే మహాకుటుమ్బికస్స ఘరణీ వియ. ఏవం ఉపధిసమ్పత్తిపటిబాహితత్తా విపాకం దాతుం అసక్కోన్తాని ఉపధివిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తీతి పజానాతి.

అపరస్సాపి బహూని పాపకమ్మాని హోన్తి. తాని కాలసమ్పత్తియం నిబ్బాతస్స న విపచ్చేయ్యుం. సో పన ఏకేన పాపకమ్మేన కాలవిపత్తియం దురాజదుమనుస్సకాలే కసటే నిరోజే దసవస్సాయుకకాలే నిబ్బత్తో, యదా పఞ్చ గోరసా పచ్ఛిజ్జన్తి, కుద్రూసకం అగ్గభోజనం హోతి. కిఞ్చాపి మనుస్సలోకే నిబ్బత్తో, మిగపసుసరిక్ఖజీవికో పన హోతి. ఏవరూపే కాలే కుసలస్స విపచ్చనోకాసో నత్థి, ఏకన్తం అకుసలస్సేవ హోతి. ఏవం కాలసమ్పత్తిపటిబాహితత్తా విపాకం దాతుం అసక్కోన్తాని కాలవిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తీతి పజానాతి.

అపరస్సాపి బహూని పాపకమ్మాని హోన్తి. తాని పయోగసమ్పత్తియం ఠితస్స న విపచ్చేయ్యుం. సో పన పయోగవిపత్తియం ఠితో పాణాతిపాతాదీని దస అకుసలకమ్మాని కరోతి. తమేనం సహోడ్ఢం గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేన్తి. రాజా బహూకమ్మకారణాని కారేత్వా ఘాతాపేతి. ఏవం పయోగసమ్పత్తిపటిబాహితత్తా విపాకం దాతుం అసక్కోన్తాని పయోగవిపత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తీతి పజానాతి. ఏవం చతూహి సమ్పత్తీహి పటిబాహితం పాపకమ్మం విపాకం అదత్వా చతస్సో విపత్తియో ఆగమ్మ దేతి.

యథా హి కోచిదేవ పురిసో కేనచిదేవ కమ్మేన రాజానం ఆరాధేయ్య. అథస్స రాజా ఠానన్తరం దత్వా జనపదం దదేయ్య. సో తం సమ్మా పరిభుఞ్జితుం అసక్కోన్తో మక్కటేన గహితభత్తపుటం వియ భిన్దేయ్య; యస్స యం యానం వా వాహనం వా దాసం వా దాసిం వా ఆరామం వా వత్థుం వా సమ్పన్నరూపం పస్సతి, సబ్బం బలక్కారేన గణ్హేయ్య. మనుస్సా ‘రాజవల్లభో’తి కిఞ్చి వత్తుం న సక్కుణేయ్యుం. సో అఞ్ఞస్స వల్లభతరస్స రాజమహామత్తస్స విరుజ్ఝేయ్య. సో తం గహేత్వా సుపోథితం పోథాపేత్వా భూమిం పిట్ఠియా ఘంసాపేన్తో నిక్కడ్ఢాపేత్వా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘అసుకో నామ తే, దేవ, జనపదం భిన్దతీ’తి గణ్హాపేయ్య. రాజా బన్ధనాగారే బన్ధాపేత్వా ‘అసుకేన నామ కస్స కిం అవహట’న్తి నగరే భేరిం చరాపేయ్య. మనుస్సా ఆగన్త్వా ‘మయ్హం ఇదం గహితం, మయ్హం ఇదం గహిత’న్తి విరవసహస్సం ఉట్ఠాపేయ్యుం. రాజా భియ్యోసో మత్తాయ కుద్ధో నానప్పకారేన తం బన్ధనాగారే కిలమేత్వా ఘాతాపేత్వా ‘గచ్ఛథ నం సుసానే ఛడ్డేత్వా సఙ్ఖలికా ఆహరథా’తి వదేయ్య. ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

తస్స హి పురిసస్స హి కేనచిదేవ కమ్మేన రాజానం ఆరాధేత్వా ఠానన్తరం లద్ధకాలో వియ పుథుజ్జనస్సాపి కేనచిదేవ పుఞ్ఞకమ్మేన సగ్గే నిబ్బత్తకాలో. తస్మిం జనపదం భిన్దిత్వా మనుస్సానం సన్తకం గణ్హన్తే కస్సచి కిఞ్చి వత్తుం అవిసహనకాలో వియ ఇమస్మిమ్పి సగ్గే నిబ్బత్తే అకుసలస్స విపచ్చనోకాసం అలభనకాలో. తస్స ఏకదివసం ఏకస్మిం రాజవల్లభతరే విరజ్ఝిత్వా తేన కుద్ధేన నం పోథాపేత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేత్వా బన్ధనాగారే బన్ధాపితకాలో వియ ఇమస్స సగ్గతో చవిత్వా నిరయే నిబ్బత్తకాలో. మనుస్సానం ‘మయ్హం ఇదం గహితం, మయ్హం ఇదం గహిత’న్తి విరవకాలో వియ తస్మిం నిరయే నిబ్బత్తే సబ్బాకుసలకమ్మానం సన్నిపతిత్వా గహణకాలో. సుసానే ఛడ్డేత్వా సఙ్ఖలికానం ఆహరణకాలో వియ ఏకేకస్మిం కమ్మే ఖీణే ఇతరస్స ఇతరస్స విపాకేన నిరయతో సీసం అనుక్ఖిపిత్వా సకలకప్పం నిరయమ్హి పచ్చనకాలో. కప్పట్ఠితికకమ్మఞ్హి కత్వా ఏకకప్పం నిరయమ్హి పచ్చనకసత్తా నేవ ఏకో, న ద్వే, న సతం, న సహస్సం. ఏవం పచ్చనకసత్తా కిర గణనపథం వీతివత్తా.

అత్థేకచ్చాని కల్యాణాని కమ్మసమాదానాని గతివిపత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీతిఆదీసుపి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. ఇధేకచ్చస్స బహూని కల్యాణకమ్మాని హోన్తి. తాని గతిసమ్పత్తియం ఠితస్స విపచ్చేయుం. సో పన ఏకేన పాపకమ్మేన గతివిపత్తియం నిరయే వా అసురకాయే వా నిబ్బత్తో. తాదిసే చ ఠానే కుసలం విపాకం దాతుం న సక్కోతి, ఏకన్తం అకుసలమేవ సక్కోతీతి. ఏవమస్స తాని కమ్మాని గతివిపత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీతి పజానాతి.

అపరస్సాపి బహూని కల్యాణకమ్మాని హోన్తి. తాని ఉపధిసమ్పత్తియం ఠితస్స విపచ్చేయ్యుం. సో పన ఏకేన పాపకమ్మేన ఉపధివిపత్తియం పతిట్ఠితో దుబ్బణ్ణో హోతి పిసాచసదిసో. సో సచేపి రాజకులే నిబ్బత్తో పితుఅచ్చయేన ‘కిం ఇమస్స నిస్సిరీకస్స రజ్జేనా’తి రజ్జం న లభతి. సేనాపతిగేహాదీసు నిబ్బత్తోపి సేనాపతిట్ఠానాదీని న లభతి.

ఇమస్స పనత్థస్సావిభావత్థం దీపరాజవత్థు కథేతబ్బం – రాజా కిర పుత్తే జాతే దేవియా పసీదిత్వా వరం అదాసి. సా వరం గహేత్వా ఠపేసి. కుమారో సత్తట్ఠవస్సకాలేవ రాజఙ్గణే కుక్కుటే యుజ్ఝాపేసి. ఏకో కుక్కుటో ఉప్పతిత్వా కుమారస్స అక్ఖీని భిన్ది. కుమారమాతా దేవీ పుత్తస్స పన్నరససోళసవస్సకాలే ‘రజ్జం వారేస్సామీ’తి రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘దేవ, తుమ్హేహి కుమారస్స జాతకాలే వరో దిన్నో. మయా సో గహేత్వా ఠపితో; ఇదాని నం గణ్హామీ’’తి. ‘‘సాధు, దేవి, గణ్హాహీ’’తి. ‘‘మయా, దేవ, తుమ్హాకం సన్తికా కిఞ్చి అలద్ధం నామ నత్థి. ఇదాని పన మమ పుత్తస్స రజ్జం వారేమీ’’తి. ‘‘దేవి, తవ పుత్తో అఙ్గవికలో. న సక్కా తస్స రజ్జం దాతు’’న్తి. ‘‘తుమ్హే మయ్హం రుచ్చనకవరం అదాతుం అసక్కోన్తా కస్మా వరం అదత్థా’’తి? రాజా అతివియ నిప్పీళియమానో ‘‘న సక్కా తుయ్హం పుత్తస్స సకలలఙ్కాదీపే రజ్జం దాతుం; నాగదీపే పన ఛత్తం అస్సాపేత్వా వసతూ’’తి నాగదీపం పేసేసి. సో దీపరాజా నామ అహోసి. సచే చక్ఖువికలో నాభవిస్సా తియోజనసతికే సకలతమ్బపణ్ణిదీపే సబ్బసమ్పత్తిపరివారం రజ్జం అలభిస్సా. ఏవం ఉపధివిపత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీతి పజానాతి.

అపరస్సాపి బహూని కల్యాణకమ్మాని హోన్తి. తాని కాలసమ్పత్తియం ఠితస్స విపచ్చేయ్యుం. సో పన ఏకేన పాపకమ్మేన కాలవిపత్తియం దురాజదుమనుస్సకాలే కసటే నిరోజే అప్పాయుకే గతికోటికే నిబ్బత్తో. తాదిసే చ కాలే కల్యాణకమ్మం విపాకం దాతుం న సక్కోతీతి. ఏవం కాలవిపత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీతి పజానాతి.

అపరస్సాపి బహూని కల్యాణకమ్మాని హోన్తి. తాని పయోగసమ్పత్తియం ఠితస్స విపచ్చేయ్యుం. అయం పన పయోగవిపత్తియం ఠితో పాణం హన్తి…పే… సబ్బం దుస్సీల్యం పూరేతి. తథా తేన సద్ధిం సమజాతికానిపి కులాని ఆవాహవివాహం న కరోన్తి; ‘ఇత్థిధుత్తో సురాధుత్తో అక్ఖధుత్తో అయం పాపపురిసో’తి ఆరకా పరివజ్జేన్తి. కల్యాణకమ్మాని విపచ్చితుం న సక్కోన్తి. ఏవం పయోగవిపత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీతి పజానాతి. ఏవం చతస్సో సమ్పత్తియో ఆగమ్మ విపాకదాయకం కల్యాణకమ్మం చతూహి విపత్తీహి పటిబాహితత్తా న విపచ్చతి.

