౧. సమ్బోధివగ్గో
౧. సమ్బోధిసుత్తవణ్ణనా
౧. నవకనిపాతస్స పఠమే సమ్బోధిపక్ఖికానన్తి చతుమగ్గసఙ్ఖాతస్స సమ్బోధిస్స పక్ఖే భవానం, ఉపకారకానన్తి అత్థో. పాళియం ఆగతే నవ ధమ్మే సన్ధాయేవం పుచ్ఛతి. కా ఉపనిసాతి కో ఉపనిస్సయపచ్చయో. అభిసల్లేఖన్తీతి అభిసల్లేఖికా. సమథవిపస్సనాచిత్తస్స వివరణే సప్పాయా ఉపకారకాతి చేతోవివరణసప్పాయా. అప్పిచ్ఛతం ఆరబ్భ పవత్తా కథా అప్పిచ్ఛకథా. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.
అసుభా భావేతబ్బా రాగస్స పహానాయాతి అయమత్థో సాలిలాయకోపమాయ విభావేతబ్బో – ఏకో హి పురిసో అసితం గహేత్వా కోటితో పట్ఠాయ సాలిక్ఖేత్తే సాలియో లాయతి. అథస్స వతిం భిన్దిత్వా గావో పవిసింసు. సో అసితం ఠపేత్వా యట్ఠిం ఆదాయ తేనేవ మగ్గేన గావో నీహరిత్వా వతిం పాకతికం కత్వా పునపి అసితం ఆదాయ సాలియో లాయి. ఏత్థ సాలిక్ఖేత్తం వియ బుద్ధసాసనం దట్ఠబ్బం, సాలిలాయకో వియ యోగావచరో, అసితం వియ పఞ్ఞా, లాయనకాలో వియ విపస్సనాయ కమ్మకరణకాలో, యట్ఠి వియ అసుభకమ్మట్ఠానం, వతి వియ సంవరో, వతిం భిన్దిత్వా గావీనం పవిసనం వియ సహసా అప్పటిసఙ్ఖాయ పమాదం ఆరబ్భ రాగస్స ఉప్పజ్జనం, అసితం ఠపేత్వా యట్ఠిం ఆదాయ పవిట్ఠమగ్గేనేవ గావో నీహరిత్వా వతిం పటిపాకతికం కత్వా పున కోటితో పట్ఠాయ సాలిలాయనం వియ అసుభకమ్మట్ఠానేన రాగం విక్ఖమ్భేత్వా పున విపస్సనాయ కమ్మం ఆరభనకాలో. ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అసుభా భావేతబ్బా రాగస్స పహానాయా’’తి.
తత్థ రాగస్సాతి పఞ్చకామగుణికరాగస్స. మేత్తాతి మేత్తాకమ్మట్ఠానం. బ్యాపాదస్స పహానాయాతి వుత్తనయేనేవ ఉప్పన్నస్స కోపస్స పజహనత్థాయ. ఆనాపానస్సతీతి సోళసవత్థుకా ఆనాపానస్సతి. వితక్కుపచ్ఛేదాయాతి వుత్తనయేనేవ ఉప్పన్నానం వితక్కానం ఉపచ్ఛేదనత్థాయ. అస్మిమానసముగ్ఘాతాయాతి అస్మీతి ఉప్పజ్జనకస్స మానస్స సముగ్ఘాతత్థాయ. అనత్తసఞ్ఞా సణ్ఠాతీతి అనిచ్చలక్ఖణే దిట్ఠే అనత్తలక్ఖణం దిట్ఠమేవ హోతి. ఏతేసు హి తీసు లక్ఖణేసు ఏకస్మిం దిట్ఠే ఇతరద్వయం దిట్ఠమేవ హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘అనిచ్చసఞ్ఞినో, భిక్ఖవే, అనత్తసఞ్ఞా సణ్ఠాతీ’’తి. దిట్ఠేవ ధమ్మే నిబ్బానన్తి దిట్ఠేయేవ ధమ్మే అపచ్చయపరినిబ్బానఞ్చ పాపుణాతీతి ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం.
౨. నిస్సయసుత్తవణ్ణనా
౨. దుతియే నిస్సయసమ్పన్నోతి పతిట్ఠాసమ్పన్నో. సద్ధన్తి ఓకప్పనసద్ధం. వీరియన్తి కాయికచేతసికవీరియం. యంసాతి యం అస్స. అరియాయ పఞ్ఞాయాతి సహవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ. సఙ్ఖాయాతి జానిత్వా. ఏకం పటిసేవతీతి సేవితబ్బయుత్తకం సేవతి. అధివాసేతీతి అధివాసేతబ్బయుత్తకం అధివాసేతి. పరివజ్జేతీతి పరివజ్జేతబ్బయుత్తకం పరివజ్జేతి. వినోదేతీతి నీహరితబ్బయుత్తకం నీహరతి. ఏవం ఖో భిక్ఖూతి ఏవం ఖో భిక్ఖు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేన చేవ ధమ్మవవత్థానవసేన చ పటిసేవితబ్బాదీని సుప్పటివిద్ధాని సుపచ్చక్ఖాని కత్వా పటిసేవన్తో అధివాసేన్తో పరివజ్జేన్తో వినోదేన్తో చ భిక్ఖు నిస్సయసమ్పన్నో నామ హోతీతి.
