౧. పణ్ణత్తివారవణ్ణనా

౧. ఇదాని తేసఞ్ఞేవ మూలయమకే దేసితానం కుసలాదిధమ్మానం లబ్భమానవసేన ఏకదేసం సఙ్గణ్హిత్వా సచ్చయమకానన్తరం దేసితస్స సఙ్ఖారయమకస్స వణ్ణనా హోతి. తత్థాపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ పణ్ణత్తివారాదయో తయో మహావారా, అన్తరవారాదయో చ అవసేసపభేదా వేదితబ్బా. అయం పనేత్థ విసేసో – పణ్ణత్తివారే తావ యథా హేట్ఠా ఖన్ధాదయో ధమ్మే ఉద్దిసిత్వా ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో; చక్ఖు చక్ఖాయతనం; చక్ఖు చక్ఖుధాతు; దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చ’’న్తి పదసోధనవారో ఆరద్ధో. తథా అనారభిత్వా ‘‘అస్సాసపస్సాసా కాయసఙ్ఖారో’’తి పఠమం తయోపి సఙ్ఖారా విభజిత్వా దస్సితా.

తత్థ కాయస్స సఙ్ఖారో కాయసఙ్ఖారో. ‘‘అస్సాసపస్సాసా కాయికా, ఏతే ధమ్మా కాయప్పటిబద్ధా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౩; సం. ని. ౪.౩౪౮ అత్థతో సమానం) హి వచనతో కారణభూతస్స కరజకాయస్స ఫలభూతో ఏవ సఙ్ఖారోతి కాయసఙ్ఖారో. అపరో నయో – సఙ్ఖరియతీతి సఙ్ఖారో. కేన సఙ్ఖరియతీతి? కాయేన. అయఞ్హి వాతో వియ భస్తాయ కరజకాయేన సఙ్ఖరియతీతి. ఏవమ్పి కాయస్స సఙ్ఖారోతి కాయసఙ్ఖారో. కాయేన కతో అస్సాసపస్సాసవాతోతి అత్థో. ‘‘పుబ్బేవ ఖో, ఆవుసో విసాఖ, వితక్కేత్వా విచారేత్వా పచ్ఛా వాచం భిన్దతి, తస్మా వితక్కవిచారా వచీసఙ్ఖారో’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౩; సం. ని. ౪.౩౪౮) వచనతో పన సఙ్ఖరోతీతి సఙ్ఖారో. కిం సఙ్ఖరోతి? వచిం. వచియా సఙ్ఖారోతి వచీసఙ్ఖారో. వచీభేదసముట్ఠాపకస్స వితక్కవిచారద్వయస్సేతం నామం. ‘‘సఞ్ఞా చ వేదనా చ చేతసికా ఏతే ధమ్మా చిత్తపటిబద్ధా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౩; సం. ని. ౪.౩౪౮) వచనతోయేవ పన తతియపదేపి సఙ్ఖరియతీతి సఙ్ఖారో. కేన సఙ్ఖరియతి? చిత్తేన. కరణత్థే సామివచనం కత్వా చిత్తస్స సఙ్ఖారోతి చిత్తసఙ్ఖారో. సబ్బేసమ్పి చిత్తసముట్ఠానానం చేతసికధమ్మానమేతం అధివచనం. వితక్కవిచారానం పన వచీసఙ్ఖారభావేన విసుం గహితత్తా ‘‘ఠపేత్వా వితక్కవిచారే’’తి వుత్తం.