అపరస్సాపి బహూని కల్యాణకమ్మాని హోన్తి. తాని గతివిపత్తియం ఠితస్స న విపచ్చేయ్యుం. సో పన ఏకేన కల్యాణకమ్మేన గతిసమ్పత్తియంయేవ నిబ్బత్తో. తత్థస్స తాని కమ్మాని ఉపగన్త్వా వారేన వారేన విపాకం దేన్తి – కాలేన మనుస్సలోకే నిబ్బత్తాపేన్తి, కాలేన దేవలోకే. ఏవం గతివిపత్తిపటిబాహితత్తా విపాకం దాతుం అసక్కోన్తాని గతిమమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తీతి పజానాతి.

అపరస్సాపి బహూని కల్యాణకమ్మాని హోన్తి. తాని ఉపధివిపత్తియం ఠితస్స న విపచ్చేయ్యుం. సో పన ఏకేన కల్యాణకమ్మేన ఉపధిసమ్పత్తియంయేవ పతిట్ఠితో అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో బ్రహ్మవచ్ఛసదిసో. తస్స ఉపధిసమ్పత్తియం ఠితత్తా కల్యాణకమ్మాని విపాకం దేన్తి. సచే రాజకులే నిబ్బత్తతి అఞ్ఞేసు జేట్ఠకభాతికేసు సన్తేసుపి ‘ఏతస్స అత్తభావో సమిద్ధో, ఏతస్స ఛత్తే ఉస్సాపితే లోకస్స ఫాసు భవిస్సతీ’తి తమేవ రజ్జే అభిసిఞ్చన్తి. ఉపరాజగేహాదీసు నిబ్బత్తో పితుఅచ్చయేన ఓపరజ్జం, సేనాపతిట్ఠానం, భణ్డాగారికట్ఠానం, సేట్ఠిట్ఠానం లభతి. ఏవం ఉపధివిపత్తిపటిబాహితత్తా విపాకం దాతుం అసక్కోన్తాని ఉపధిసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తీతి పజానాతి.

అపరస్సాపి బహూని కల్యాణకమ్మాని హోన్తి. తాని కాలవిపత్తియం ఠితస్స న విపచ్చేయ్యుం. సో పన ఏకేన కల్యాణకమ్మేన కాలసమ్పత్తియం నిబ్బత్తో సురాజసుమనుస్సకాలే. తాదిసాయ కాలసమిద్ధియా నిబ్బత్తస్స కల్యాణకమ్మం విపాకం దేతి.

తత్రిదం మహాసోణత్థేరస్స వత్థు కథేతబ్బం – బ్రాహ్మణతిస్సభయే కిర చిత్తలపబ్బతే ద్వాదస భిక్ఖుసహస్సానిం పటివసన్తి. తథా తిస్సమహావిహారే. ద్వీసుపి మహావిహారేసు తిణ్ణం వస్సానం వట్టం ఏకరత్తమేవ మహామూసికాయో ఖాదిత్వా థుసమత్తమేవ ఠపేసుం. చిత్తలపబ్బతే భిక్ఖుసఙ్ఘో ‘తిస్సమహావిహారే వట్టం వత్తిస్సతి, తత్థ గన్త్వా వసిస్సామా’తి విహారతో నిక్ఖమి. తిస్సమహావిహారేపి భిక్ఖుసఙ్ఘో ‘చిత్తలపబ్బతే వట్టం వత్తిస్సతి, తత్థ గన్త్వా వసిస్సామా’తి విహారతో నిక్ఖమి. ఉభతోపి ఏకిస్సా గమ్భీరకన్దరాయ తీరే సమాగతా పుచ్ఛిత్వా వట్టస్స ఖీణభావం ఞత్వా ‘తత్థ గన్త్వా కిం కరిస్సామా’తి చతువీసతి భిక్ఖుసహస్సాని గమ్భీరకన్దరవనం పవిసిత్వా నిసీదిత్వా నిసిన్ననీహారేనేవ అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయింసు. పచ్ఛా భయే వూపసన్తే భిక్ఖుసఙ్ఘో సక్కం దేవరాజానం గహేత్వా ధాతుయో సంహరిత్వా చేతియం అకాసి.

బ్రాహ్మణతిస్సచోరోపి జనపదం విద్ధంసేసి. సఙ్ఘో సన్నిపతిత్వా మన్తేత్వా ‘‘చోరం పటిబాహతూ’’తి సక్కసన్తికం అట్ఠ థేరే పేసేసి. సక్కో దేవరాజా ‘‘మయా, భన్తే, ఉప్పన్నో చోరో న సక్కా పటిబాహితుం. సఙ్ఘో పరసముద్దం గచ్ఛతు. అహం సముద్దారక్ఖం కరిస్సామీ’’తి. సఙ్ఘో సబ్బదిసాహి నాగదీపం గన్త్వా జమ్బుకోలపట్టనే తిభూమికం మహాఉళుమ్పం బన్ధాపేసి. ఏకా భూమికా ఉదకే ఓసీది. ఏకిస్సా భిక్ఖుసఙ్ఘో నిసిన్నో. ఏకిస్సా పత్తచీవరాని ఠపయింసు. సంయుత్తభాణకచూళసీవత్థేరో, ఇసిదత్తత్థేరో, మహాసోణత్థేరోతి తయో థేరా తాసం పరిసానం పామోక్ఖా. తేసు ద్వే థేరా మహాసోణత్థేరం ఆహంసు – ‘‘ఆవుసో మహాసోణ, అభిరుహ మహాఉళుమ్ప’’న్తి. ‘‘తుమ్హే పన, భన్తే’’తి? ‘‘ఆవుసో, ఉదకే మరణమ్పి థలే మరణమ్పి ఏకమేవ. న మయం గమిస్సామ. తం నిస్సాయ పన అనాగతే సాసనస్స పవేణీ ఠస్సతి. గచ్ఛ త్వం, ఆవుసో’’తి. ‘‘నాహం, భన్తే, తుమ్హేసు అగచ్ఛన్తేసు గమిస్సామీ’’తి యావతతియం కథేత్వాపి థేరం ఆరోపేతుం అసక్కోన్తా నివత్తింసు.

అథ చూళసీవత్థేరో ఇసిదత్తత్థేరం ఆహ – ‘‘ఆవుసో ఇసిదత్త, అనాగతే మహాసోణత్థేరం నిస్సాయ సాసనపవేణీ ఠస్సతి; మా ఖో తం హత్థతో విస్సజ్జేహీ’’తి. ‘‘తుమ్హే పన, భన్తే’’తి? ‘‘అహం మహాచేతియం వన్దిస్సామీ’’తి ద్వే థేరే అనుసాసిత్వా అనుపుబ్బేన చారికం చరన్తో మహావిహారం సమ్పాపుణి. తస్మిం సమయే మహావిహారో సుఞ్ఞో. చేతియఙ్గణే ఏరణ్డా జాతా. చేతియం గచ్ఛేహి పరివారితం, సేవాలేన పరియోనద్ధం. థేరో ధరమానకబుద్ధస్స నిపచ్చాకారం దస్సేన్తో వియ మహాచేతియం వన్దిత్వా పచ్ఛిమదిసాయ సాలం పవిసిత్వా ఓలోకేన్తో ‘ఏవరూపస్స నామ లాభగ్గయసగ్గప్పత్తస్స సరీరధాతుచేతియట్ఠానం అనాథం జాత’న్తి చిన్తయమానో నిసీది.

అథ అవిదూరే రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా అద్ధికమనుస్సరూపేన తణ్డులనాళిఞ్చ గుళపిణ్డఞ్చ ఆదాయ థేరస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘కత్థ గచ్ఛథ, భన్తే’’తి? ‘‘అహం దక్ఖిణదిసం, ఉపాసకా’’తి. ‘‘అహమ్పి తత్థేవ గన్తుకామో, సహ గచ్ఛామ, భన్తే’’తి. ‘‘అహం దుబ్బలో; తవ గతియా గన్తుం న సక్ఖిస్సామి; త్వం పురతో గచ్ఛ, ఉపాసకా’’తి. ‘‘అహమ్పి తుమ్హాకం గతియా గమిస్సామీ’’తి థేరస్స పత్తచీవరం అగ్గహేసి. తిస్సవాపిపాళిం ఆరుళ్హకాలే చ పత్తం ఆహరాపేత్వా పానకం కత్వా అదాసి. థేరస్స పీతమత్తేయేవ బలమత్తా సణ్ఠాతి. దేవతా పథవిం సఙ్ఖిపిత్వా వేణునదీసన్తికే ఏకం ఛడ్డితవిహారం పత్వా థేరస్స వసనట్ఠానం పటిజగ్గిత్వా అదాసి.

పునదివసే థేరేన ముఖే ధోవితమత్తే యాగుం పచిత్వా అదాసి; యాగుం పీతస్స భత్తం పచిత్వా ఉపనామేసి. థేరో ‘‘తుయ్హం ఠపేహి, ఉపాసకా’’తి పత్తం హత్థేన పిదహి. ‘‘అహం న దూరం గమిస్సామీ’’తి దేవతా థేరస్సేవ పత్తే భత్తం పక్ఖిపిత్వా కతభత్తకిచ్చస్స థేరస్స పత్తచీవరమాదాయ మగ్గం పటిపన్నా పథవిం సఙ్ఖిపిత్వా జజ్జరనదీసన్తికం నేత్వా ‘‘భన్తే, ఏతం పణ్ణఖాదకమనుస్సానం వసనట్ఠానం, ధూమో పఞ్ఞాయతి. అహం పురతో గమిస్సామీ’’తి థేరం వన్దిత్వా అత్తనో భవనం అగమాసి. థేరో సబ్బమ్పి భయకాలం పణ్ణఖాదకమనుస్సే నిస్సాయ వసి.