౩. మేఘియసుత్తవణ్ణనా
౩. తతియే చాలికాయన్తి ఏవంనామకే నగరే. తం కిర చలమగ్గం నిస్సాయ కతత్తా ఓలోకేన్తానం చలమానం వియ ఉపట్ఠాతి, తస్మా చాలికాతి సఙ్ఖం గతం. చాలియపబ్బతేతి సోపి పబ్బతో సబ్బసేతత్తా కాళపక్ఖుపోసథే ఓలోకేన్తానం చలమానో వియ ఉపట్ఠాతి, తస్మా చాలియపబ్బతోతి వుత్తో. తత్థ మహన్తం విహారం కారయింసు. ఇతి భగవా తం నగరం నిస్సాయ చాలికాపబ్బతమహావిహారే విహరతి. జన్తుగామన్తి ఏవంనామకం అపరమ్పి తస్సేవ విహారస్స గోచరగామం. జత్తుగామన్తిపి పఠన్తి. పధానత్థికస్సాతి పధానకమ్మికస్స. పధానాయాతి సమణధమ్మకరణత్థాయ. ఆగమేహి తావాతి సత్థా థేరస్స వచనం సుత్వా ఉపధారేన్తో ‘‘న తావస్స ఞాణం పరిపక్క’’న్తి ఞత్వా పటిబాహన్తో ఏవమాహ. ఏకకమ్హి తావాతి ఇదం పనస్స ‘‘ఏవమయం గన్త్వాపి కమ్మే అనిప్ఫజ్జమానే నిరాసఙ్కో హుత్వా పేమవసేన పున ఆగచ్ఛిస్సతీ’’తి చిత్తమద్దవజననత్థం ఆహ. నత్థి కిఞ్చి ఉత్తరి కరణీయన్తి చతూసు సచ్చేసు చతున్నం కిచ్చానం కతత్తా అఞ్ఞం ఉత్తరి కరణీయం నామ నత్థి. కతస్స వా పటిచయోతి అధిగతస్స వా పున పటిచయోపి నత్థి. న హి భావితమగ్గో పున భావీయతి, న పహీనకిలేసానం పున పహానం అత్థి. పధానన్తి ఖో, మేఘియ, వదమానం కిన్తి వదేయ్యామాతి ‘‘సమణధమ్మం కరోమీ’’తి తం వదమానం మయం అఞ్ఞం కిం నామ వదేయ్యామ.
దివావిహారం నిసీదీతి దివావిహారత్థాయ నిసీది. నిసీదన్తో చ యస్మిం మఙ్గలసిలాపట్టే పుబ్బే అనుపటిపాటియా పఞ్చ జాతిసతాని రాజా హుత్వా ఉయ్యానకీళికం కీళన్తో తివిధనాటకపరివారో నిసీది, తస్మింయేవ నిసీది. అథస్స నిసిన్నకాలతో పట్ఠాయ సమణభావో జహితో వియ అహోసి, రాజవేసం గహేత్వా నాటకవరపరివుతో సేతచ్ఛత్తస్స హేట్ఠా మహారహే పల్లఙ్కే నిసిన్నో వియ జాతో. అథస్స తం సమ్పత్తిం అస్సాదయతో కామవితక్కో ఉదపాది. సో తస్మింయేవ ఖణే మహాయోధేహి గహితే ద్వే చోరే ఆనేత్వా పురతో ఠపితే వియ అద్దస. తేసు ఏకస్స వధం ఆణాపనవసేనస్స బ్యాపాదవితక్కో ఉప్పజ్జి, ఏకస్స బన్ధనం ఆణాపనవసేన విహింసావితక్కో. ఏవం సో లతాజాలేన రుక్ఖో వియ మధుమక్ఖికాహి మధుఘాతకో వియ అకుసలవితక్కేహి పరిక్ఖిత్తో అహోసి. తం సన్ధాయ – అథ ఖో ఆయస్మతో మేఘియస్సాతిఆది వుత్తం. అన్వాసత్తాతి అనుబద్ధా సమ్పరివారితా. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి ఏవం పాపవితక్కేహి సమ్పరికిణ్ణో కమ్మట్ఠానం సప్పాయం కాతుం అసక్కోన్తో ‘‘ఇదం వత దిస్వా దీఘదస్సీ భగవా పటిసేధేసీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఇదం కారణం దసబలస్స ఆరోచేస్సామీ’’తి నిసిన్నాసనతో వుట్ఠాయ యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి.
౪. నన్దకసుత్తవణ్ణనా
౪. చతుత్థే ఉపట్ఠానసాలాయన్తి భోజనసాలాయం. యేనుపట్ఠానసాలాతి సత్థా నన్దకత్థేరేన మధురస్సరేన ఆరద్ధాయ ధమ్మదేసనాయ సద్దం సుత్వా, ‘‘ఆనన్ద, కో ఏసో ఉపట్ఠానసాలాయ మధురస్సరేన ధమ్మం దేసేతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ధమ్మకథికనన్దకత్థేరస్స అజ్జ, భన్తే, వారో’’తి సుత్వా ‘‘అతిమధురం కత్వా, ఆనన్ద, ఏసో భిక్ఖు ధమ్మం కథేతి, మయమ్పి గన్త్వా సుణిస్సామా’’తి వత్వా యేనుపట్ఠానసాలా తేనుపసఙ్కమి. బహిద్వారకోట్ఠకే అట్ఠాసీతి ఛబ్బణ్ణరస్మియో చీవరగబ్భే పటిచ్ఛాదేత్వా అఞ్ఞాతకవేసేన అట్ఠాసి. కథాపరియోసానం ఆగమయమానోతి ‘‘ఇదమవోచా’’తి ఇదం కథావసానం ఉదిక్ఖమానో ధమ్మకథం సుణన్తో అట్ఠాసియేవ. అథాయస్మా ఆనన్దో నిక్ఖన్తే పఠమే యామే సత్థు సఞ్ఞం అదాసి – ‘‘పఠమయామో అతిక్కన్తో, భన్తే, థోకం విస్సమథా’’తి. సత్థా తత్థేవ అట్ఠాసి. అథాయస్మా ఆనన్దో మజ్ఝిమయామేపి నిక్ఖన్తే, ‘‘భన్తే, తుమ్హే పకతియా ఖత్తియసుఖుమాలా, పున బుద్ధసుఖుమాలాతి పరమసుఖుమాలా, మజ్ఝిమయామోపి అతిక్కన్తో, ముహుత్తం విస్సమథా’’తి ఆహ. సత్థా తత్థేవ అట్ఠాసి. తత్థ ఠితకస్సేవస్స అరుణగ్గం పఞ్ఞాయిత్థ. అరుణుగ్గమనఞ్చ థేరస్స ‘‘ఇదమవోచా’’తి పాపేత్వా కథాపరియోసానఞ్చ దసబలస్స ఛబ్బణ్ణసరీరస్మివిస్సజ్జనఞ్చ ఏకప్పహారేనేవ అహోసి. అగ్గళం ఆకోటేసీతి అగ్గనఖేన ద్వారకవాటం ఆకోటేసి.
