౧. అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా

౭౦౩. ఇదాని తదనన్తరే సిక్ఖాపదవిభఙ్గే పఞ్చాతి గణనపరిచ్ఛేదో. సిక్ఖాపదానీతి సిక్ఖితబ్బపదాని; సిక్ఖాకోట్ఠాసాతి అత్థో. అపిచ ఉపరి ఆగతా సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా సిక్ఖితబ్బతో సిక్ఖా. పఞ్చసు పన సీలఙ్గేసు యంకిఞ్చి అఙ్గం తాసం సిక్ఖానం పతిట్ఠానట్ఠేన పదన్తి సిక్ఖానం పదత్తా సిక్ఖాపదాని. పాణాతిపాతాతి పాణస్స అతిపాతా ఘాతనా మారణాతి అత్థో. వేరమణీతి విరతి. అదిన్నాదానాతి అదిన్నస్స ఆదానా; పరపరిగ్గహితస్స హరణాతి అత్థో. కామేసూతి వత్థుకామేసు. మిచ్ఛాచారాతి కిలేసకామవసేన లామకాచారా. ముసావాదాతి అభూతవాదతో. సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానాతి ఏత్థ సురాతి పిట్ఠసురా, పూవసురా, ఓదనసురా, కిణ్ణపక్ఖిత్తా, సమ్భారసంయుత్తాతి పఞ్చ సురా. మేరయన్తి పుప్ఫాసవో, ఫలాసవో, గుళాసవో, మధ్వాసవో, సమ్భారసంయుత్తోతి పఞ్చ ఆసవా. తదుభయమ్పి మదనీయట్ఠేన మజ్జం. యాయ చేతనాయ తం పివన్తి, సా పమాదకారణత్తా పమాదట్ఠానం; తస్మా సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా. అయం తావేత్థ మాతికానిక్ఖేపస్స అత్థో.

౭౦౪. పదభాజనీయే పన యస్మిం సమయే కామావచరన్తిఆది సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ. యస్మా పన న కేవలం విరతియేవ సిక్ఖాపదం, చేతనాపి సిక్ఖాపదమేవ, తస్మా తం దస్సేతుం దుతియనయో దస్సితో. యస్మా చ న కేవలం ఏతేయేవ ద్వే ధమ్మా సిక్ఖాపదం, చేతనాసమ్పయుత్తా పన పరోపణ్ణాసధమ్మాపి సిక్ఖితబ్బకోట్ఠాసతో సిక్ఖాపదమేవ, తస్మా తతియనయోపి దస్సితో.

తత్థ దువిధం సిక్ఖాపదం పరియాయసిక్ఖాపదం నిప్పరియాయసిక్ఖాపదఞ్చ. తత్థ విరతి నిప్పరియాయసిక్ఖాపదం. సా హి ‘‘పాణాతిపాతా వేరమణీ’’తి పాళియం ఆగతా, నో చేతనా. విరమన్తో చ తాయ ఏవ తతో తతో విరమతి, న చేతనాయ. చేతనం పన ఆహరిత్వా దస్సేసి. తథా సేసచేతనాసమ్పయుత్తధమ్మే. వీతిక్కమకాలే హి వేరచేతనా దుస్సీల్యం నామ. తస్మా సా విరతికాలేపి సుసీల్యవసేన వుత్తా. ఫస్సాదయో తంసమ్పయుత్తత్తా గహితాతి.

ఇదాని ఏతేసు సిక్ఖాపదేసు ఞాణసముత్తేజనత్థం ఇమేసం పాణాతిపాతాదీనం ధమ్మతో, కోట్ఠాసతో, ఆరమ్మణతో, వేదనాతో, మూలతో, కమ్మతో, సావజ్జతో, పయోగతో చ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

తత్థ ‘ధమ్మతో’తి పఞ్చపేతే పాణాతిపాతాదయో చేతనాధమ్మావ హోన్తి. ‘కోట్ఠాసతో’ పఞ్చపి కమ్మపథా ఏవ.

‘ఆరమ్మణతో’ పాణాతిపాతో జీవితిన్ద్రియారమ్మణో. అదిన్నాదానం సత్తారమ్మణం వా సఙ్ఖారారమ్మణం వా. మిచ్ఛాచారో ఇత్థిపురిసారమ్మణో. ముసావాదో సత్తారమ్మణో వా సఙ్ఖారారమ్మణో వా. సురాపానం సఙ్ఖారారమ్మణం.