ఇసిదత్తత్థేరోపి అనుపుబ్బేన చారికం చరన్తో అళజనపదం సమ్పాపుణి. తత్థ మనుస్సా నాతిపక్కాని మధుకఫలాని భిన్దిత్వా అట్ఠిం ఆదాయ తచం ఛడ్డేత్వా అగమంసు. థేరో ‘‘ఆవుసో మహాసోణ, భిక్ఖాహారో పఞ్ఞాయతీ’’తి వత్వా పత్తచీవరం ఆహరాపేత్వా చీవరం పారుపిత్వా పత్తం నీహరిత్వా అట్ఠాసి. తరుణదారకా థేరం ఠితం దిస్వా ‘ఇమినా కోచి అత్థో భవిస్సతీ’తి వాలుకం పుఞ్ఛిత్వా మధుకఫలత్తచం పత్తే పక్ఖిపిత్వా అదంసు; థేరా పరిభుఞ్జింసు. సత్తాహమత్తం సోయేవ ఆహారో అహోసి.

అనుపుబ్బేన చోరియస్సరం సమ్పాపుణింసు. మనుస్సా కుముదాని గహేత్వా కుముదనాలే ఛడ్డేత్వా అగమంసు. థేరో ‘‘ఆవుసో మహాసోణ, భిక్ఖాహారో పఞ్ఞాయతీ’’తి వత్వా పత్తచీవరం ఆహరాపేత్వా చీవరం పారుపిత్వా పత్తం నీహరిత్వా అట్ఠాసి. గామదారకా కుముదనాలే సోధేత్వా పత్తే పక్ఖిపిత్వా అదంసు; థేరా పరిభుఞ్జింసు. సత్తాహమత్తం సోవ ఆహారో అహోసి.

అనుపుబ్బేన చరన్తా పణ్ణఖాదకమనుస్సానం వసనట్ఠానే ఏకం గామద్వారం సమ్పాపుణింసు. తత్థ ఏకిస్సా దారికాయ మాతాపితరో అరఞ్ఞం గచ్ఛన్తా ‘‘సచే కోచి అయ్యో ఆగచ్ఛతి, కత్థచి గన్తుం మా అదాసి; అయ్యస్స వసనట్ఠానం ఆచిక్ఖేయ్యాసి, అమ్మా’’తి ఆహంసు. సా థేరే దిస్వా పత్తం గహేత్వా నిసీదాపేసి. గేహే ధఞ్ఞజాతి నామ నత్థి. వాసిం పన గహేత్వా గుఞ్జచోచరుక్ఖత్తచం గుఞ్జలతాపత్తేహి సద్ధిం ఏకతో కోట్టేత్వా తయో పిణ్డే కత్వా ఏకం ఇసిదత్తత్థేరస్స ఏకం మహాసోణత్థేరస్స పత్తే ఠపేత్వా ‘అతిరేకపిణ్డం ఇసిదత్తత్థేరస్స పత్తే ఠపేస్సామీ’తి హత్థం పసారేసి. హత్థో పరివత్తిత్వా మహాసోణత్థేరస్స పత్తే పతిట్ఠాపేసి. ఇసిదత్తత్థేరో ‘బ్రాహ్మణతిస్సభయే గుఞ్జచోచపిణ్డే విపాకదాయకకమ్మం దేసకాలసమ్పదాయ కీవపమాణం విపాకం దస్సతీ’తి ఆహ. తే తం పరిభుఞ్జిత్వా వసనట్ఠానం అగమంసు. సాపి అరఞ్ఞతో ఆగతానం మాతాపితూనం ఆచిక్ఖి ‘‘ద్వే థేరా ఆగతా. తేసం మే వసనట్ఠానం ఆచిక్ఖిత’’న్తి. తే ఉభోపి థేరానం సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, యం మయం లభామ, తేన తుమ్హే పటిజగ్గిస్సామ; ఇధేవ వసథా’’తి పటిఞ్ఞం గణ్హింసు. థేరాపి సబ్బభయకాలం తే ఉపనిస్సాయ వసింసు.

బ్రాహ్మణతిస్సచోరే మతే పితుమహారాజా ఛత్తం ఉస్సాపేసి. ‘భయం వూపసన్తం, జనపదో సమ్పుణ్ణో’తి సుత్వా పరసముద్దతో భిక్ఖుసఙ్ఘో నావాయ మహాతిత్థపట్టనే ఓరుయ్హ ‘మహాసోణత్థేరో కహం వసతీ’తి పుచ్ఛిత్వా థేరస్స సన్తికం అగమాసి. థేరో పఞ్చసతభిక్ఖుపరివారో కాలకగామే మణ్డలారామవిహారం సమ్పాపుణి. తస్మిం సమయే కాలకగామే సత్తమత్తాని కులసతాని పటివసన్తి. రత్తిభాగే దేవతా ఆహిణ్డిత్వా ‘‘మహాసోణత్థేరో పఞ్చభిక్ఖుసతపరివారో మణ్డలారామవిహారం పత్తో. ఏకేకో నవహత్థసాటకేన సద్ధిం ఏకేకకహాపణగ్ఘనకం పిణ్డపాతం దేతూ’’తి మనుస్సే అవోచుం. పునదివసే చ థేరా కాలకగామం పిణ్డాయ పవిసింసు. మనుస్సా నిసీదాపేత్వా యాగుం అదంసు. మణ్డలారామవాసీ తిస్సభూతిత్థేరో సఙ్ఘత్థేరో హుత్వా నిసీది. ఏకో మహాఉపాసకో తం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, మహాసోణత్థేరో నామ కతరో’’తి పుచ్ఛి. తేన సమయేన థేరో నవకో హోతి పరియన్తే నిసిన్నో. థేరో హత్థం పసారేత్వా ‘‘మహాసోణో నామ ఏస, ఉపాసకా’’తి ఆహ. ఉపాసకో తం వన్దిత్వా పత్తం గణ్హాతి. థేరో న దేతి. తిస్సభూతిత్థేరో ‘‘ఆవుసో సోణ, యథా త్వం న జానాసి, మయమ్పి ఏవమేవ న జానామ; పుఞ్ఞవన్తానం దేవతా పరిపాచేన్తి; పత్తం దేహి, సబ్రహ్మచారీనం సఙ్గహం కరోహీ’’తి ఆహ. థేరో పత్తం అదాసి. మహాఉపాసకో పత్తం ఆదాయ గన్త్వా కహాపణగ్ఘనకస్స పిణ్డపాతస్స పూరేత్వా నవహత్థసాటకం ఆధారకం కత్వా ఆహరిత్వా థేరస్స హత్థే ఠపేసి; అపరోపి ఉపాసకో థేరస్సాతి సత్త సాటకసతాని సత్త చ పిణ్డపాతసతాని థేరస్సేవ అదంసు.

థేరో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సంవిభాగం కత్వా అనుపుబ్బేన మహావిహారం పాపుణిత్వా ముఖం ధోవిత్వా మహాబోధిం వన్దిత్వా మహాచేతియం వన్దిత్వా థూపారామే ఠితో చీవరం పారుపిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో దక్ఖిణద్వారేన నగరం పవిసిత్వా ద్వారతో యావ వళఞ్జనకసాలా ఏతస్మిం అన్తరే సట్ఠికహాపణగ్ఘనకం పిణ్డపాతం లభి. తతో పట్ఠాయ పన సక్కారస్స పమాణం నత్థి. ఏవం కాలవిపత్తియం మధుకఫలత్తచోపి కుముదనాళిపి దుల్లభా జాతా. కాలసమ్పత్తియం ఏవరూపో మహాలాభో ఉదపాది.

వత్తబ్బకనిగ్రోధత్థేరస్సాపి సామణేరకాలే బ్రాహ్మణతిస్సభయం ఉదపాది. సామణేరో చ ఉపజ్ఝాయో చస్స పరసముద్దం నాగమింసు; ‘పణ్ణఖాదకమనుస్సే ఉపనిస్సాయ వసిస్సామా’తి పచ్చన్తాభిముఖా అహేసుం. సామణేరో సత్తాహమత్తం అనాహారో హుత్వా ఏకస్మిం గామట్ఠానే తాలరుక్ఖే తాలపక్కం దిస్వా ఉపజ్ఝాయం ఆహ – ‘‘భన్తే, థోకం ఆగమేథ; తాలపక్కం పాతేస్సామీ’’తి. ‘‘దుబ్బలోసి త్వం, సామణేర, మా అభిరుహీ’’తి. ‘‘అభిరుహిస్సామి, భన్తే’’తి ఖుద్దకవాసిం గహేత్వా తాలం ఆరుయ్హ తాలపిణ్డం ఛిన్దితుం ఆరభి. వాసిఫలం నిక్ఖమిత్వా భూమియం పతి.

థేరో చిన్తేసి ‘‘అయం కిలన్తోవ రుక్ఖం ఆరుళ్హో; కిం ను ఖో ఇదాని కరిస్సతీ’’తి సామణేరో తాలపణ్ణం ఫాలేత్వా ఫాలేత్వా వాసిదణ్డకే బన్ధిత్వా ఘట్టేన్తో ఘట్టేన్తో భూమియం పాతేత్వా ‘‘భన్తే, సాధు వతస్స సచే వాసిఫలం ఏత్థ పవేసేయ్యాథా’’తి ఆహ. థేరో ‘ఉపాయసమ్పన్నో సామణేరో’తి వాసిఫలం పవేసేత్వా అదాసి. సో వాసిం ఉక్ఖిపిత్వా తాలఫలాని పాతేసి. థేరో వాసిం పాతాపేత్వా పవట్టిత్వా గతం తాలఫలం భిన్దిత్వా సామణేరం ఓతిణ్ణకాలే ఆహ ‘‘సామణేర, త్వం దుబ్బలో, ఇదం తావ ఖాదాహీ’’తి. ‘‘నాహం, భన్తే, తుమ్హేహి అఖాదితే ఖాదిస్సామీ’’తి వాసిం గహేత్వా తాలఫలాని భిన్దిత్వా పత్తం నీహరిత్వా తాలమిఞ్జం పక్ఖిపిత్వా థేరస్స దత్వా సయం ఖాది. యావ తాలఫలాని అహేసుం, తావ తత్థేవ వసిత్వా ఫలేసు ఖీణేసు అనుపుబ్బేన పణ్ణఖాదకమనుస్సానం వసనట్ఠానే ఏకం ఛడ్డితవిహారం పవిసింసు. సామణేరో థేరస్స వసనట్ఠానం పటిజగ్గి. థేరో సామణేరస్స ఓవాదం దత్వా విహారం పావిసి. సామణేరో ‘అనాయతనే నట్ఠానం అత్తభావానం పమాణం నత్థి, బుద్ధానం ఉపట్ఠానం కరిస్సామీ’తి చేతియఙ్గణం గన్త్వా అప్పహరితం కరోతి; సత్తాహమత్తం నిరాహారతాయ పవేధమానో పతిత్వా నిపన్నకోవ తిణాని ఉద్ధరతి. ఏకచ్చే చ మనుస్సా అరఞ్ఞే చరన్తా మధుం లభిత్వా దారూని చేవ సాకపణ్ణఞ్చ గహేత్వా తిణచలనసఞ్ఞాయ ‘మిగో ను ఖో ఏసో’తి సామణేరస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘కిం కరోసి, సామణేరా’’తి ఆహంసు. ‘‘తిణగణ్ఠిం గణ్హామి, ఉపాసకా’’తి. ‘‘అఞ్ఞోపి కోచి అత్థి, భన్తే’’తి? ‘‘ఆమ, ఉపాసకా, ఉపజ్ఝాయో మే అన్తోగబ్భే’’తి. ‘‘మహాథేరస్స దత్వా ఖాదేయ్యాసి, భన్తే’’తి సామణేరస్స మధుం దత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘మయం సాఖాభఙ్గం కరోన్తా గమిస్సామ. ఏతాయ సఞ్ఞాయ థేరం గహేత్వా ఆగచ్ఛేయ్యాసి, అయ్యా’’తి వత్వా అగమంసు.