సారజ్జమానరూపోతి హరాయమానో ఓత్తప్పమానో. దోమనస్ససారజ్జం పనస్స నత్థి. ఏత్తకమ్పి నో నప్పటిభాసేయ్యాతి పటిసమ్భిదాప్పత్తస్స అప్పటిభానం నామ నత్థి. ఏత్తకమ్పి న కథేయ్యన్తి దస్సేతి. సాధు సాధూతి థేరస్స ధమ్మదేసనం సమ్పహంసన్తో ఆహ. అయఞ్హేత్థ అత్థో ‘‘సుగహితా చ తే ధమ్మదేసనా సుకథితా చా’’తి. కులపుత్తానన్తి ఆచారకులపుత్తానఞ్చేవ జాతికులపుత్తానఞ్చ. అరియో చ తుణ్హిభావోతి దుతియజ్ఝానసమాపత్తిం సన్ధాయేవమాహ. అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయాతి సఙ్ఖారపరిగ్గహవిపస్సనాఞాణస్స. చతుప్పాదకోతి అస్సగోణగద్రభాదికో. ఇదం వత్వాతి ఇమం చతూహఙ్గేహి సమన్నాగతం ధమ్మం కథయిత్వా. విహారం పావిసీతి గన్ధకుటిం పవిట్ఠో.
కాలేన ధమ్మస్సవనేతి కాలే కాలే ధమ్మస్సవనస్మిం. ధమ్మసాకచ్ఛాయాతి పఞ్హకథాయ. గమ్భీరం అత్థపదన్తి గమ్భీరం గుళ్హం రహస్సం అత్థం. పఞ్ఞాయాతి సహవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ. సమ్మసనపటివేధపఞ్ఞాపి ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాపఞ్ఞాపి వట్టతియేవ. పత్తో వా పజ్జతి వాతి అరహత్తం పత్తో వా పాపుణిస్సతి వాతి ఏవం గుణసమ్భావనాయ సమ్భావేతి. అప్పత్తమానసాతి అప్పత్తఅరహత్తా, అరహత్తం వా అప్పత్తం మానసం ఏతేసన్తిపి అప్పత్తమానసా. దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారన్తి ఏత్థ దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారో లోకియోపి వట్టతి లోకుత్తరోపి.
౫. బలసుత్తవణ్ణనా
౫. పఞ్చమే అవిజ్జాకోసజ్జసావజ్జఅస్సద్ధియేసు అకమ్పనతో పఞ్ఞాబలాదీని దట్ఠబ్బాని. అకుసలసఙ్ఖాతాతి అకుసలాతి ఞాతా. ఏస నయో సబ్బత్థ. నాలమరియాతి అరియభావం కాతుం అసమత్థా, అరియానం వా అననుచ్ఛవికా. వోదిట్ఠాతి సుట్ఠు దిట్ఠా. వోచరితాతి మనోద్వారే సముదాచారప్పత్తా. అత్థికస్సాతి ధమ్మదేసనాయ అత్థికస్స. ఆజీవికాభయన్తి జీవితవుత్తిభయం. అసిలోకభయన్తి గరహాభయం. పరిసాసారజ్జభయన్తి పరిసం పత్వా సారజ్జం ఓక్కమనభయం. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం.
౬. సేవనాసుత్తవణ్ణనా
౬. ఛట్ఠే జీవితపరిక్ఖారాతి జీవితసమ్భారా. సముదానేతబ్బాతి సమాహరితబ్బా. కసిరేన సముదాగచ్ఛన్తీతి దుక్ఖేన ఉప్పజ్జన్తి. రత్తిభాగం వా దివసభాగం వాతి ఏత్థ రత్తిభాగే ఞత్వా రత్తిభాగేయేవ పక్కమితబ్బం, రత్తిం చణ్డవాళాదిపరిపన్థే సతి అరుణుగ్గమనం ఆగమేతబ్బం. దివసభాగే ఞత్వా దివా పక్కమితబ్బం, దివా పరిపన్థే సతి సూరియత్థఙ్గమనం ఆగమేతబ్బం. సఙ్ఖాపీతి సామఞ్ఞత్థస్స భావనాపారిపూరిఆగమనం జానిత్వా. సో పుగ్గలోతి పదస్స పన ‘‘నానుబన్ధితబ్బో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. అనాపుచ్ఛాతి ఇధ పన తం పుగ్గలం అనాపుచ్ఛా పక్కమితబ్బన్తి అత్థో. అపి పనుజ్జమానేనాతి అపి నిక్కడ్ఢియమానేన. ఏవరూపో హి పుగ్గలో సచేపి దారుకలాపసతం వా ఉదకఘటసతం వా వాలికాఘటసతం వా దణ్డం ఆరోపేతి, మా ఇధ వసీతి నిక్కడ్ఢాపేతి వా, తం ఖమాపేత్వాపి యావజీవం సో అనుబన్ధితబ్బోవ, న విజహితబ్బో.
౭. సుతవాసుత్తవణ్ణనా
౭. సత్తమే పఞ్చ ఠానాని అజ్ఝాచరితున్తి పఞ్చ కారణాని అతిక్కమితుం. పాణన్తి అన్తమసో కున్థకిపిల్లికం. అదిన్నన్తి అన్తమసో తిణసలాకమ్పి పరసన్తకం. థేయ్యసఙ్ఖాతన్తి థేయ్యచిత్తేన. సన్నిధికారకం కామే పరిభుఞ్జితున్తి సన్నిధిం కత్వా ఠపేత్వా వత్థుకామకిలేసకామే పరిభుఞ్జితుం అభబ్బో. అకప్పియం కామగుణం సన్ధాయేతం వుత్తం. బుద్ధం పచ్చక్ఖాతున్తి ‘‘న బుద్ధో అయ’’న్తి ఏవం పటిక్ఖిపితుం. ధమ్మాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం తావ అట్ఠకథాయ ఆగతం. పాళియం పన ఇమస్మిం సుత్తే అగతిగమనాని కథితాని.
౮-౧౦. సజ్ఝసుత్తాదివణ్ణనా
౮-౧౦. అట్ఠమే బుద్ధాదీనం పచ్చక్ఖానం కథితం. నవమే పుథుజ్జనేన సద్ధిం గహితత్తా ‘‘ఆహునేయ్యా’’తి వుత్తం. దసమే గోత్రభూతి సోతాపత్తిమగ్గస్స అనన్తరపచ్చయేన సిఖాపత్తబలవవిపస్సనాచిత్తేన సమన్నాగతో. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
సమ్బోధవగ్గో పఠమో.
