౧౯-౨౪. పచ్చనీయానులోమపట్ఠానవణ్ణనా

౧. ఇదాని కుసలాదీసు ధమ్మేసు పచ్చయధమ్మం పటిక్ఖిపిత్వా పచ్చయుప్పన్నస్స కుసలాదిభావం అప్పటిక్ఖేపవసేన ధమ్మానం పచ్చనీయానులోమతాయ లద్ధనామం పచ్చనీయానులోమపట్ఠానం దస్సేతుం నకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ నకుసలం ధమ్మం పటిచ్చాతి కుసలస్స పచ్చయభావం వారేతి. అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీతి అకుసలస్స ఉప్పత్తిం అనుజానాతి. నకుసలఞ్హి అకుసలం అబ్యాకతం వా, తఞ్చ సహజాతపచ్చయం కత్వా ఉప్పజ్జమానో కుసలో నామ నత్థి, తస్మా అకుసలాబ్యాకతవసేన దేసనా కతా. తత్థ ‘‘అకుసలం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా’’తి ఏవం నకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ విస్సజ్జనం వేదితబ్బం. అబ్యాకతో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయాతి అయం పన పఞ్హో ‘‘విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకతం ఏకం ఖన్ధం పటిచ్చ తయో ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానఞ్చ రూప’’న్తి విస్సజ్జితోవ. ఇతి సబ్బపఞ్హేసు అవిస్సజ్జితస్స అత్థానురూపం విస్సజ్జితస్స చ పాళిఆగతమేవ విస్సజ్జనం. ఏకేకస్మిఞ్చ తికదుకే వారప్పభేదపచ్చయగణనవిధానం సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేనేవ వేదితబ్బం.

ఏత్తావతా చ –

తికఞ్చ పట్ఠానవరం దుకుత్తమం,

దుకం తికఞ్చేవ తికం దుకఞ్చ;

తికం తికఞ్చేవ దుకం దుకఞ్చ,

ఛ పచ్చనీయానులోమమ్హి నయా సుగమ్భీరాతి. –

అట్ఠకథాయం వుత్తగాథాయ దీపితా. ధమ్మపచ్చనీయానులోమపట్ఠానే ఛ నయా నిద్దిట్ఠా హోన్తి. పచ్చయవసేన పనేత్థ ఏకేకస్మిం పట్ఠానే అనులోమాదయో చత్తారో చత్తారో నయాతి ఏకేన పరియాయేన చతువీసతినయపటిమణ్డితం పచ్చనీయానులోమపట్ఠానఞ్ఞేవ వేదితబ్బం.

పచ్చనీయానులోమపట్ఠానవణ్ణనా.

ఏవం ధమ్మానులోమాదివసేన చతూసు వారేసు ఏకేకస్మిం చతువీసతియా చతువీసతియా నయానం వసేన ఛన్నవుతి నయా హోన్తి. తత్థ పచ్చయనయే అగ్గహేత్వా ఏకేకస్మిం పట్ఠానే తికదుకాదీనఞ్ఞేవ ఛన్నం ఛన్నం నయానం వసేనేతం చతువీసతినయపటిమణ్డితం సమన్తపట్ఠానమహాపకరణం వేదితబ్బం. కేచి పన ‘‘కుసలారమ్మణో ధమ్మో అకుసలారమ్మణో ధమ్మో’’తిఆదినా నయేన ఆరమ్మణమాతికం నామ ఠపేత్వా ‘‘కుసలారమ్మణో ధమ్మో కుసలారమ్మణస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా నయేన ఆరమ్మణపట్ఠానం నామ దస్సేత్వా అపరమ్పి ఫస్సాదీనం వసేనపి ఫస్సపట్ఠానం నామ ఉద్ధరిత్వా దస్సేన్తి. తం నేవ పాళియం న అట్ఠకథాసు సన్దిస్సతీతి ఇధ న విచారితం. సఙ్గీతిఆరుళ్హపాళివసేనేవ పనేత్థ వణ్ణనా కతాతి వేదితబ్బా.

ఏత్తావతా చ –

సమ్మూళ్హా యత్థ పజా, తన్తాకులాదిభావమాపన్నా;

నేకవిధదుక్ఖగహనం, సంసారం నాతివత్తన్తి.