సామణేరో మధుం గహేత్వా థేరస్స సన్తికం గన్త్వా బహి ఠత్వా ‘‘వన్దామి, భన్తే’’తి ఆహ. థేరో ‘సామణేరో జిఘచ్ఛాయ అనుడయ్హమానో ఆగతో భవిస్సతీ’తి తుణ్హీ అహోసి. సో పునపి ‘‘వన్దామి, భన్తే’’తి ఆహ. ‘‘కస్మా, సామణేర, దుబ్బలభిక్ఖూనం సుఖేన నిపజ్జితుం న దేసీ’’తి? ‘‘ద్వారం వివరితుం సారుప్పం, భన్తే’’తి? థేరో ఉట్ఠహిత్వా ద్వారం వివరిత్వా ‘‘కిం తే, సామణేర, లద్ధం’’తి ఆహ. మనుస్సేహి మధు దిన్నం, ఖాదితుం సారుప్పం, భన్తే’’తి? ‘‘సామణేర, ఏవమేవ ఖాదితుం కిలమిస్సామ, పానకం కత్వా పివిస్సామా’’తి. సామణేరో పానకం కత్వా అదాసి. అథ నం థేరో ‘‘మనుస్సానం వసనట్ఠానం పుచ్ఛసి, సామణేరా’’తి ఆహ. సయమేవ ఆచిక్ఖింసు, భన్తే’’తి. ‘‘సామణేర, పాతోవ గచ్ఛన్తా కిలమిస్సామ; అజ్జేవ గమిస్సామా’’తి పత్తచీవరం గణ్హాపేత్వా నిక్ఖమి. తే గన్త్వా మనుస్సానం వసనట్ఠానస్స అవిదూరే నిపజ్జింసు.

సామణేరో రత్తిభాగే చిన్తేసి – ‘మయా పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ గామన్తే అరుణం నామ న ఉట్ఠాపితపుబ్బ’న్తి. సో పత్తం గహేత్వా అరుణం ఉట్ఠాపేతుం అరఞ్ఞం అగమాసి. మహాథేరో సామణేరం నిపన్నట్ఠానే అపస్సన్తో ‘మనుస్సఖాదకేహి గహితో భవిస్సతీ’తి చిన్తేసి. సామణేరో అరఞ్ఞే అరుణం ఉట్ఠాపేత్వా పత్తేన ఉదకఞ్చ దన్తకట్ఠఞ్చ గహేత్వా ఆగమి. ‘‘సామణేర, కుహిం గతోసి? మహల్లకభిక్ఖూనం తే వితక్కో ఉప్పాదితో; దణ్డకమ్మం ఆహరా’’తి. ‘‘ఆహరిస్సామి, భన్తే’’తి. థేరో ముఖం ధోవిత్వా చీవరం పారుపి. ఉభోపి మనుస్సానం వసనట్ఠానం అగమంసు. మనుస్సాపి అత్తనో పరిభోగం కన్దమూలఫలపణ్ణం అదంసు. థేరోపి పరిభుఞ్జిత్వా విహారం అగమాసి. సామణేరో ఉదకం ఆహరిత్వా ‘‘పాదే ధోవామి, భన్తే’’తి ఆహ. ‘‘సామణేర, త్వం రత్తిం కుహిం గతో? అమ్హాకం వితక్కం ఉప్పాదేసీ’’తి. ‘‘భన్తే, గామన్తే మే అరుణం న ఉట్ఠాపితపుబ్బం; అరుణుట్ఠాపనత్థాయ అరఞ్ఞం అగమాసి’’న్తి. ‘‘సామణేర, న తుయ్హం దణ్డకమ్మం అనుచ్ఛవికం అమ్హాకమేవ అనుచ్ఛవిక’’న్తి వత్వా థేరో తస్మింయేవ ఠానే వసి; సామణేరస్స చ సఞ్ఞం అదాసి ‘‘మయం తావ మహల్లకా; ‘ఇదం నామ భవిస్సతీ’తి న సక్కా జానితుం. తువం అత్తానం రక్ఖేయ్యాసీ’’తి. థేరో కిర అనాగామీ. తం అపరభాగే మనుస్సఖాదకా ఖాదింసు. సామణేరో అత్తానం రక్ఖిత్వా భయే వూపసన్తే తథారూపే ఠానే ఉపజ్ఝం గాహాపేత్వా ఉపసమ్పన్నో బుద్ధవచనం ఉగ్గహేత్వా తిపిటకధరో హుత్వా వత్తబ్బకనిగ్రోధత్థేరో నామ జాతో.

పితుమహారాజా రజ్జం పటిపజ్జి. పరసముద్దా ఆగతాగతా భిక్ఖూ ‘‘కహం వత్తబ్బకనిగ్రోధత్థేరో, కహం వత్తబ్బకనిగ్రోధత్థేరో’’తి పుచ్ఛిత్వా తస్స సన్తికం అగమంసు. మహాభిక్ఖుసఙ్ఘో థేరం పరివారేసి. సో మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో అనుపుబ్బేన మహావిహారం పత్వా మహాబోధిం మహాచేతియం థూపారామఞ్చ వన్దిత్వా నగరం పాయాసి. యావ దక్ఖిణద్వారా గచ్ఛన్తస్సేవ నవసు ఠానేసు తిచీవరం ఉపపజ్జి; అన్తోనగరం పవిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ మహాసక్కారో ఉప్పజ్జి. ఇతి కాలవిపత్తియం తాలఫలకన్దమూలపణ్ణమ్పి దుల్లభం జాతం. కాలసమ్పత్తియం ఏవరూపో మహాలాభో ఉప్పన్నోతి. ఏవం కాలవిపత్తిపటిబాహితత్తా విపాకం దాతుం అసక్కోన్తాని కాలసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తీతి పజానాతి.

అపరస్సాపి బహూని కల్యాణకమ్మాని హోన్తి. తాని పయోగవిపత్తియం ఠితస్స న విపచ్చేయ్యుం. సో పన ఏకేన కల్యాణకమ్మేన సమ్మాపయోగే పతిట్ఠితో తీణి సుచరితాని పూరేతి, పఞ్చసీలం దససీలం రక్ఖతి. కాలసమ్పత్తియం నిబ్బత్తస్స రాజానో సబ్బాలఙ్కారపతిమణ్డితా రాజకఞ్ఞాయో ‘ఏతస్స అనుచ్ఛవికా’తి పేసేన్తి, యానవాహనమణిసువణ్ణరజతాదిభేదం తం తం పణ్ణాకారం ‘ఏతస్స అనుచ్ఛవిక’న్తి పేసేన్తి.

పబ్బజ్జూపగతోపి మహాయసో హోతి మహానుభావో. తత్రిదం వత్థు – కూటకణ్ణరాజా కిర గిరిగామకణ్ణవాసికం చూళసుధమ్మత్థేరం మమాయతి. సో ఉప్పలవాపియం వసమానో థేరం పక్కోసాపేసి. థేరో ఆగన్త్వా మాలారామవిహారే వసతి. రాజా థేరస్స మాతరం పుచ్ఛి – ‘‘కిం థేరో పియాయతీ’’తి? ‘‘కన్దం మహారాజా’’తి. రాజా కన్దం గాహాపేత్వా విహారం గన్త్వా థేరస్స దదమానో ముఖం ఉల్లోకేతుం నాసక్ఖి. సో నిక్ఖమిత్వా చ బహిపరివేణే దేవిం పుచ్ఛి – ‘‘కీదిసో థేరో’’తి? ‘‘త్వం పురిసో హుత్వా ఉల్లోకేతుం న సక్కోసి; అహం కథం సక్ఖిస్సామి? నాహం జానామి కీదిసో’’తి. రాజా ‘మమ రట్ఠే బలికారగహపతిపుత్తం ఉల్లోకేతుం న విసహామి. మహన్తం వత భో బుద్ధసాసనం నామా’తి అప్ఫోటేసి. తిపిటకచూళనాగత్థేరమ్పి మమాయతి. తస్స అఙ్గులియం ఏకా పిళకా ఉట్ఠహి. రాజా ‘థేరం పస్సిస్సామీ’తి విహారం గన్త్వా బలవపేమేన అఙ్గులిం ముఖేన గణ్హి. అన్తోముఖేయేవ పిళకా భిన్నా, పుబ్బలోహితం అనుట్ఠుభిత్వా థేరే సినేహేన అమతం వియ అజ్ఝోహరి. సోయేవ థేరో అపరభాగే మరణమఞ్చే నిపజ్జి. రాజా గన్త్వా అసుచికపల్లకం సీసే ఠపేత్వా ‘ధమ్మసకటస్స అక్ఖో భిజ్జతి అక్ఖో భిజ్జతీ’తి పరిదేవమానో విచరి. పథవిస్సరస్స అసుచికపల్లకం సీసేన ఉక్ఖిపిత్వా విచరణం నామ కస్స గతమగ్గో? సమ్మాపయోగస్స గతమగ్గోతి. ఏవం పయోగవిపత్తిపటిబాహితత్తా విపాకం దాతుం అసక్కోన్తాని పయోగసమ్పత్తిం ఆగమ్మ విపచ్చన్తీతి పజానాతి. ఏవం చతూహి విపత్తీహి పటిబాహితం కల్యాణకమ్మం విపాకం అదత్వా చతస్సో సమ్పత్తియో ఆగమ్మ దేతి.