౨. సీహనాదవగ్గో
౧. సీహనాదసుత్తవణ్ణనా
౧౧. దుతియస్స పఠమే యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి ‘‘సచే సత్థా చారికం పక్కమితుకామో అస్స, ఇమస్మిం కాలే పక్కమేయ్య. హన్దాహం చారికం గమనత్థాయ సత్థారం ఆపుచ్ఛామీ’’తి చిన్తేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో ఉపసఙ్కమి. ఆయస్మా మం, భన్తేతి సో కిర భిక్ఖు థేరం మహతా భిక్ఖుపరివారేన గచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘ఇమే భిక్ఖూ తథాగతం పహాయ సారిపుత్తం పరివారేత్వా నిక్ఖన్తా, గమనవిచ్ఛేదమస్స కరిస్సామీ’’తి అట్ఠానే కోపం బన్ధిత్వా ఏవమాహ. తత్థ ఆసజ్జాతి ఘట్టేత్వా. అప్పటినిస్సజ్జాతి అక్ఖమాపేత్వా అచ్చయం అదేసేత్వా. కిస్మిం పన సో కారణే ఆఘాతం బన్ధీతి? థేరస్స కిర దసబలం వన్దిత్వా ఉట్ఠాయ గచ్ఛతో చీవరకణ్ణో తస్స సరీరం ఫుసి, వాతో పహరీతిపి వదన్తి. ఏత్తకేన ఆఘాతం బన్ధిత్వా థేరం మహతా పరివారేన గచ్ఛన్తం దిస్వా ఉసూయమానో ‘‘గమనవిచ్ఛేదమస్స కరిస్సామీ’’తి ఏవమాహ. ఏహి త్వం భిక్ఖూతి సత్థా తస్స భిక్ఖునో వచనం సుత్వా ‘‘న తం భిక్ఖు సారిపుత్తో పహరీతి వుత్తే, ‘భన్తే, తుమ్హే అత్తనో అగ్గసావకస్సేవ పక్ఖం వహథ, న మయ్హ’న్తి మయి మనోపదోసం కత్వా అపాయే నిబ్బత్తేయ్యా’’తి ఞత్వా ‘‘సారిపుత్తం పక్కోసాపేత్వా ఇమమత్థం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి ఏకం భిక్ఖుం ఆమన్తేత్వా ఏవమాహ. అవాపురణం ఆదాయాతి కుఞ్చికం గహేత్వా. సీహనాదన్తి సేట్ఠనాదం పముఖనాదం అప్పటివత్తియనాదం. ఏవం ద్వీహి మహాథేరేహి ఆరోచితో భిక్ఖుసఙ్ఘో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని పహాయ సత్థు సన్తికం అగమాసి. ఖీయనధమ్మన్తి కథాధమ్మం.
గూథగతన్తి గూథమేవ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. పథవీసమేనాతి అకుజ్ఝనట్ఠేన పథవియా సమానేన. న హి పథవీ ‘‘మయి సుచిం నిక్ఖిపన్తీ’’తి సోమనస్సం కరోతి, న ‘‘అసుచిం నిక్ఖిపన్తీ’’తి దోమనస్సం. మయ్హమ్పి ఏవరూపం చిత్తన్తి దస్సేతి. విపులేనాతి అపరిత్తేన. మహగ్గతేనాతి మహన్తభావం గతేన. అప్పమాణేనాతి వడ్ఢితప్పమాణేన. అవేరేనాతి అకుసలవేరపుగ్గలవేరరహితేన. అబ్యాపజ్ఝేనాతి నిద్దుక్ఖేన విగతదోమనస్సేన. సో ఇధాతి సో అనుపట్ఠితకాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానో భిక్ఖు ఏవం కరేయ్య, మాదిసో కథం ఏవరూపం కరిస్సతి, భన్తేతి పఠమం సీహనాదం నది. ఏవం సబ్బత్థ యోజనా వేదితబ్బా.
రజోహరణన్తి రజసమ్మజ్జనచోళకం, పాదపుఞ్ఛన్తి, తస్సేవ నామం. కళోపిహత్థోతి పచ్ఛిహత్థో ఉక్ఖలిహత్థో వా. నన్తకవాసీతి అన్తచ్ఛిన్నపిలోతికవసనో. సూరతోతి సుచిసీలో సోరచ్చేన సమన్నాగతో. సుదన్తోతి సుట్ఠు దమథం ఉపగతో. సువినీతోతి సుట్ఠు సిక్ఖితో. న కఞ్చి హింసతీతి విసాణాదీసు గణ్హన్తమ్పి పిట్ఠిం పరిమజ్జన్తమ్పి న కఞ్చి విహేఠేతి. ఉసభఛిన్నవిసాణసమేనాతి ఉసభస్స ఛిన్నవిసాణస్స చిత్తసదిసేన.
అట్టీయేయ్యాతి అట్టో పీళితో భవేయ్య. హరాయేయ్యాతి లజ్జేయ్య. జిగుచ్ఛేయ్యాతి జిగుచ్ఛం ఆపజ్జేయ్య.
మేదకథాలికన్తి మేదకథాలికా వుచ్చతి సూనకారకేహి యూసనిక్ఖమనత్థాయ తత్థ తత్థ కతఛిద్దా థాలికా. పరిహరేయ్యాతి మంసస్స పూరేత్వా ఉక్ఖిపిత్వా గచ్ఛేయ్య. ఛిద్దావఛిద్దన్తి పరిత్తమహన్తేహి ఛిద్దేహి సమన్నాగతం. ఉగ్ఘరన్తన్తి ఉపరిముఖేహి ఛిద్దేహి నిక్ఖమమానయూసం. పగ్ఘరన్తన్తి అధోముఖేహి నిక్ఖమమానయూసం. ఏవమస్స సకలసరీరం యూసమక్ఖితం భవేయ్య. ఛిద్దావఛిద్దన్తి నవహి వణముఖేహి పరిత్తమహన్త ఛిద్దం. ఏవమేత్థ అట్ఠమనవమేహి ద్వీహి అఙ్గేహి థేరో అత్తనో సరీరే నిచ్ఛన్దరాగతం కథేసి.
