౫. సచ్చయమకం

౧. పణ్ణత్తివారవణ్ణనా

౧-౯. ఇదాని తేయేవ మూలయమకే దేసితే కుసలాదిధమ్మే సచ్చవసేన సఙ్గణ్హిత్వా ధాతుయమకానన్తరం దేసితస్స సచ్చయమకస్స వణ్ణనా హోతి. తత్థాపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ పణ్ణత్తివారాదయో తయో మహావారా అన్తరవారాదయో చ అవసేసప్పభేదా వేదితబ్బా. పణ్ణత్తివారే పనేత్థ చతున్నం సచ్చానం వసేన పదసోధనవారో, పదసోధనమూలచక్కవారో, సుద్ధసచ్చవారో, సుద్ధసచ్చమూలచక్కవారోతి ఇమేసు చతూసు వారేసు యమకగణనా వేదితబ్బా.

౧౦-౨౬. పణ్ణత్తివారనిద్దేసే పన అవసేసం దుక్ఖసచ్చన్తి దుక్ఖవేదనాయ చేవ తణ్హాయ చ వినిముత్తా తేభూమకధమ్మా వేదితబ్బా. అవసేసో సముదయోతి సచ్చవిభఙ్గే నిద్దిట్ఠకామావచరకుసలాదిభేదో దుక్ఖసచ్చస్స పచ్చయో. అవసేసో నిరోధోతి తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదపటిపస్సద్ధినిరోధో చేవ ఖణభఙ్గనిరోధో చ. అవసేసో మగ్గోతి ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే పఞ్చఙ్గికో మగ్గో హోతి, అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, మిచ్ఛామగ్గో, జఙ్ఘమగ్గో, సకటమగ్గో’’తి ఏవమాదికో.

పణ్ణత్తివారవణ్ణనా.

౨. పవత్తివారవణ్ణనా

౨౭-౧౬౪. పవత్తివారే పనేత్థ పచ్చుప్పన్నకాలే పుగ్గలవారస్స అనులోమనయే ‘‘యస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతి, తస్స సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జతి; యస్స వా పన సముదయసచ్చం ఉప్పజ్జతి, తస్స దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి దుక్ఖసచ్చమూలకేహి తీహి, సముదయసచ్చమూలకేహి ద్వీహి, నిరోధసచ్చమూలకేన ఏకేనాతి లబ్భమానఞ్చ అలబ్భమానఞ్చ గహేత్వా పాళివసేన ఛహి యమకేహి భవితబ్బం. తేసు యస్మా నిరోధస్స నేవ ఉప్పాదో, న నిరోధో యుజ్జతి, తస్మా దుక్ఖసచ్చమూలకాని సముదయసచ్చమగ్గసచ్చేహి సద్ధిం ద్వే, సముదయసచ్చమూలకం మగ్గసచ్చేన సద్ధిం ఏకన్తి తీణి యమకాని ఆగతాని. తస్స పటిలోమనయేపి ఓకాసవారాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమేత్థ సబ్బవారేసు తిణ్ణం తిణ్ణం యమకానం వసేన యమకగణనా వేదితబ్బా. అత్థవినిచ్ఛయే పనేత్థ ఇదం లక్ఖణం – ఇమస్స హి సచ్చయమకస్స పవత్తివారే నిరోధసచ్చం తావ న లబ్భతేవ. సేసేసు పన తీసు సముదయసచ్చమగ్గసచ్చాని ఏకన్తేన పవత్తియంయేవ లబ్భన్తి. దుక్ఖసచ్చం చుతిపటిసన్ధీసుపి పవత్తేపి లబ్భతి. పచ్చుప్పన్నాదయో పన తయో కాలా చుతిపటిసన్ధీనమ్పి పవత్తియాపి వసేన లబ్భన్తి. ఏవమేత్థ యం యం లబ్భతి, తస్స తస్స వసేన అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

తత్రిదం నయముఖం – సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానన్తి అన్తమసో సుద్ధావాసానమ్పి. తేపి హి దుక్ఖసచ్చేనేవ ఉపపజ్జన్తి. తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్సాతి ఇదం దుక్ఖసచ్చసముదయసచ్చేసు ఏకకోట్ఠాసస్స ఉప్పత్తిదస్సనత్థం వుత్తం. తస్మా పఞ్చవోకారవసేనేవ గహేతబ్బం. చతువోకారే పన తణ్హావిప్పయుత్తస్స ఫలసమాపత్తిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఏకమ్పి సచ్చం నుప్పజ్జతి. ఇదం ఇధ న గహేతబ్బం. తేసం దుక్ఖసచ్చఞ్చాతి తస్మిఞ్హి ఖణే తణ్హం ఠపేత్వా సేసం దుక్ఖసచ్చం నామ హోతీతి సన్ధాయేతం వుత్తం. మగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణేపి ఏసేవ నయో. తత్థ పన రూపమేవ దుక్ఖసచ్చం నామ. సేసా మగ్గసమ్పయుత్తకా ధమ్మా సచ్చవినిముత్తా. తేనేవ కారణేన ‘‘అరూపే మగ్గస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం మగ్గసచ్చం ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం దుక్ఖసచ్చం ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానం పవత్తే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే తేసం తత్థాతి తేసం తస్మిం ఉపపత్తిక్ఖణే తణ్హావిప్పయుత్తచిత్తుప్పత్తిక్ఖణే చాతి ఏవమేత్థ ఖణవసేన ఓకాసో వేదితబ్బో. అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు ఏసేవ నయో. అనభిసమేతావీనన్తి చతుసచ్చపటివేధసఙ్ఖాతం అభిసమయం అప్పత్తసత్తానం. అభిసమేతావీనన్తి అభిసమితసచ్చానన్తి. ఇమినా నయముఖేన సబ్బత్థ అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

పవత్తివారవణ్ణనా.

౩. పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా

౧౬౫-౧౭౦. పరిఞ్ఞావారే పన ఞాతపరిఞ్ఞా, తీరణపరిఞ్ఞా, పహానపరిఞ్ఞాతి తిస్సోపేత్థ పరిఞ్ఞాయో లబ్భన్తి. యస్మా చ లోకుత్తరధమ్మేసు పరిఞ్ఞా నామ నత్థి; తస్మా ఇధ ద్వే సచ్చాని గహితాని. తత్థ దుక్ఖసచ్చం పరిజానాతీతి ఞాతతీరణపరిఞ్ఞావసేనేవ వుత్తం. సముదయసచ్చం పజహతీతి ఞాతపహానపరిఞ్ఞావసేన. ఇతి ఇమాసం పరిఞ్ఞానం వసేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బోతి.

పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా.

సచ్చయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.