తత్రిదం భూతమత్థం కత్వా ఓపమ్మం – ఏకో కిర మహారాజా ఏకస్స అమచ్చస్స అప్పమత్తేన కుజ్ఝిత్వా తం బన్ధనాగారే బన్ధాపేసి. తస్స ఞాతకా రఞ్ఞో కుద్ధభావం ఞత్వా కిఞ్చి అవత్వా చణ్డకోపే విగతే రాజానం తస్స నిరపరాధభావం జానాపేసుం. రాజా ముఞ్చిత్వా తస్స ఠానన్తరం పటిపాకతికం అకాసి. అథస్స తతో తతో ఆగచ్ఛన్తానం పణ్ణాకారానం పమాణం నాహోసి. మనుస్సా సమ్పటిచ్ఛితుం నాసక్ఖింసు. తత్థ రఞ్ఞో అప్పమత్తకేన కుజ్ఝిత్వా తస్స బన్ధనాగారే బన్ధాపితకాలో వియ పుథుజ్జనస్స నిరయే నిబ్బత్తకాలో. అథస్స ఞాతకేహి రాజానం సఞ్ఞాపేత్వా ఠానన్తరస్స పటిపాకతికకరణకాలో వియ తస్స సగ్గే నిబ్బత్తకాలో. పణ్ణాకారం సమ్పటిచ్ఛితుం అసమత్థకాలో వియ చతస్సో సమ్పత్తియో ఆగమ్మ కల్యాణకమ్మానం దేవలోకతో మనుస్సలోకం, మనుస్సలోకతో దేవలోకన్తి ఏవం సుఖట్ఠానతో సుఖట్ఠానమేవ నేత్వా కప్పసతసహస్సమ్పి సుఖవిపాకం దత్వా నిబ్బానసమ్పాపనం వేదితబ్బం.

ఏవం తావ పాళివసేనేవ దుతియం బలం దీపేత్వా పున ‘‘అహోసి కమ్మం అహోసి కమ్మవిపాకో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౩౪) ఇమినా పటిసమ్భిదానయేనాపి దీపేతబ్బం. తత్థ ‘అహోసి కమ్మ’న్తి అతీతే ఆయూహితం కమ్మం అతీతేయేవ అహోసి. యేన పన అతీతే విపాకో దిన్నో, తం సన్ధాయ ‘అహోసి కమ్మవిపాకో’తి వుత్తం. దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదీసు పన బహూసుపి ఆయూహితేసు ఏకం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం విపాకం దేతి, సేసాని అవిపాకాని. ఏకం ఉపపజ్జవేదనీయం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి, సేసాని అవిపాకాని. ఏకేనానన్తరియేన నిరయే ఉపపజ్జతి, సేసాని అవిపాకాని. అట్ఠసు సమాపత్తీసు ఏకాయ బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తతి, సేసా అవిపాకా. ఇదం సన్ధాయ ‘నాహోసి కమ్మవిపాకో’తి వుత్తం. యో పన బహుమ్పి కుసలాకుసలం కమ్మం కత్వా కల్యాణమిత్తం నిస్సాయ అరహత్తం పాపుణాతి, ఏతస్స కమ్మవిపాకో ‘నాహోసి’ నామ. యం అతీతే ఆయూహితం ఏతరహి విపాకం దేతి తం ‘అహోసి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకో’ నామ. యం పురిమనయేనేవ అవిపాకతం ఆపజ్జతి తం ‘అహోసి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకో’ నామ. యం అతీతే ఆయూహితం అనాగతే విపాకం దస్సతి తం ‘అహోసి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’ నామ. యం పురిమనయేన అవిపాకతం ఆపజ్జిస్సతి తం ‘అహోసి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’ నామ.

యం ఏతరహి ఆయూహితం ఏతరహియేవ విపాకం దేతి తం ‘అత్థి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకో’ నామ. యం పురిమనయేనేవ అవిపాకతం ఆపజ్జతి తం ‘అత్థి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకో’ నామ. యం ఏతరహి ఆయూహితం అనాగతే విపాకం దస్సతి తం ‘అత్థి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’ నామ. యం పురిమనయేనేవ అవిపాకతం ఆపజ్జిస్సతి తం ‘అత్థి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’ నామ.

యం సయమ్పి అనాగతం, విపాకోపిస్స అనాగతో తం ‘భవిస్సతి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’ నామ. యం సయం భవిస్సతి, పురిమనయేనేవ అవిపాకతం ఆపజ్జిస్సతి తం ‘భవిస్సతి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో’ నామ.

ఇదం తథాగతస్సాతి ఇదం సబ్బేహిపి ఏతేహి ఆకారేహి తథాగతస్స కమ్మన్తరవిపాకన్తరజాననఞాణం అకమ్పియట్ఠేన దుతియబలం వేదితబ్బన్తి.

దుతియబలనిద్దేసవణ్ణనా.

తతియబలనిద్దేసో

౮౧౧. తతియబలనిద్దేసే మగ్గోతి వా పటిపదాతి వా కమ్మస్సేవేతం నామం. నిరయగామినీతిఆదీసు నిరస్సాదట్ఠేన నిరతిఅత్థేన చ నిరయో. ఉద్ధం అనుగన్త్వా తిరియం అఞ్చితాతి తిరచ్ఛానా; తిరచ్ఛానాయేవ తిరచ్ఛానయోని. పేతతాయ పేత్తి; ఇతో పేచ్చ గతభావేనాతి అత్థో. పేత్తియేవ పేత్తివిసయో. మనస్స ఉస్సన్నతాయ మనుస్సా; మనుస్సావ మనుస్సలోకో. దిబ్బన్తి పఞ్చహి కామగుణేహి అధిమత్తాయ వా ఠానసమ్పత్తియాతి దేవా; దేవావ దేవలోకో. వానం వుచ్చతి తణ్హా; తం తత్థ నత్థీతి నిబ్బానం. నిరయం గచ్ఛతీతి నిరయగామీ. ఇదం మగ్గం సన్ధాయ వుత్తం. పటిపదా పన నిరయగామినీ నామ హోతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఇదం సబ్బమ్పి పటిపదం తథాగతో పజానాతి.

కథం? సకలగామవాసికేసుపి హి ఏకతో ఏకం సూకరం వా మిగం వా జీవితా వోరోపేన్తేసు సబ్బేసమ్పి చేతనా పరస్స జీవితిన్ద్రియారమ్మణావ హోతి. తం పన కమ్మం తేసం ఆయూహనక్ఖణేయేవ నానా హోతి. తేసు హి ఏకో ఆదరేన ఛన్దజాతో కరోతి. ఏకో ‘ఏహి త్వమ్పి కరోహీ’తి పరేహి నిప్పీళితత్తా కరోతి. ఏకో సమానచ్ఛన్దో వియ హుత్వా అప్పటిబాహియమానో విచరతి. తేసు ఏకో తేనేవ కమ్మేన నిరయే నిబ్బత్తతి, ఏకో తిరచ్ఛానయోనియం, ఏకో పేత్తివిసయే. తం తథాగతో ఆయూహనక్ఖణేయేవ ‘ఇమినా నీహారేన ఆయూహితత్తా ఏస నిరయే నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస తిరచ్ఛానయోనియం, ఏస పేత్తివిసయే’తి పజానాతి. నిరయే నిబ్బత్తమానమ్పి ‘ఏస అట్ఠసు మహానిరయేసు నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస సోళససు ఉస్సదనిరయేసు నిబ్బత్తిస్సతీ’తి పజానాతి. తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తమానమ్పి ‘ఏస అపాదకో భవిస్సతి, ఏస ద్విపాదకో, ఏస చతుప్పాదకో, ఏస బహుప్పాదకో’తి పజానాతి. పేత్తివిసయే నిబ్బత్తమానమ్పి ‘ఏస నిజ్ఝామతణ్హికో భవిస్సతి, ఏస ఖుప్పిపాసికో, ఏస పరదత్తూపజీవీ’తి పజానాతి. తేసు చ కమ్మేసు ‘ఇదం కమ్మం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢితుం న సక్ఖిస్సతి, దుబ్బలం దిన్నాయ పటిసన్ధియా ఉపధివేపక్కం భవిస్సతీతి పజానాతి.

తథా సకలగామవాసికేసు ఏకతో పిణ్డపాతం దదమానేసు సబ్బేసమ్పి చేతనా పిణ్డపాతారమ్మణావ హోతి. తం పన కమ్మం తేసం ఆయూహనక్ఖణేయేవ పురిమనయేన నానా హోతి. తేసు కేచి దేవలోకే నిబ్బత్తిస్సన్తి, కేచి మనుస్సలోకే. తం తథాగతో ఆయూహనక్ఖణేయేవ ‘ఇమినా నీహారేన ఆయూహితత్తా ఏస మనుస్సలోకే నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస దేవలోకే’తి పజానాతి. దేవలోకే నిబ్బత్తమానానమ్పి ‘ఏస పరనిమ్మితవసవత్తీసు నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస నిమ్మానరతీసు, ఏస తుసితేసు, ఏస యామేసు, ఏస తావతింసేసు, ఏస చాతుమహారాజికేసు, ఏస భుమ్మదేవేసు; ఏస పన జేట్ఠకదేవరాజా హుత్వా నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస ఏతస్స దుతియం వా తతియం వా ఠానన్తరం కరోన్తో పరిచారకో హుత్వా నిబ్బత్తిస్సతీ’తి పజానాతి. మనుస్సేసు నిబ్బత్తమానానమ్పి ‘ఏస ఖత్తియకులే నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస బ్రాహ్మణకులే, ఏస వేస్సకులే, ఏస సుద్దకులే; ఏస పన మనుస్సేసు రాజా హుత్వా నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస ఏతస్స దుతియం వా తతియం వా ఠానన్తరం కరోన్తో పరిచారకో హుత్వా నిబ్బత్తిస్సతీ’తి పజానాతి. తేసు చ కమ్మేసు ‘ఇదం కమ్మం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢితుం న సక్ఖిస్సతి, దుబ్బలం దిన్నాయ పటిసన్ధియా ఉపధివేపక్కం భవిస్సతీ’తి పజానాతి.