అథ ఖో సో భిక్ఖూతి ఏవం థేరేన నవహి కారణేహి సీహనాదే నదితే అథ సో భిక్ఖు. అచ్చయోతి అపరాధో. మం అచ్చగమాతి మం అతిక్కమ్మ అభిభవిత్వా పవత్తో. పతిగ్గణ్హతూతి ఖమతు. ఆయతిం సంవరాయాతి అనాగతే సంవరణత్థాయ, పున ఏవరూపస్స అపరాధస్స అకరణత్థాయ. తగ్ఘాతి ఏకంసేన. యథాధమ్మం పటికరోసీతి యథా ధమ్మో ఠితో, తథేవ కరోసి, ఖమాపేసీతి వుత్తం హోతి. తం తే మయం పటిగ్గణ్హామాతి తం తవ అపరాధం మయం ఖమామ. వుద్ధిహేసా భిక్ఖు అరియస్స వినయేతి ఏసా భిక్ఖు అరియస్స వినయే బుద్ధస్స భగవతో సాసనే వుడ్ఢి నామ. కతమా? అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరిత్వా ఆయతిం సంవరాపజ్జనా. దేసనం పన పుగ్గలాధిట్ఠానం కరోన్తో యో అచ్చయం అచ్చయతో దిస్వా యథాధమ్మం పటికరోతి, ఆయతిం సంవరం ఆపజ్జతీతి ఆహ. ఫలతీతి సచే హి థేరో న ఖమేయ్య, తస్స భిక్ఖునో తత్థేవ సత్తధా ముద్ధా ఫలేయ్య. తస్మా భగవా ఏవమాహ. సచే మం సోతి సచే మం అయం భిక్ఖు ఖమాహీతి ఏవం వదతి. ఖమతు చ మే సోతి అయమ్పి చాయస్మా మయ్హం ఖమతూతి ఏవం థేరో తస్స అచ్చయం పటిగ్గణ్హిత్వా సయమ్పి తం సత్థు సమ్ముఖే ఖమాపేసీతి.
౨. సఉపాదిసేససుత్తవణ్ణనా
౧౨. దుతియే సఉపాదిసేసన్తి సఉపాదానసేసం. అనుపాదిసేసన్తి ఉపాదానసేసరహితం నిగ్గహణం. మత్తసో కారీతి పమాణకారీ న పరిపూరకారీ. న తావాయం, సారిపుత్త, ధమ్మపరియాయో పటిభాసీతి అప్పటిభానం నామ భగవతో నత్థి, న తావాహం ఇమం ధమ్మపరియాయం కథేసిన్తి అయం పనేత్థ అత్థో. మాయిమం ధమ్మపరియాయం సుత్వా పమాదం ఆహరింసూతి ‘‘మయం కిర చతూహి అపాయేహి ముత్తా’’తి ఉపరి అరహత్తత్థాయ వీరియం అకరోన్తా మా పమాదం ఆపజ్జింసు. పఞ్హాధిప్పాయేన భాసితోతి తయా పుచ్ఛితపఞ్హస్స సభావేన కథితోతి దస్సేతి. ఇమేసం పన నవన్నం పుగ్గలానం భవేసు ఛన్దరాగవినోదనత్థం ఏతమేవ అత్థుప్పత్తిం కత్వా – ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అప్పమత్తకోపి గూథో దుగ్గన్ధో హోతి, ఏవమేవ ఖో ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, అప్పమత్తకమ్పి భవం న వణ్ణేమి అన్తమసో అచ్ఛరాసఙ్ఘాతమత్తమ్పీ’’తి ఇమం సుత్తం (అ. ని. ౧.౩౨౧) అభాసి. న కేవలఞ్చ ఏతేసంయేవ నవన్నం పుగ్గలానం గతి నిబద్ధా, యేసం పన కులానం తీణి సరణాని పఞ్చ సీలాని ఏకం సలాకభత్తం ఏకం పక్ఖియభత్తం ఏకం వస్సావాసికం ఏకా పోక్ఖరణీ ఏకో ఆవాసో, ఏవరూపాని నిబద్ధపుఞ్ఞాని అత్థి. తేసమ్పి గతి నిబద్ధా, సోతాపన్నసదిసానేవ తాని కులాని.
౩. కోట్ఠికసుత్తవణ్ణనా
౧౩. తతియే దిట్ఠధమ్మవేదనీయన్తి ఇమస్మిం యేవత్తభావే విపచ్చనకకమ్మం. సమ్పరాయవేదనీయన్తి దుతియే అత్తభావే విపచ్చనకకమ్మం. సుఖవేదనీయన్తి సుఖవేదనాజనకకమ్మం. దుక్ఖవేదనీయన్తి దుక్ఖవేదనాజనకకమ్మం. పరిపక్కవేదనీయన్తి లద్ధవిపాకవారం. అపరిపక్కవేదనీయన్తి అలద్ధవిపాకవారం. బహువేదనీయన్తి బహువిపాకదాయకం. అప్పవేదనీయన్తి న బహువిపాకదాయకం. అవేదనీయన్తి విపాకవేదనాయ అదాయకం. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం.
౪. సమిద్ధిసుత్తవణ్ణనా
౧౪. చతుత్థే సమిద్ధీతి అత్తభావసమిద్ధతాయ ఏవంలద్ధనామో థేరస్స సద్ధివిహారికత్థేరో. కిమారమ్మణాతి కింపచ్చయా. సఙ్కప్పవితక్కాతి సఙ్కప్పభూతా వితక్కా. నామరూపారమ్మణాతి నామరూపపచ్చయా. ఇమినా చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా భూతుపాదాయరూపఞ్చ వితక్కానం పచ్చయోతి దస్సేతి. క్వ నానత్తం గచ్ఛన్తీతి కస్మిం ఠానే నానాసభావతం వేమత్తం గచ్ఛన్తి. ధాతుసూతి రూపధాతుఆదీసు. అఞ్ఞోయేవ హి రూపవితక్కో, అఞ్ఞే సద్దవితక్కాదయోతి. ఫస్ససముదయాతి సమ్పయుత్తఫస్సపచ్చయా. వేదనాసమోసరణాతి తిస్సో వేదనా సమోసరణా. ఏత్తకేన కుసలాకుసలమిస్సకా కథితా. సమాధిప్పముఖాతిఆదయో పన అపచయపక్ఖికాతి వేదితబ్బా. తత్థ పుబ్బఙ్గమట్ఠేన జేట్ఠకట్ఠేన వా సమాధి పముఖం ఏతేసన్తి సమాధిప్పముఖా. జేట్ఠకకారణట్ఠేన సతి అధిపతేయ్యా ఏతేసన్తి సతాధిపతేయ్యా. మగ్గపఞ్ఞా ఉత్తరా ఏతేసన్తి పఞ్ఞుత్తరా. ఫలవిముత్తిం పత్వా సారప్పత్తా హోన్తీతి విముత్తిసారా. ఆరమ్మణవసేన అమతం నిబ్బానం ఓగాహిత్వా తత్థ పతిట్ఠితాతి అమతోగధా. తేన చ మా మఞ్ఞీతి తేన విస్సజ్జనేన ‘‘అహం అగ్గసావకేన పుచ్ఛితే పఞ్హే విస్సజ్జేసి’’న్తి మా మానం వా దప్పం వా అకాసి.
