౫. ఝానసుత్తవణ్ణనా

౩౬. పఞ్చమే ఆసవానం ఖయన్తి అరహత్తం. యదేవ తత్థ హోతి రూపగతన్తి తస్మిం పఠమజ్ఝానక్ఖణే వత్థువసేన వా చిత్తసముట్ఠానికాదివసేన వా యం రూపం నామ పవత్తతి. వేదనాగతాదీని సమ్పయుత్తవేదనాదీనం వసేన వేదితబ్బాని. తే ధమ్మేతి తే రూపాదయో పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మే. అనిచ్చతోతిఆదీసు హుత్వా అభావాకారేన అనిచ్చతో, పటిపీళనాకారేన దుక్ఖతో, రుజ్జనాకారేన రోగతో, అన్తోదుస్సనట్ఠేన గణ్డతో, అనుపవిట్ఠట్ఠేన అనుకన్తనట్ఠేన చ సల్లతో, దుక్ఖట్ఠేన అఘతో, ఆబాధనట్ఠేన ఆబాధతో, అసకట్ఠేన పరతో, పలుజ్జనట్ఠేన పలోకతో, అస్సామికట్ఠేన సుఞ్ఞతో, అవసవత్తనట్ఠేన అనత్తతో. సమనుపస్సతీతి బలవవిపస్సనాపఞ్ఞాయ పస్సతి.

తేహి ధమ్మేహీతి తేహి పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మేహి. పటివాపేతీతి నిబ్బానవసేన నివత్తేతి. అమతాయ ధాతుయాతి నిబ్బానధాతుయా. చిత్తం ఉపసంహరతీతి ఞాణేన ఆనిసంసం దిస్వా ఓతారేతి. సన్తన్తి పచ్చనీకసన్తతాయ సన్తం. పణీతన్తి అతప్పకం. సో తత్థ ఠితో ఆసవానం ఖయం పాపుణాతీతి సో తస్మిం పఠమజ్ఝానే ఠితో తం బలవవిపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. అపరో నయో – సో తేహి ధమ్మేహీతి యస్మా అనిచ్చతోతిఆదీసు అనిచ్చతో పలోకతోతి ద్వీహి పదేహి అనిచ్చలక్ఖణం కథితం, దుక్ఖతోతిఆదీహి ఛహి దుక్ఖలక్ఖణం, పరతో, సుఞ్ఞతో, అనత్తతోతి తీహి అనత్తలక్ఖణం. తస్మా సో తేహి ఏవం తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా దిట్ఠేహి అన్తోసమాపత్తియం పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మేహి. చిత్తం పటివాపేతీతి చిత్తం పటిసంహరతి మోచేతి అపనేతి. ఉపసంహరతీతి విపస్సనాచిత్తం తావ సవనవసేన థుతివసేన పరియత్తివసేన పఞ్ఞత్తివసేన చ సన్తం నిబ్బానన్తి ఏవం అసఙ్ఖతాయ అమతాయ ధాతుయా ఉపసంహరతి. మగ్గచిత్తం నిబ్బానం ఆరమ్మణకరణవసేనేవ ‘‘ఏతం సన్తం ఏతం పణీత’’న్తి న ఏవం వదతి. ఇమినా పనాకారేన తం పటివిజ్ఝన్తో తత్థ చిత్తం ఉపసంహరతీతి అత్థో.

సో తత్థ ఠితోతి తస్సా తిలక్ఖణారమ్మణాయ విపస్సనాయ ఠితో. ఆసవానం ఖయం పాపుణాతీతి అనుక్కమేన చత్తారో మగ్గే భావేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. తేనేవ ధమ్మరాగేనాతి సమథవిపస్సనాధమ్మే ఛన్దరాగేన. ధమ్మనన్దియాతి తస్సేవ వేవచనం. సమథవిపస్సనాసు హి సబ్బసో ఛన్దరాగం పరియాదాతుం సక్కోన్తో అరహత్తం పాపుణాతి, అసక్కోన్తో అనాగామీ హోతి.

తిణపురిసరూపకే వాతి తిణపోత్థకరూపే వా. దూరే కణ్డే పాతేతీతి దూరేపాతీ. అవిరాధితం విజ్ఝతీతి అక్ఖణవేధీ. యదేవ తత్థ హోతి వేదనాగతన్తి ఇధ రూపం న గహితం. కస్మా? సమతిక్కన్తత్తా. అయఞ్హి హేట్ఠా రూపావచరజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా రూపం అతిక్కమిత్వా అరూపావచరసమాపత్తిం సమాపన్నోతి సమథవసేనాపి అనేన రూపం సమతిక్కన్తం, హేట్ఠా రూపం సమ్మసిత్వా తం అతిక్కమ్మ ఇదాని అరూపం సమ్మసతీతి విపస్సనావసేనాపి అనేన రూపం అతిక్కన్తం. ఆరుప్పే పన సబ్బసోపి రూపం నత్థీతి తం సన్ధాయపి రూపం న గహితం. అథ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం కస్మా న గహితన్తి? సుఖుమత్తా. తస్మిఞ్హి చత్తారోపి అరూపక్ఖన్ధా సుఖుమా న సమ్మసనూపగా. తేనేవాహ – ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, యావతా సఞ్ఞాసమాపత్తి తావతా అఞ్ఞాపటివేధో’’తి. ఇదం వుత్తం హోతి – యావతా సచిత్తకసమాపత్తి నామ అత్థి, తావతా ఓళారికే ధమ్మే సమ్మసతో అఞ్ఞాపటివేధో హోతి, అరహత్తం సమ్పజ్జతి. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం పన సుఖుమత్తా సఞ్ఞాసమాపత్తీతి న వుచ్చతి. ఝాయీహేతేతి ఝాయీహి ఝానాభిరతేహి ఏతాని. వుట్ఠహిత్వాతి తతో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ. సమక్ఖాతబ్బానీతి సమ్మా అక్ఖాతబ్బాని, ‘‘సన్తాని పణీతానీ’’తి ఏవం కేవలం ఆచిక్ఖితబ్బాని థోమేతబ్బాని వణ్ణేతబ్బానీతి.