తథా విపస్సనం పట్ఠపేన్తేసుయేవ యేన నీహారేన విపస్సనా ఆరద్ధా, ‘ఏస అరహత్తం పాపుణిస్సతి, ఏస అరహత్తం పత్తుం న సక్ఖిస్సతి, ఏస అనాగామీయేవ భవిస్సతి, ఏస సకదాగామీయేవ, ఏస సోతాపన్నోయేవ; ఏస పన మగ్గం వా ఫలం వా సచ్ఛికాతుం న సక్ఖిస్సతి, లక్ఖణారమ్మణాయ విపస్సనాయమేవ ఠస్సతి; ఏస పచ్చయపరిగ్గహేయేవ, ఏస నామరూపపరిగ్గహేయేవ, ఏస అరూపపరిగ్గహేయేవ, ఏస రూపపరిగ్గహేయేవ ఠస్సతి, ఏస మహాభూతమత్తమేవ వవత్థాపేస్సతి, ఏస కిఞ్చి సల్లక్ఖేతుం న సక్ఖిస్సతీ’తి పజానాతి.

కసిణపరికమ్మం కరోన్తేసుపి ‘ఏతస్స పరికమ్మమత్తమేవ భవిస్సతి, నిమిత్తం ఉప్పాదేతుం న సక్ఖిస్సతి; ఏస పన నిమిత్తం ఉప్పాదేతుం సక్ఖిస్సతి, అప్పనం పాపేతుం న సక్ఖిస్సతి; ఏస అప్పనం పాపేత్వా ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం గణ్హిస్సతీ’తి పజానాతీతి.

తతియబలనిద్దేసవణ్ణనా.

చతుత్థబలనిద్దేసో

౮౧౨. చతుత్థబలనిద్దేసే ఖన్ధనానత్తన్తి ‘అయం రూపక్ఖన్ధో నామ…పే… అయం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో నామా’తి ఏవం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం నానాకరణం పజానాతి. తేసుపి ‘ఏకవిధేన రూపక్ఖన్ధో…పే… ఏకాదసవిధేన రూపక్ఖన్ధో. ఏకవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో…పే… బహువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో…పే… ఏకవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో…పే… ఏకవిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో…పే… ఏకవిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో…పే… బహువిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’తి ఏవం ఏకేకస్స ఖన్ధస్స నానత్తం పజానాతి. ఆయతననానత్తన్తి ‘ఇదం చక్ఖాయతనం నామ…పే… ఇదం ధమ్మాయతనం నామ. తత్థ దసాయతనా కామావచరా, ద్వే చతుభూమకా’తి ఏవం ఆయతననానత్తం పజానాతి. ధాతునానత్తన్తి ‘అయం చక్ఖుధాతు నామ…పే… అయం మనోవిఞ్ఞాణధాతు నామ. తత్థ సోళస ధాతుయో కామావచరా, ద్వే చతుభూమకా’తి ఏవం ధాతునానత్తం పజానాతి.

పున అనేకధాతునానాధాతులోకనానత్తన్తి ఇదం న కేవలం ఉపాదిన్నకసఙ్ఖారలోకస్సేవ నానత్తం తథాగతో పజానాతి, అనుపాదిన్నకసఙ్ఖారలోకస్సాపి నానత్తం తథాగతో పజానాతియేవాతి దస్సేతుం గహితం. పచ్చేకబుద్ధా హి ద్వే చ అగ్గసావకా ఉపాదిన్నకసఙ్ఖారలోకస్సాపి నానత్తం ఏకదేసతోవ జానన్తి నో నిప్పదేసతో, అనుపాదిన్నకలోకస్స పన నానత్తం న జానన్తి. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధో పన ‘ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నాయ ఇమస్స నామ రుక్ఖస్స ఖన్ధో సేతో హోతి, ఇమస్స కాళకో, ఇమస్స మట్టో; ఇమస్స బహలత్తచో, ఇమస్స తనుత్తచో; ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నాయ ఇమస్స రుక్ఖస్స పత్తం వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన ఏవరూపం నామ హోతి; ఇమాయ పన ధాతుయా ఉస్సన్నాయ ఇమస్స రుక్ఖస్స పుప్ఫం నీలకం హోతి, పీతకం, లోహితకం, ఓదాతం, సుగన్ధం, దుగ్గన్ధం హోతి; ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నాయ ఫలం ఖుద్దకం హోతి, మహన్తం, దీఘం, రస్సం, వట్టం, సుసణ్ఠానం, దుస్సణ్ఠానం, మట్ఠం, ఫరుసం, సుగన్ధం, దుగ్గన్ధం, మధురం, తిత్తకం, అమ్బిలం, కటుకం, కసావం హోతి; ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నాయ ఇమస్స రుక్ఖస్స కణ్టకో తిఖిణో హోతి, అతిఖిణో, ఉజుకో, కుటిలో, తమ్బో, కాళకో, నీలో, ఓదాతో హోతీ’తి ఏవం అనుపాదిన్నకసఙ్ఖారలోకస్స నానత్తం పజానాతి. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానంయేవ హి ఏతం బలం, న అఞ్ఞేసన్తి.

చతుత్థబలనిద్దేసవణ్ణనా.

పఞ్చమబలనిద్దేసో

౮౧౩. పఞ్చమబలనిద్దేసే హీనాధిముత్తికాతి హీనజ్ఝాసయా. పణీతాధిముత్తికాతి కల్యాణజ్ఝాసయా. సేవన్తీతి నిస్సయన్తి అల్లీయన్తి. భజన్తీతి ఉపసఙ్కమన్తి. పయిరుపాసన్తీతి పునప్పునం ఉపసఙ్కమన్తి. సచే హి ఆచరియుపజ్ఝాయా న సీలవన్తో హోన్తి, సద్ధివిహారికా సీలవన్తో హోన్తి, తే అత్తనో ఆచరియుపజ్ఝాయేపి న ఉపసఙ్కమన్తి, అత్తనా సదిసే సారుప్పభిక్ఖూయేవ ఉపసఙ్కమన్తి. సచే ఆచరియుపజ్ఝాయా సారుప్పభిక్ఖూ, ఇతరే అసారుప్పా, తేపి న ఆచరియుపజ్ఝాయే ఉపసఙ్కమన్తి, అత్తనా సదిసే హీనాధిముత్తికే ఏవ ఉపసఙ్కమన్తి.

ఏవం ఉపసఙ్కమనం పన న కేవలం ఏతరహేవ, అతీతానాగతేపీతి దస్సేతుం అతీతమ్పి అద్ధానన్తిఆదిమాహ. తం ఉత్తానత్థమేవ. ఇదం పన దుస్సీలానం దుస్సీలసేవనమేవ, సీలవన్తానం సీలవన్తసేవనమేవ, దుప్పఞ్ఞానం దుప్పఞ్ఞసేవనమేవ, పఞ్ఞవన్తానం పఞ్ఞవన్తసేవనమేవ కో నియామేతీతి? అజ్ఝాసయధాతు నియామేతి. సమ్బహులా కిర భిక్ఖూ ఏకం గామం గణభిక్ఖాచారం చరన్తి. మనుస్సా బహుభత్తం ఆహరిత్వా పత్తాని పూరేత్వా ‘‘తుమ్హాకం యథాసభాగేన పరిభుఞ్ఞథా’’తి దత్వా ఉయ్యోజేసుం. భిక్ఖూపి ఆహంసు ‘‘ఆవుసో, మనుస్సా ధాతుసంయుత్తకమ్మే పయోజేన్తీ’’తి. తిపిటకచూళాభయత్థేరోపి నాగదీపే చేతియం వన్దనాయ పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం గచ్ఛన్తో ఏకస్మిం గామే మనుస్సేహి నిమన్తితో. థేరేన చ సద్ధిం ఏకో అసారుప్పభిక్ఖు అత్థి. ధురవిహారేపి ఏకో అసారుప్పభిక్ఖు అత్థి. ద్వీసు భిక్ఖుసఙ్ఘేసు గామం ఓసరన్తేసు తే ఉభోపి జనా, కిఞ్చాపి ఆగన్తుకేన నేవాసికో నేవాసికేన వా ఆగన్తుకో న దిట్ఠపుబ్బో, ఏవం సన్తేపి, ఏకతో హుత్వా హసిత్వా హసిత్వా కథయమానా ఏకమన్తం అట్ఠంసు. థేరో దిస్వా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేన జానిత్వా ధాతుసంయుత్తం కథిత’’న్తి ఆహ.

ఏవం ‘అజ్ఝాసయధాతు నియామేతీ’తి వత్వా ధాతుసంయుత్తేన అయమేవత్థో దీపేతబ్బో. గిజ్ఝకూటపబ్బతస్మిఞ్హి గిలానసేయ్యాయ నిపన్నో భగవా ఆరక్ఖణత్థాయ పరివారేత్వా వసన్తేసు సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదీసు ఏకమేకం అత్తనో అత్తనో పరిసాయ సద్ధిం చఙ్కమన్తం ఓలోకేత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి ‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, సారిపుత్తం సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం చఙ్కమన్త’’న్తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి. ‘‘సబ్బే ఖో ఏతే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ మహాపఞ్ఞా’’తి (సం. ని. ౨.౯౯) సబ్బం విత్థారేతబ్బన్తి.

పఞ్చమబలనిద్దేసవణ్ణనా.

ఛట్ఠబలనిద్దేసో

౮౧౪. ఛట్ఠబలనిద్దేసే ఆసయన్తి యత్థ సత్తా ఆసయన్తి నివసన్తి, తం తేసం నివాసట్ఠానం దిట్ఠిగతం వా యథాభూతం ఞాణం వా. అనుసయన్తి అప్పహీనానుసయితం కిలేసం. చరితన్తి కాయాదీహి అభిసఙ్ఖతం కుసలాకుసలం. అధిముత్తన్తి అజ్ఝాసయం. అప్పరజక్ఖేతిఆదీసు పఞ్ఞామయే అక్ఖిమ్హి అప్పం పరిత్తం రాగదోసమోహరజం ఏతేసన్తి అప్పరజక్ఖా. తస్సేవ మహన్తతాయ మహారజక్ఖా. ఉభయేనాపి మన్దకిలేసే మహాకిలేసే చ సత్తే దస్సేతి. యేసం సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని తిక్ఖాని, తే తిక్ఖిన్ద్రియా. యేసం తాని ముదూని, తే ముదిన్ద్రియా. యేసం ఆసయాదయో కోట్ఠాసా సున్దరా, తే స్వాకారా. విపరీతా ద్వాకారా. యే కథితకారణం సల్లక్ఖేన్తి, సుఖేన సక్కా హోన్తి విఞ్ఞాపేతుం, తే సువిఞ్ఞాపయా. విపరీతా దువిఞ్ఞాపయా. యే అరియమగ్గపటివేధస్స అనుచ్ఛవికా ఉపనిస్సయసమ్పన్నా, తే భబ్బా. విపరీతా అభబ్బా.