౫-౬. గణ్డసుత్తాదివణ్ణనా
౧౫-౧౬. పఞ్చమే తీణి చత్తారి వస్సాని వస్సగణా, అనేకే వస్సగణా ఉప్పన్నా అస్సాతి అనేకవస్సగణికో. తస్సస్సూతి తస్స భవేయ్యుం. అభేదనముఖానీతి న కేనచి భిన్దిత్వా కతాని, కేవలం కమ్మసముట్ఠితానేవ వణముఖాని. జేగుచ్ఛియంయేవాతి జిగుచ్ఛితబ్బమేవ పటికూలమేవ. చాతుమహాభూతికస్సాతి చతుమహాభూతమయస్స. ఓదనకుమ్మాసూపచయస్సాతి ఓదనేన చేవ కుమ్మాసేన చ ఉపచితస్స వడ్ఢితస్స. అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మస్సాతి హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చధమ్మస్స, దుగ్గన్ధవిఘాతత్థాయ తనువిలేపనేన ఉచ్ఛాదనధమ్మస్స, అఙ్గపచ్చఙ్గాబాధవినోదనత్థాయ ఖుద్దకసమ్బాహనేన పరిమద్దనధమ్మస్స, దహరకాలే వా ఊరూసు సయాపేత్వా గబ్భవాసేన దుస్సణ్ఠితానం తేసం తేసం అఙ్గపచ్చఙ్గానం సణ్ఠానసమ్పాదనత్థం అఞ్ఛనపీళనాదివసేన పరిమద్దనధమ్మస్స, ఏవం పరిహరితస్సాపి చ భేదనవిద్ధంసనధమ్మస్స, భిజ్జనవికిరణసభావస్సేవాతి అత్థో. ఏత్థ చ అనిచ్చపదేన చేవ భేదనవిద్ధంసనపదేహి చస్స అత్థఙ్గమో కథితో, సేసేహి సముదయో. నిబ్బిన్దథాతి ఉక్కణ్ఠథ పజహథ ఇమం కాయన్తి దస్సేతి. ఏవమిమస్మిం సుత్తే బలవవిపస్సనా కథితా. ఛట్ఠం వుత్తనయమేవ. సఞ్ఞాసీసేన పనేత్థ ఞాణమేవ కథితం.
౭-౮. కులసుత్తాదివణ్ణనా
౧౭-౧౮. సత్తమే న మనాపేన పచ్చుట్ఠేన్తీతి మనవడ్ఢనేన మనం అల్లీయనాకారేన ఆసనా వుట్ఠాయ పచ్చుగ్గమనం న కరోన్తి. న మనాపేన అభివాదేన్తీతి న పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దన్తి. అసక్కచ్చం దేన్తీతి అచిత్తీకారేన దేన్తి. నో సక్కచ్చన్తి సహత్థా న దేన్తి. న ఉపనిసీదన్తి ధమ్మసవనాయాతి ‘‘ధమ్మం సుణిస్సామా’’తి న సమీపే నిసీదన్తి. న సుస్సూసన్తీతి ఘటపిట్ఠే ఆసిత్తఉదకం వియ వివట్టేత్వా గచ్ఛతి. అట్ఠమే వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన మేత్తాభావనం పక్ఖిపిత్వా నవఙ్గసమన్నాగతోతి వుత్తం.
౯. దేవతాసుత్తవణ్ణనా
౧౯. నవమే విప్పటిసారినియోతి విప్పటిసారితం మఙ్కుభావం ఆపజ్జిమ్హ. హీనం కాయన్తి ఉపరిదేవలోకం ఉపాదాయ హేట్ఠిమో హీనోతి వుచ్చతి. నో చ ఖో యథాసత్తి యథాబలం సంవిభజిమ్హాతి అత్తనో సత్తియా చ బలస్స చ అనురూపేన సీలవన్తానం సంవిభాగం కత్వా న భుఞ్జిమ్హా.
౧౦. వేలామసుత్తవణ్ణనా
౨౦. దసమే అపి ను తే, గహపతి, కులే దానం దీయతీతి నయిదం భగవా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం సన్ధాయ పుచ్ఛతి. సేట్ఠిస్స హి ఘరే భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నిచ్చం పణీతదానం దీయతి, న తం సత్థా న జానాతి. లోకియమహాజనస్స పన దియ్యమానదానం అత్థి, తం లూఖం హోతి, సేట్ఠిస్స చిత్తం న పీణేతి. తం పుచ్ఛామీతి పుచ్ఛతి. కణాజకన్తి సకుణ్డకభత్తం, సకుణ్డకేహిపి కణికతణ్డులేహేవ పక్కం. బిళఙ్గదుతియన్తి కఞ్జియదుతియం. అసక్కచ్చం దేతీతి అసక్కరిత్వా దేతి. అచిత్తీకత్వాతి అచిత్తీకారేన దక్ఖిణేయ్య అగారవేన దేతి. అసహత్థా దేతీతి సహత్థేన అదత్వా పరహత్థేన దేతి, ఆణత్తిమత్తమేవ కరోతీతి అత్థో. అపవిద్ధం దేతీతి న నిరన్తరం దేతి, సంవచ్ఛరికం సోణ్డబలి వియ హోతి. అనాగమనదిట్ఠికో దేతీతి న కమ్మఞ్చ ఫలఞ్చ సద్దహిత్వా దేతి.