౨-౭. ఇదాని కాయో కాయసఙ్ఖారోతి పదసోధనవారో ఆరద్ధో. తస్స అనులోమనయే తీణి, పటిలోమనయే తీణీతి ఛ యమకాని. పదసోధనమూలచక్కవారే ఏకేకసఙ్ఖారమూలకాని ద్వే ద్వే కత్వా అనులోమనయే ఛ, పటిలోమనయే ఛాతి ద్వాదస యమకాని. సుద్ధసఙ్ఖారవారే పన యథా సుద్ధఖన్ధవారాదీసు ‘‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా రూపం; చక్ఖు ఆయతనం, ఆయతనా చక్ఖూ’’తిఆదినా నయేన యమకాని వుత్తాని. ఏవం ‘‘కాయో సఙ్ఖారో, సఙ్ఖారా కాయో’’తి అవత్వా ‘‘కాయసఙ్ఖారో వచీసఙ్ఖారో, వచీసఙ్ఖారో కాయసఙ్ఖారో’’తిఆదినా నయేన కాయసఙ్ఖారమూలకాని ద్వే, వచీసఙ్ఖారమూలకం ఏకన్తి అనులోమే తీణి, పటిలోమే తీణీతి సబ్బానిపి సుద్ధికవారే ఛ యమకాని వుత్తాని. కిం కారణా? సుద్ధికఏకేకపదవసేన అత్థాభావతో. యథా హి ఖన్ధయమకాదీసు రూపాదివిసిట్ఠానం ఖన్ధానం చక్ఖాదివిసిట్ఠానఞ్చ ఆయతనాదీనం అధిప్పేతత్తా ‘‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా రూపం, చక్ఖు ఆయతనం, ఆయతనా చక్ఖూ’’తి సుద్ధికఏకేకపదవసేన అత్థో అత్థి. ఏవమిధ ‘‘కాయో సఙ్ఖారో, సఙ్ఖారా కాయో’’తి నత్థి. కాయసఙ్ఖారోతి పన ద్వీహిపి పదేహి ఏకోవ అత్థో లబ్భతి. అస్సాసో వా పస్సాసో వాతి సుద్ధికఏకేకపదవసేన అత్థాభావతో ‘‘కాయో సఙ్ఖారో, సఙ్ఖారా కాయో’’తి న వుత్తం. ‘‘కాయో కాయసఙ్ఖారో’’తిఆది పన వత్తబ్బం సియా. తమ్పి కాయవచీచిత్తపదేహి ఇధ అధిప్పేతానం సఙ్ఖారానం అగ్గహితత్తా న యుజ్జతి. సుద్ధసఙ్ఖారవారో హేస. పదసోధనే పన వినాపి అత్థేన వచనం యుజ్జతీతి తత్థ సో నయో గహితోవ. ఇధ పన కాయసఙ్ఖారస్స వచీసఙ్ఖారాదీహి, వచీసఙ్ఖారస్స చ చిత్తసఙ్ఖారాదీహి, చిత్తసఙ్ఖారస్స చ కాయసఙ్ఖారాదీహి, అఞ్ఞత్తా ‘‘కాయసఙ్ఖారో వచీసఙ్ఖారో, వచీసఙ్ఖారో, కాయసఙ్ఖారో’’తి ఏకేకసఙ్ఖారమూలకాని ద్వే ద్వే కత్వా ఛ యమకాని యుజ్జన్తి. తేసు అగ్గహితగ్గహణేన తీణేవ లబ్భన్తి. తస్మా తానేవ దస్సేతుం అనులోమనయే తీణి, పటిలోమనయే తీణీతి ఛ యమకాని వుత్తాని. సుద్ధసఙ్ఖారమూలచక్కవారో పనేత్థ న గహితోతి. ఏవం పణ్ణత్తివారస్స ఉద్దేసవారో వేదితబ్బో.

౮-౧౮. నిద్దేసవారే పనస్స అనులోమే తావ యస్మా న కాయాదయోవ కాయసఙ్ఖారాదీనం నామం, తస్మా నోతి పటిసేధో కతో. పటిలోమే న కాయో న కాయసఙ్ఖారోతి యో న కాయో సో కాయసఙ్ఖారోపి న హోతీతి పుచ్ఛతి. కాయసఙ్ఖారో న కాయో కాయసఙ్ఖారోతి కాయసఙ్ఖారో కాయో న హోతి, కాయసఙ్ఖారోయేవ పనేసోతి అత్థో. అవసేసన్తి న కేవలం సేససఙ్ఖారద్వయమేవ. కాయసఙ్ఖారవినిముత్తం పన సేసం సబ్బమ్పి సఙ్ఖతాసఙ్ఖతపణ్ణత్తిభేదం ధమ్మజాతం నేవ కాయో, న కాయసఙ్ఖారోతి ఇమినా ఉపాయేన సబ్బవిస్సజ్జనేసు అత్థో వేదితబ్బోతి.

పణ్ణత్తివారవణ్ణనా.