పచ్చయభేదే కుసలో, లోకే గరుతమ్పి పచ్చయాకారం;

అతినిప్పుణగమ్భీరం, జవనబ్భూమిం బుద్ధఞాణస్స.

కుసలాదిధమ్మభేదం, నిస్సాయ నయేహి వివిధగణనేహి;

విత్థారేన్తో సత్తమ-మభిధమ్మప్పకరణం సత్థా.

సువిహితసన్నిట్ఠానో, పట్ఠానం నామ యం పకాసేసి;

సద్ధాయ సమారద్ధా, యా అట్ఠకథా మయా తస్స.

ఆచరియానం వాదం, అవిహాయ విభజ్జవాదిసిస్సానం;

అతిబహువిధన్తరాయే, లోకమ్హి అనన్తరాయేన.

సా ఏవం అజ్జ కతా, చుద్దసమత్తేహి భాణవారేహి;

అత్థం పకాసయన్తీ, పట్ఠానవరస్స సకలస్స.

సన్నిట్ఠానం పత్తా యథేవ నిట్ఠం తథా బహుజనస్స;

సమ్పాపుణన్తు సీఘం, కల్యాణా సబ్బసఙ్కప్పా.

ఏత్తావతా –

సత్తప్పకరణం నాథో, అభిధమ్మమదేసయి;

దేవాతిదేవో దేవానం, దేవలోకమ్హి యం పురే.

తస్స అట్ఠకథా ఏసా, సకలస్సాపి నిట్ఠితా;

చిరట్ఠితత్థం ధమ్మస్స, నిట్ఠపేన్తేన తం మయా.

యం పత్తం కుసలం తస్స, ఆనుభావేన పాణినో;

సబ్బే సద్ధమ్మరాజస్స, ఞత్వా ధమ్మం సుఖావహం.

పాపుణన్తు విసుద్ధాయ, సుఖాయ పటిపత్తియా;

అసోకమనుపాయాసం, నిబ్బానసుఖముత్తమం.

చిరం తిట్ఠతు సద్ధమ్మో, ధమ్మే హోన్తు సగారవా;

సబ్బేపి సత్తా కాలేన, సమ్మా దేవో పవస్సతు.

యథా రక్ఖింసు పోరాణా, సురాజానో తథేవిమం;

రాజా రక్ఖతు ధమ్మేన, అత్తనోవ పజం పజన్తి.

పట్ఠానప్పకరణ-అట్ఠకథా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితా చ పఞ్చపకరణట్ఠకథాతి.

నిగమనకథా

పరమవిసుద్ధసద్ధాబుద్ధివీరియపటిమణ్డితేన సీలాచారజ్జవమద్దవాదిగుణసముదయసముదితేన సకసమయసమయన్తరగహనజ్ఝోగాహణసమత్థేన పఞ్ఞావేయ్యత్తియసమన్నాగతేన తిపిటకపరియత్తిప్పభేదే సాట్ఠకథే సత్థుసాసనే అప్పటిహతఞాణప్పభావేన మహావేయ్యాకరణేన కరణసమ్పత్తిజనితసుఖవినిగ్గతమధురోదారవచనలావణ్ణయుత్తేన యుత్తముత్తవాదినా వాదీవరేన మహాకవినా పభిన్నపటిసమ్భిదాపరివారే ఛళభిఞ్ఞాదిప్పభేదగుణపటిమణ్డితే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే సుప్పతిట్ఠితబుద్ధీనం థేరవంసప్పదీపానం థేరానం మహావిహారవాసీనం వంసాలఙ్కారభూతేన విపులవిసుద్ధబుద్ధినా బుద్ధఘోసోతి గరూహి గహితనామధేయ్యేన థేరేన కతా అయం సకలస్సపి అభిధమ్మపిటకస్స అట్ఠకథా –

తావ తిట్ఠతు లోకస్మిం, లోకనిత్థరణేసినం;

దస్సేన్తీ కులపుత్తానం, నయం పఞ్ఞావిసుద్ధియా.

యావ బుద్ధోతి నామమ్పి, సుద్ధచిత్తస్స తాదినో;

లోకమ్హి లోకజేట్ఠస్స, పవత్తతి మహేసినోతి.

అభిధమ్మపిటక-అట్ఠకథా నిట్ఠితా.