యత్థ యత్థాతి తీసు కులసమ్పదాసు యస్మిం యస్మిం కులే. న ఉళారాయ భత్తభోగాయాతిఆదీసు నానగ్గరససుగన్ధసాలిభోజనే ఉపనీతే చిత్తం న నమతి, ‘‘హరథేతం రోగవడ్ఢన’’న్తి వత్వా యేన వా తేన వా డాకేన సద్ధిం సకుణ్డకభత్తం అమతం వియ సమ్పియాయమానో భుఞ్జతి. కాసికాదీసు వరవత్థేసు ఉపనీతేసు ‘‘హరథేతాని నివాసేన్తస్స పటిచ్ఛాదేతుమ్పి న సక్కోన్తి, గత్తేసుపి న సణ్ఠహన్తీ’’తి వత్వా నాళికేరసాటకమూలతచసదిసాని పన థూలవత్థాని ‘‘ఇమాని నివాసేన్తో నివత్థభావమ్పి జానాతి, పటిచ్ఛాదేతబ్బమ్పి పటిచ్ఛాదేన్తీ’’తి సమ్పియాయమానో నివాసేతి. హత్థియానఅస్సయానరథయానసువణ్ణసివికాదీసు ఉపనీతేసు ‘‘హరథేతాని చలాచలాని, న సక్కా ఏత్థ నిసీదితు’’న్తి వత్వా జజ్జరరథకే ఉపనీతే ‘‘అయం నిచ్చలో, ఏత్థ సుఖం నిసీదితు’’న్తి తం సాదియతి. న ఉళారేసు పఞ్చసు కామగుణేసూతి అలఙ్కతపటియత్తా రూపవతియో ఇత్థియో దిస్వా ‘‘యక్ఖినియో మఞ్ఞే, ఏతా ఖాదితుకామా, కిం ఏతాహీ’’తి యథాఫాసుకేనేవ వీతినామేతి. న సుస్సూసన్తీతి సోతుం న ఇచ్ఛన్తి, న సద్దహన్తీతి అత్థో. న సోతం ఓదహన్తీతి కథితస్స సవనత్థం న సోతపసాదం ఓదహన్తి. సక్కచ్చన్తిఆదీని వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బాని.
వేలామోతి జాతిగోత్తరూపభోగసద్ధాపఞ్ఞాదీహి మరియాదవేలం అతిక్కన్తేహి ఉళారేహి గుణేహి సమన్నాగతత్తా ఏవంలద్ధనామో. సో ఏవరూపం దానం అదాసి మహాదానన్తి ఏత్థ అయం అనుపుబ్బీకథా – సో కిర అతీతే బారాణసియం పురోహితగేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, వేలామకుమారోతిస్స నామం అకంసు. సో సోళసవస్సకాలే బారాణసిరాజకుమారేన సద్ధిం సిప్పుగ్గహణత్థం తక్కసిలం అగమాసి. తే ఉభోపి దిసాపామోక్ఖస్స ఆచరియస్స సన్తికే సిప్పం పట్ఠపయింసు. యథా చ తే, ఏవం అఞ్ఞేపి జమ్బుదీపే చతురాసీతిసహస్సరాజకుమారా. బోధిసత్తో అత్తనా గహితట్ఠానే పిట్ఠిఆచరియో హుత్వా చతురాసీతి రాజకుమారసహస్సాని సిక్ఖాపేతి, సయమ్పి సోళసవస్సేహి గహేతబ్బసిప్పం తీహి వస్సేహి ఉగ్గణ్హి. ఆచరియో ‘‘వేలామకుమారస్స సిప్పం పగుణ’’న్తి ఞత్వా, ‘‘తాతా, వేలామో మయా ఞాతం సబ్బం జానాతి, తుమ్హే సబ్బేపి సమగ్గా గన్త్వా ఏతస్స సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హథా’’తి చతురాసీతి కుమారసహస్సాని బోధిసత్తస్స నియ్యాదేసి.
బోధిసత్తో ఆచరియం వన్దిత్వా చతురాసీతి కుమారసహస్సపరివారో నిక్ఖమిత్వా ఏకం ఆసన్ననగరం పత్వా నగరసామికం రాజకుమారం ఉగ్గణ్హాపేత్వా తస్స సిప్పే పగుణే జాతే తం తత్థేవ నివత్తేసి. ఏతేనుపాయేన చతురాసీతి నగరసహస్సాని గన్త్వా చతురాసీతియా రాజకుమారానం సిప్పం పగుణం కారేత్వా తస్మిం తస్మిం నగరే తం తం నివత్తేత్వా బారాణసిరాజకుమారం ఆదాయ బారాణసిం పచ్చాగఞ్ఛి. మనుస్సా కుమారం పరియోసితసిప్పం రజ్జే అభిసిఞ్చింసు, వేలామస్స పురోహితట్ఠానం అదంసు. తేపి చతురాసీతిసహస్సరాజకుమారా సకేసు సకేసు రజ్జేసు అభిసేకం పత్వా అనుసంవచ్ఛరం బారాణసిరఞ్ఞో ఉపట్ఠానం ఆగచ్ఛన్తి. తే రాజానం దిస్వా వేలామస్స సన్తికం గన్త్వా, ‘‘ఆచరియ, అమ్హే రజ్జేసు పతిట్ఠితా, వదేయ్యాథ యేనత్థో’’తి వత్వా గచ్ఛన్తి. తేసం గమనాగమనకాలే సకటసన్దమానికగావిగోణకుక్కుటసూకరాదయో గణ్హన్తానం జనపదో అతివియ ఉపద్దుతో హోతి, మహాజనో సన్నిపతిత్వా రాజఙ్గణే కన్దతి.
రాజా వేలామం పక్కోసిత్వా, ‘‘ఆచరియ, ఉపద్దుతో జనపదో, రాజానో గమనాగమనకాలే మహావిలోపం కరోన్తి, మనుస్సా సన్ధారేతుం న సక్కోన్తి, జనపదపీళాయ ఉపసమం ఏకం ఉపాయం కరోథా’’తి. సాధు మహారాజ, ఉపాయం కరిస్సామి, తుమ్హాకం యత్తకేన జనపదేన అత్థో, తం పరిచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హథాతి. రాజా తథా అకాసి. వేలామో చతురాసీతియా రాజసహస్సానం జనపదే విచారేత్వా చక్కనాభియం అరే వియ రఞ్ఞో జనపదస్మిం ఓరోపేసి. తతో పట్ఠాయ తే రాజానో ఆగచ్ఛన్తాపి గచ్ఛన్తాపి అత్తనో అత్తనో జనపదేనేవ సఞ్చరన్తి, అమ్హాకం జనపదోతి విలోపం న కరోన్తి. రాజగారవేన రఞ్ఞో జనపదమ్పి న పీళేన్తి. జనపదా సన్నిసిన్నా నిస్సద్దా నిరవా అహేసుం. సబ్బే రాజానో హట్ఠతుట్ఠా ‘‘యేన వో, ఆచరియ, అత్థో, తం అమ్హాకం వదేథా’’తి పవారయింసు.