౮౧౫. ఏవం ఛట్ఠబలస్స మాతికం ఠపేత్వా ఇదాని యథాపటిపాటియా భాజేన్తో కతమో చ సత్తానం ఆసయోతిఆదిమాహ. తత్థ సస్సతో లోకోతిఆదీనం అత్థో హేట్ఠా నిక్ఖేపకణ్డవణ్ణనాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౧౧౦౫) వుత్తోయేవ. ఇతి భవదిట్ఠిసన్నిస్సితా వాతి ఏవం సస్సతదిట్ఠిం వా సన్నిస్సితా. సస్సతదిట్ఠి హి ఏత్థ భవదిట్ఠీతి వుత్తా; ఉచ్ఛేదదిట్ఠి చ విభవదిట్ఠీతి. సబ్బదిట్ఠీనఞ్హి సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠీ హి సఙ్గహితత్తా సబ్బేపి దిట్ఠిగతికా సత్తా ఇమావ ద్వే దిట్ఠియో సన్నిస్సితా హోన్తి. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘ద్వయసన్నిస్సితో ఖో పనాయం, కచ్చాన, లోకో యేభుయ్యేన – అత్థితఞ్చేవ నత్థితఞ్చా’’తి (సం. ని. ౨.౧౫). ఏత్థ హి అత్థితాతి సస్సతం, నత్థితాతి ఉచ్ఛేదో. అయం తావ వట్టసన్నిస్సితానం పుథుజ్జనసత్తానం ఆసయో.

ఇదాని వివట్టసన్నిస్సితానం సుద్ధసత్తానం ఆసయం దస్సేతుం ఏతే వా పన ఉభో అన్తే అనుపగమ్మాతిఆది వుత్తం. తత్థ ఏతే వా పనాతి ఏతేయేవ. ఉభో అన్తేతి సస్సతుచ్ఛేదసఙ్ఖాతే ద్వే అన్తే. అనుపగమ్మాతి అనల్లీయిత్వా. ఇదప్పచ్చయతా పటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసూతి ఇదప్పచ్చయతాయ చేవ పటిచ్చసముప్పన్నధమ్మేసు చ. అనులోమికా ఖన్తీతి విపస్సనాఞాణం. యథాభూతం వా ఞాణన్తి మగ్గఞాణం. ఇదం వుత్తం హోతి – యా పటిచ్చసముప్పాదే చేవ పటిచ్చసముప్పన్నధమ్మేసు చ ఏతే ఉభో సస్సతుచ్ఛేదఅన్తే అనుపగన్త్వా విపస్సనా పటిలద్ధా, యఞ్చ తతో ఉత్తరిమగ్గఞాణం – అయం సత్తానం ఆసయో, అయం వట్టసన్నిస్సితానఞ్చ వివట్టసన్నిస్సితానఞ్చ సబ్బేసమ్పి సత్తానం ఆసయో, ఇదం వసనట్ఠానన్తి. అయం ఆచరియానం సమానత్థకథా.

వితణ్డవాదీ పనాహ – ‘మగ్గో నామ వాసం విద్ధంసేన్తో గచ్ఛతి, నను త్వం మగ్గో వాసోతి వదేసీ’తి? సో వత్తబ్బో ‘త్వం అరియవాసభాణకో హోసి న హోసీ’తి? సచే పన ‘న హోమీ’తి వదతి, ‘అభాణకతాయ న జానాసీ’తి వత్తబ్బో. సచే ‘భాణకోస్మీ’తి వదతి, ‘సుత్తం ఆహరా’తి వత్తబ్బో. సచే ఆహరతి, ఇచ్చేతం కుసలం; నో చే ఆహరతి సయం ఆహరితబ్బం – ‘‘దసయిమే, భిక్ఖవే, అరియవాసా, యే అరియా ఆవసింసు వా ఆవసన్తి వా ఆవసిస్సన్తి వా’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౯). ఏతఞ్హి సుత్తం మగ్గస్స వాసభావం దీపేతి. తస్మా సుకథితమేవేతన్తి. ఇదం పన భగవా సత్తానం ఆసయం జానన్తో ఇమేసఞ్చ దిట్ఠిగతానం విపస్సనాఞాణమగ్గఞాణానం అప్పవత్తిక్ఖణేపి జానాతి ఏవ. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘కామం సేవన్తఞ్ఞేవ జానాతి ‘అయం పుగ్గలో కామగరుకో కామాసయో కామాధిముత్తో’తి. నేక్ఖమ్మం సేవన్తఞ్ఞేవ జానాతి ‘అయం పుగ్గలో నేక్ఖమ్మగరుకో నేక్ఖమ్మాసయో నేక్ఖమ్మాధిముత్తో’తి. బ్యాపాదం…పే… అబ్యాపాదం… థినమిద్ధం…పే… ఆలోకసఞ్ఞం నేక్ఖమ్మం సేవన్తఞ్ఞేవ జానాతి సేవన్తఞ్ఞేవ జానాతి ‘అయం పుగ్గలో ఆలోకసఞ్ఞాగరుకో ఆలోకసఞ్ఞాసయో ఆలోకసఞ్ఞాధిముత్తో’’తి (పటి. మ. ౧.౧౧౩).

౮౧౬. అనుసయనిద్దేసే కామరాగో చ సో అప్పహీనట్ఠేన అనుసయో చాతి కామరాగానుసయో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. యం లోకే పియరూపన్తి యం ఇమస్మిం లోకే పియజాతికం. సాతరూపన్తి సాతజాతికం అస్సాదపదట్ఠానం ఇట్ఠారమ్మణం. ఏత్థ సత్తానం రాగానుసయో అనుసేతీతి ఏతస్మిం ఇట్ఠారమ్మణే సత్తానం అప్పహీనట్ఠేన రాగానుసయో అనుసేతి. యథా నామ ఉదకే నిముగ్గస్స హేట్ఠా చ ఉపరి చ సమన్తభాగే చ ఉదకమేవ హోతి, ఏవమేవ ఇట్ఠారమ్మణే రాగుప్పత్తి నామ సత్తానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణా. తథా అనిట్ఠారమ్మణే పటిఘుప్పత్తి. ఇతి ఇమేసు ద్వీసు ధమ్మేసూతి ఏవం ఇమేసు ద్వీసు కామరాగపటిఘవన్తేసు ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణధమ్మేసు. అవిజ్జానుపతితాతి కామరాగపటిఘసమ్పయుత్తా హుత్వా ఆరమ్మణకరణవసేన అవిజ్జా అనుపతితా. తదేకట్ఠోతి తాయ అవిజ్జాయ సమ్పయుత్తేకట్ఠవసేన ఏకట్ఠో. మానో చ దిట్ఠి చ విచికిచ్ఛా చాతి నవవిధో మానో, ద్వాసట్ఠివిధా దిట్ఠి, అట్ఠవత్థుకా చ విచికిచ్ఛా. భవరాగానుసయో పనేత్థ కామరాగానుసయేనేవ సఙ్గహితోతి వేదితబ్బో.

౮౧౭. చరితనిద్దేసే తేరస చేతనా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో, ద్వాదస అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో, చతస్సో ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో. తత్థ కామావచరో పరిత్తభూమకో, ఇతరో మహాభూమకో. తీసుపి వా ఏతేసు యో కోచి అప్పవిపాకో పరిత్తభూమకో, బహువిపాకో మహాభూమకోతి వేదితబ్బో.

౮౧౮. అధిముత్తినిద్దేసో హేట్ఠా పకాసితోవ. కస్మా పనాయం అధిముత్తి హేట్ఠా వుత్తాపి పున గహితాతి? అయఞ్హి హేట్ఠా పాటియేక్కం బలదస్సనవసేన గహితా, ఇధ సత్తానం తిక్ఖిన్ద్రియముదిన్ద్రియభావదస్సనత్థం.

౮౧౯. మహారజక్ఖనిద్దేసే ఉస్సదగతానీతి వేపుల్లగతాని. పహానక్కమవసేన చేస ఉప్పటిపాటియా నిద్దేసో కతో.

౮౨౦. అనుస్సదగతానీతి అవేపుల్లగతానిం. తిక్ఖిన్ద్రియముదిన్ద్రియనిద్దేసే ఉపనిస్సయఇన్ద్రియాని నామ కథితాని. ఉప్పటిపాటియా నిద్దేసే పనేత్థ పయోజనం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౮౨౩. తథా ద్వాకారనిద్దేసాదీసు పాపాసయాతి అకుసలాసయా. పాపచరితాతి అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారపరిపూరకా. పాపాధిముత్తికాతి సక్కాయాభిరతా వట్టజ్ఝాసయా.

౮౨౪. స్వాకారనిద్దేసే యస్మా కల్యాణకో నామ అనుసయో నత్థి, తస్మా కల్యాణానుసయాతి న వుత్తం. సేసం వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బం.

౮౨౬. భబ్బాభబ్బనిద్దేసే కమ్మావరణేనాతి పఞ్చవిధేన ఆనన్తరియకమ్మేన. కిలేసావరణేనాతి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియా. విపాకావరణేనాతి అహేతుకపటిసన్ధియా. యస్మా పన దుహేతుకానమ్పి అరియమగ్గపటివేధో నత్థి, తస్మా దుహేతుకపటిసన్ధిపి విపాకావరణమేవాతి వేదితబ్బా. అస్సద్ధాతి బుద్ధాదీసు సద్ధారహితా. అచ్ఛన్దికాతి కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దరహితా. ఉత్తరకురుకా మనుస్సా అచ్ఛన్దికట్ఠానం పవిట్ఠా. దుప్పఞ్ఞాతి భవఙ్గపఞ్ఞాయ పరిహీనా. భవఙ్గపఞ్ఞాయ పన పరిపుణ్ణాయపి యస్స భవఙ్గం లోకుత్తరస్స పాదకం న హోతి, సో దుప్పఞ్ఞోయేవ నామ. అభబ్బా నియామం ఓక్కమితుం కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తన్తి కుసలేసు ధమ్మేసు సమ్మత్తనియామసఙ్ఖాతం మగ్గం ఓక్కమితుం అభబ్బా.