‘వేదనాతో’ పాణాతిపాతో దుక్ఖవేదనో. అదిన్నాదానం తివేదనం. తఞ్హి హట్ఠతుట్ఠస్స అదిన్నం ఆదియతో సుఖవేదనం హోతి, భీతకాలే దుక్ఖవేదనం, మజ్ఝత్తస్స హుత్వా గణ్హతో అదుక్ఖమసుఖవేదనం. మిచ్ఛాచారో సుఖవేదనో వా అదుక్ఖమసుఖవేదనో వా. ముసావాదో అదిన్నాదానం వియ తివేదనో. సురాపానం సుఖమజ్ఝత్తవేదనం.

‘మూలతో’ పాణాతిపాతో దోసమోహమూలో. అదిన్నాదానం కిఞ్చికాలే లోభమోహమూలం, కిఞ్చికాలే దోసమోహమూలం. మిచ్ఛాచారో లోభమోహమూలో. ముసావాదో కిఞ్చికాలే లోభమోహమూలో, కిఞ్చికాలే దోసమోహమూలో. సురాపానం లోభమోహమూలం.

‘కమ్మతో’ ముసావాదో చేత్థ వచీకమ్మం. సేసా కాయకమ్మమేవ.

‘సావజ్జతో’ పాణాతిపాతో అత్థి అప్పసావజ్జో, అత్థి మహాసావజ్జో. తథా అదిన్నాదానాదీని. తేసం నానాకరణం హేట్ఠా దస్సితమేవ.

అయం పన అపరో నయో – కున్థకిపిల్లికస్స హి వధో అప్పసావజ్జో, తతో మహన్తతరస్స మహాసావజ్జో; సోపి అప్పసావజ్జో, తతో మహన్తతరాయ సకుణికాయ మహాసావజ్జో; తతో గోధాయ, తతో ససకస్స, తతో మిగస్స, తతో గవయస్స, తతో అస్సస్స, తతో హత్థిస్స వధో మహాసావజ్జో, తతోపి దుస్సీలమనుస్సస్స, తతో గోరూపసీలకమనుస్సస్స, తతో సరణగతస్స, తతో పఞ్చసిక్ఖాపదికస్స, తతో సామణేరస్స, తతో పుథుజ్జనభిక్ఖునో, తతో సోతాపన్నస్స, తతో సకదాగామిస్స, తతో అనాగామిస్స, తతో ఖీణాసవస్స వధో అతిమహాసావజ్జోయేవ.

అదిన్నాదానం దుస్సీలస్స సన్తకే అప్పసావజ్జం, తతో గోరూపసీలకస్స సన్తకే మహాసావజ్జం; తతో సరణగతస్స, తతో పఞ్చసిక్ఖాపదికస్స, తతో సామణేరస్స, తతో పుథుజ్జనభిక్ఖునో, తతో సోతాపన్నస్స, తతో సకదాగామిస్స, తతో అనాగామిస్స సన్తకే మహాసావజ్జం, తతో ఖీణాసవస్స సన్తకే అతిమహాసావజ్జంయేవ.

మిచ్ఛాచారో దుస్సీలాయ ఇత్థియా వీతిక్కమే అప్పసావజ్జో, తతో గోరూపసీలకాయ మహాసావజ్జో; తతో సరణగతాయ, పఞ్చసిక్ఖాపదికాయ, సామణేరియా, పుథుజ్జనభిక్ఖునియా, సోతాపన్నాయ, సకదాగామినియా, తతో అనాగామినియా వీతిక్కమే మహాసావజ్జో, ఖీణాసవాయ పన భిక్ఖునియా ఏకన్తమహాసావజ్జోవ.

ముసావాదో కాకణికమత్తస్స అత్థాయ ముసాకథనే అప్పసావజ్జో, తతో అడ్ఢమాసకస్స, మాసకస్స, పఞ్చమాసకస్స, అడ్ఢకహాపణస్స, కహాపణస్స, తతో అనగ్ఘనియభణ్డస్స అత్థాయ ముసాకథనే మహాసావజ్జో, ముసా కథేత్వా పన సఙ్ఘం భిన్దన్తస్స ఏకన్తమహాసావజ్జోవ.

సురాపానం పసతమత్తస్స పానే అప్పసావజ్జం, అఞ్జలిమత్తస్స పానే మహాసావజ్జం; కాయచాలనసమత్థం పన బహుం పివిత్వా గామఘాతనిగమఘాతకమ్మం కరోన్తస్స ఏకన్తమహాసావజ్జమేవ.

పాణాతిపాతఞ్హి పత్వా ఖీణాసవస్స వధో మహాసావజ్జో; అదిన్నాదానం పత్వా ఖీణాసవసన్తకస్స హరణం, మిచ్ఛాచారం పత్వా ఖీణాసవాయ భిక్ఖునియా వీతిక్కమనం, ముసావాదం పత్వా ముసావాదేన సఙ్ఘభేదో, సురాపానం పత్వా కాయచాలనసమత్థం బహుం పివిత్వా గామనిగమఘాతనం మహాసావజ్జం. సబ్బేహిపి పనేతేహి ముసావాదేన సఙ్ఘభేదనమేవ మహాసావజ్జం. తఞ్హి కప్పం నిరయే పాచనసమత్థం మహాకిబ్బిసం.

‘పయోగతో’తి పాణాతిపాతో సాహత్థికోపి హోతి ఆణత్తికోపి. తథా అదిన్నాదానం. మిచ్ఛాచారముసావాదసురాపానాని సాహత్థికానేవాతి.

ఏవమేత్థ పాణాతిపాతాదీనం ధమ్మాదివసేన వినిచ్ఛయం ఞత్వా పాణాతిపాతా వేరమణీతిఆదీనమ్పి ధమ్మతో, కోట్ఠాసతో, ఆరమ్మణతో, వేదనాతో, మూలతో, కమ్మతో, ఖణ్డతో, సమాదానతో, పయోగతో చ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

తత్థ ‘ధమ్మతో’తి పరియాయసీలవసేన పటిపాటియా పఞ్చ చేతనాధమ్మావ. ‘కోట్ఠాసతో’తి పఞ్చపి కమ్మపథా ఏవ. ‘ఆరమ్మణతో’తి పాణాతిపాతా వేరమణీ పరస్స జీవితిన్ద్రియం ఆరమ్మణం కత్వా అత్తనో వేరచేతనాయ విరమతి. ఇతరాసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బాపి హి ఏతా వీతిక్కమితబ్బవత్థుం ఆరమ్మణం కత్వా వేరచేతనాహియేవ విరమన్తి. ‘వేదనాతో’తి సబ్బాపి సుఖవేదనా వా హోన్తి మజ్ఝత్తవేదనా వా. ‘మూలతో’తి ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స అలోభఅదోసఅమోహమూలా హోన్తి, ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స అలోభఅదోసమూలా హోన్తి. ‘కమ్మతో’తి ముసావాదా వేరమణీయేవేత్థ వచీకమ్మం; సేసా కాయకమ్మం. ‘ఖణ్డతో’తి గహట్ఠా యం యం వీతిక్కమన్తి, తం తదేవ ఖణ్డం హోతి భిజ్జతి, అవసేసం న భిజ్జతి. కస్మా? గహట్ఠా హి అనిబద్ధసీలా హోన్తి, యం యం సక్కోన్తి తం తదేవ గోపేన్తి. సామణేరానం పన ఏకస్మిం వీతిక్కమన్తే సబ్బాని భిజ్జన్తి. న కేవలఞ్చ ఏతాని, సేససీలానిపి భిజ్జన్తియేవ. తేసం పన వీతిక్కమో దణ్డకమ్మవత్థుకో. ‘పున ఏవరూపం న కరిస్సామీ’తి దణ్డకమ్మే కతే సీలం పరిపుణ్ణం హోతి. ‘సమాదానతో’తి సయమేవ ‘పఞ్చ సీలాని అధిట్ఠహామీ’తి అధిట్ఠహన్తేనపి, పాటియేక్కం పాటియేక్కం సమాదియన్తేనపి సమాదిణ్ణాని హోన్తి. అఞ్ఞస్స సన్తికే నిసీదిత్వా ‘పఞ్చ సీలాని సమాదియామీ’తి సమాదియన్తేనపి, పాటియేక్కం పాటియేక్కం సమాదియన్తేనపి సమాదిన్నానేవ హోన్తి. ‘పయోగతో’ సబ్బానిపి సాహత్థికపయోగానేవాతి వేదితబ్బాని.

౭౧౨. ఇదాని యాసం సిక్ఖానం కోట్ఠాసభావేన ఇమాని పఞ్చ సిక్ఖాపదాని వుత్తాని, తాని దస్సేతుం కతమే ధమ్మా సిక్ఖాతి అయం సిక్ఖావారో ఆరద్ధో. తత్థ యస్మా సబ్బేపి చతుభూమకకుసలా ధమ్మా సిక్ఖితబ్బభావతో సిక్ఖా, తస్మా తే దస్సేతుం యస్మిం సమయే కామావచరన్తిఆది వుత్తం. తత్థ హేట్ఠా చిత్తుప్పాదకణ్డే (ధ. స. ౧) వుత్తనయేనేవ పాళిం విత్థారేత్వా అత్థో వేదితబ్బో. ఇధ పన ముఖమత్తమేవ దస్సితన్తి.

అభిధమ్మభాజనీయవణ్ణనా.