౮౨౭. న కమ్మావరణేనాతిఆదీని వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బాని. ఇదం ద్విన్నం ఞాణానం భాజనీయం – ఇన్ద్రియపరోపరియత్తిఞాణస్స చ ఆసయానుసయఞాణస్స చ. ఏత్థ హి ఆసయానుసయఞాణేన ఇన్ద్రియపరోపరియత్తిఞాణమ్పి భాజితం. ఇతి ఇమాని ద్వే ఞాణాని ఏకతో హుత్వా ఏకం బలఞాణం నామ జాతన్తి.

ఛట్ఠబలనిద్దేసవణ్ణనా.

సత్తమబలనిద్దేసో

౮౨౮. సత్తమబలనిద్దేసే ఝాయతీతి ఝాయీ. చత్తారో ఝాయీతి ఝాయినో చత్తారో జనా వుచ్చన్తి. తత్థ పఠమచతుక్కే తావ పఠమో సమాపత్తిలాభీ సమానోయేవ ‘న లాభీమ్హీ’తి, కమ్మట్ఠానం సమానంయేవ ‘న కమ్మట్ఠాన’న్తి సఞ్ఞీ హోతి. అయం అప్పగుణజ్ఝానలాభీతి వేదితబ్బో. దుతియో సమాపత్తియా అలాభీయేవ ‘లాభీమ్హీ’తి, అకమ్మట్ఠానం సమానంయేవ ‘కమ్మట్ఠాన’న్తి సఞ్ఞీ హోతి. అయం నిద్దాఝాయీ నామ. నిద్దాయిత్వా పటిబుద్ధో ఏవం మఞ్ఞతి. తతియో సమాపత్తిలాభీ సమానో ‘సమాపత్తిలాభీమ్హీ’తి, కమ్మట్ఠానమేవ సమానం ‘కమ్మట్ఠాన’న్తి సఞ్ఞీ హోతి. అయం పగుణజ్ఝానలాభీతి వేదితబ్బో. చతుత్థో అలాభీయేవ ‘అలాభీమ్హీ’తి, అకమ్మట్ఠానంయేవ ‘అకమ్మట్ఠాన’న్తి సఞ్ఞీ హోతి. ఏవమేత్థ ద్వే జనా అజ్ఝాయినోవ ఝాయీనం అన్తో పవిట్ఠత్తా ఝాయీతి వుత్తా.

దుతియచతుక్కే ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన సమాధిపారిబన్ధికధమ్మే విక్ఖమ్భేన్తో దన్ధం సమాపజ్జతి నామ. ఏకం ద్వే చిత్తవారే ఠత్వా సహసా వుట్ఠహన్తా ఖిప్పం వుట్ఠహతి నామ. సుఖేనేవ పన సమాధిపారిబన్ధికధమ్మే సోధేన్తో ఖిప్పం సమాపజ్జతి నామ. యథాపరిచ్ఛేదేన అవుట్ఠహిత్వా కాలం అతినామేత్వా వుట్ఠహన్తో దన్ధం వుట్ఠాతి నామ. ఇతరే ద్వేపి ఇమినావ నయేన వేదితబ్బా. ఇమే చత్తారోపి జనా సమాపత్తిలాభినోవ.

తతియచతుక్కే ‘ఇదం ఝానం పఞ్చఙ్గికం, ఇదం చతురఙ్గిక’న్తి ఏవం అఙ్గవవత్థానపరిచ్ఛేదే ఛేకో సమాధిస్మిం సమాధికుసలో నామ. నీవరణాని పన విక్ఖమ్భేత్వా చిత్తమఞ్జూసాయ చిత్తం ఠపేతుం అఛేకో నో సమాధిస్మిం సమాపత్తికుసలో నామ. ఇతరేపి తయో ఇమినావ నయేన వేదితబ్బా. ఇమేపి చత్తారో సమాపత్తిలాభినోయేవ.

ఇదాని యాని ఝానాని నిస్సాయ ఇమే పుగ్గలా ‘ఝాయీ’ నామ జాతా, తాని దస్సేతుం చత్తారి ఝానానీతిఆదిమాహ. తత్థ చత్తారి ఝానాని తయో చ విమోక్ఖా అత్థతో హేట్ఠా ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథాయమేవ (ధ. స. అట్ఠ. ౧౬౦, ౨౪౮) పకాసితా. సేసానమ్పి విమోక్ఖట్ఠో తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. అపిచేత్థ పటిపాటియా సత్త అప్పితప్పితక్ఖణే పచ్చనీకధమ్మేహి విముచ్చనతో చ ఆరమ్మణే చ అధిముచ్చనతో విమోక్ఖో నామ. అట్ఠమో పన సబ్బసో సఞ్ఞావేదయితేహి విముత్తత్తా అపగతవిమోక్ఖో నామ. సమాధీసు చతుక్కనయపఞ్చకనయేసు పఠమజ్ఝానసమాధి సవితక్కసవిచారో నామ. పఞ్చకనయే దుతియజ్ఝానసమాధి అవితక్కవిచారమత్తసమాధి నామ. చతుక్కనయేపి పఞ్చకనయేపి ఉపరి తీసు ఝానేసు సమాధి అవితక్క అవిచారసమాధి నామ. సమాపత్తీసు హి పటిపాటియా అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం ‘సమాధీ’తిపి నామం ‘సమాపత్తీ’తిపి. కస్మా? చిత్తేకగ్గతాసబ్భావతో. నిరోధసమాపత్తియా తదభావతో న సమాధీతి నామం.

హానభాగియో ధమ్మోతి అప్పగుణేహి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠితస్స సఞ్ఞామనసికారానం కామాదిఅనుపక్ఖన్దనం. విసేసభాగియో ధమ్మోతి పగుణేహి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠితస్స సఞ్ఞామనసికారానం దుతియజ్ఝానాదిఅనుపక్ఖన్దనం. వోదానమ్పి వుట్ఠానన్తి ఇమినా పగుణవోదానం వుట్ఠానం నామ కథితం. హేట్ఠిమం హేట్ఠిమఞ్హి పగుణజ్ఝానం ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స పదట్ఠానం హోతి. తస్మా వోదానమ్పి వుట్ఠానన్తి వుత్తం. తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠానమ్పి వుట్ఠానన్తి ఇమినా భవఙ్గవుట్ఠానం నామ కథితం. భవఙ్గేన హి సబ్బజ్ఝానేహి వుట్ఠానం హోతి. నిరోధతో పన ఫలసమాపత్తియావ వుట్ఠహన్తి. ఇదం పాళిముత్తకవుట్ఠానం నామాతి.

సత్తమబలనిద్దేసవణ్ణనా.

అట్ఠమబలాదినిద్దేసో

౮౨౯. అట్ఠమబలనిద్దేసే అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసన్తిఆది సబ్బమ్పి విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితమేవ. నవమబలనిద్దేసేపి దిబ్బేన చక్ఖునాతిఆది సబ్బం తత్థేవ విత్థారితం.

నవమబలనిద్దేసవణ్ణనా.

దసమబలనిద్దేసో

౮౩౧. దసమబలనిద్దేసే చేతోవిముత్తిన్తి ఫలసమాధిం. పఞ్ఞావిముత్తిన్తి ఫలఞాణం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవ. అయం తావేత్థ ఆచరియానం సమానత్థకథా. పరవాదీ పనాహ – ‘‘దసబలఞాణం నామ పాటియేక్కం నత్థి, సబ్బఞ్ఞుతఞాణస్సేవాయం పభేదో’’తి. తం న తథా దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞమేవ హి దసబలఞాణం, అఞ్ఞం సబ్బఞ్ఞుతఞాణం. దసబలఞాణఞ్హి సకసకకిచ్చమేవ జానాతి. సబ్బఞ్ఞుతఞాణం పన తమ్పి తతో అవసేసమ్పి జానాతి. దసబలఞాణేసుపి హి పఠమం కారణాకారణమేవ జానాతి, దుతియం కమ్మన్తరవిపాకన్తరమేవ, తతియం కమ్మపరిచ్ఛేదమేవ, చతుత్థం ధాతునానత్తకరణమేవ, పఞ్చమం సత్తానం అజ్ఝాసయాధిముత్తిమేవ, ఛట్ఠం ఇన్ద్రియానం తిక్ఖముదుభావమేవ, సత్తమం ఝానాదీహి సద్ధిం తేసం సంకిలేసాదిమేవ, అట్ఠమం పుబ్బేనివుత్థఖన్ధసన్తతిమేవ, నవమం సత్తానం చుతిపటిసన్ధిమేవ, దసమం సచ్చపరిచ్ఛేదమేవ. సబ్బఞ్ఞుతఞాణం పన ఏతేహి జానితబ్బఞ్చ తతో ఉత్తరితరఞ్చ పజానాతి. ఏతేసం పన కిచ్చం న సబ్బం కరోతి. తఞ్హి ఝానం హుత్వా అప్పేతుం న సక్కోతి, ఇద్ధి హుత్వా వికుబ్బితుం న సక్కోతి, మగ్గో హుత్వా కిలేసే ఖేపేతుం న సక్కోతి.

అపిచ పరవాదీ ఏవం పుచ్ఛితబ్బో – ‘‘దసబలఞాణం నామ ఏతం సవితక్కసవిచారం, అవితక్కవిచారమత్తం, అవితక్కావిచారం, కామావచరం, రూపావచరం, అరూపావచరం, లోకియం, లోకుత్తర’’న్తి? జానన్తో ‘‘పటిపాటియా సత్త ఞాణాని సవితక్కసవిచారానీ’’తి వక్ఖతి; తతో ‘‘పరాని ద్వే ఞాణాని అవితక్కావిచారానీ’’తి వక్ఖతి; ‘‘ఆసవక్ఖయఞాణం సియా సవితక్కసవిచారం, సియా అవితక్కవిచారమత్తం, సియా అవితక్కవిచార’’న్తి వక్ఖతి. తథా ‘‘పటిపాటియా సత్త కామావచరాని, తతో ద్వే రూపావచరాని, అవసానే ఏకం లోకుత్తర’’న్తి వక్ఖతి; ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞాణం పన సవితక్కసవిచారమేవ, కామావచరమేవ, లోకియమేవా’’తి వక్ఖతి. ఇతి అఞ్ఞదేవ దసబలఞాణం, అఞ్ఞం సబ్బఞ్ఞుతఞాణన్తి.

సమ్మోహవినోదనియా విభఙ్గట్ఠకథాయ

ఞాణవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.