వేలామో సీసంన్హాతో అత్తనో అన్తోనివేసనే సత్తరతనపరిపూరానం గబ్భానం ద్వారాని వివరాపేత్వా యావ సత్తమా కులపరివట్టా ఠపితం ధనం ఓలోకేత్వా ఆయవయం ఉపధారేత్వా ‘‘మయా సకలజమ్బుదీపం ఖోభేన్తేన దానం దాతుం వట్టతీ’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేత్వా గఙ్గాతీరే ద్వాదసయోజనికా ఉద్ధనపన్తియో కారేత్వా తస్మిం తస్మిం ఠానే సప్పిమధుఫాణితతేలతిలతణ్డులాదీనం ఠపనత్థాయ మహాకోట్ఠాగారాని పతిట్ఠాపేత్వా ‘‘ఏకేకస్మిం ఠానే ఏత్తకా ఏత్తకా జనా సంవిదహథ, యంకిఞ్చి మనుస్సానం లద్ధబ్బం నామ అత్థి, తతో ఏకస్మిమ్పి అసతి మయ్హం ఆరోచేయ్యాథా’’తి మనుస్సే సంవిధాయ ‘‘అసుకదివసతో పట్ఠాయ వేలామబ్రాహ్మణస్స దానం భుఞ్జన్తూ’’తి నగరే భేరిం చరాపేత్వా ‘‘దానగ్గం పరినిట్ఠిత’’న్తి దానయుత్తేహి ఆరోచితే సహస్సగ్ఘనకం వత్థం నివాసేత్వా పఞ్చసతగ్ఘనకం ఏకంసం కత్వా సబ్బాలఙ్కారభూసితో దానవీమంసనత్థాయ ఫలికవణ్ణస్స ఉదకస్స సువణ్ణభిఙ్గారం పూరేత్వా ‘‘ఇమస్మిం లోకే సచే ఇమం దానం పటిగ్గహేతుం యుత్తరూపా దక్ఖిణేయ్యపుగ్గలా అత్థి, ఇదం ఉదకం నిక్ఖమిత్వా పథవిం గణ్హాతు. సచే నత్థి, ఏవమేవ తిట్ఠతూ’’తి సచ్చకిరియం కత్వా భిఙ్గారం అధోముఖం అకాసి. ఉదకం ధమకరణేన గహితం వియ అహోసి. బోధిసత్తో ‘‘సుఞ్ఞో వత, భో, జమ్బుదీపో, ఏకపుగ్గలోపి దక్ఖిణం పటిగ్గహేతుం యుత్తరూపో నత్థీ’’తి విప్పటిసారం అకత్వా ‘‘సచే దాయకస్స వసేనాయం దక్ఖిణా విసుజ్ఝిస్సతి, ఉదకం నిక్ఖమిత్వా పథవిం గణ్హాతూ’’తి చిన్తేసి. ఫలికవణ్ణసదిసం ఉదకం నిక్ఖమిత్వా పథవిం గణ్హి. ‘‘ఇదాని దానం దస్సామీ’’తి దానగ్గం పత్వా దానం ఓలోకేత్వా యాగువేలాయ యాగుం, ఖజ్జకవేలాయ ఖజ్జకం, భోజనవేలాయ భోజనం దాపేసి. ఏతేనేవ నీహారేన దివసే దివసే దానం దీయతి.
తస్మిం ఖో పన దానగ్గే ‘‘ఇదం నామ అత్థి, ఇదం నామ నత్థీ’’తి వత్తబ్బం నత్థి. ఇదాని తం దానం ఏత్తకమత్తేనేవ న నిట్ఠం గమిస్సతీతి రత్తసువణ్ణం నీహరాపేత్వా సువణ్ణపాతియో కారేత్వా చతురాసీతిసువణ్ణపాతిసహస్సాదీనం అత్థాయ చతురాసీతిరాజసహస్సానం సాసనం పహిణి. రాజానో ‘‘చిరస్సం వత మయం ఆచరియేన అనుగ్గహితా’’తి సబ్బం సమ్పాదేత్వా పేసేసుం. దానే దియ్యమానేయేవ సత్త వస్సాని సత్త మాసా అతిక్కన్తా. అథ బ్రాహ్మణో ‘‘హిరఞ్ఞం భాజేత్వా దానం దస్సామీ’’తి మహన్తే ఓకాసే దానం సజ్జాపేసి. సజ్జాపేత్వా చతురాసీతి సువణ్ణపాతిసహస్సాని ఆదిం కత్వా కోటితో పట్ఠాయ అదాసి.
తత్థ రూపియపూరానీతి రజతతట్టిరజతఫాలరజతమాసకేహి పూరాని. పాతియో పన ఖుద్దికాతి న సల్లక్ఖేతబ్బా, ఏకకరీసప్పమాణే భూమిభాగే చతస్సోవ పాతియో ఠపయింసు. పాతిమకుళం నవరతనం హోతి, ముఖవట్టితో పట్ఠాయ అట్ఠరతనం, పాతిముఖవట్టియా ఛయుత్తో ఆజఞ్ఞరథో అనుపరియాయతి, దదమానో పాతియా బాహిరన్తేన వగ్గవగ్గే పటిగ్గాహకే ఠపేత్వా పఠమం పాతియా పక్ఖిత్తం దత్వా పచ్ఛా సన్ధిసన్ధితో వియోజేత్వా పాతిన్తి ఏవం చతురాసీతి పాతిసహస్సాని అదాసి. రూపియపాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థపి చ సువణ్ణపూరానీతి సువణ్ణతట్టిసువణ్ణఫాలసువణ్ణమాసకేహి పూరాని. హిరఞ్ఞపూరానీతి సత్తవిధరతనపూరాని. సోవణ్ణాలఙ్కారానీతి సువణ్ణాలఙ్కారాని. కంసూపధారణానీతి రజతమయఖీరపటిచ్ఛకాని. తాసం పన ధేనూనం సిఙ్గాని సువణ్ణకోసకపరియోనద్ధాని అహేసుం, గీవాయ సుమనదామం పిళన్ధింసు, చతూసు పాదేసు నుపూరాని, పిట్ఠియం వరదుకూలం పారుతం, కణ్ఠే సువణ్ణఘణ్టం బన్ధింసు. వత్థకోటిసహస్సానీతి లోకవోహారతో వీసతివత్థయుగాని ఏకా కోటి, ఇధ పన దస సాటకాతి వుత్తం. ఖోమసుఖుమానన్తిఆదిమ్హి ఖోమాదీసు యం యం సుఖుమం, తం తదేవ అదాసి. యాని పనేతాని ఇత్థిదానం ఉసభదానం మజ్జదానం సమజ్జాదానన్తి అదానసమ్మతాని, తానిపి ఏస ‘‘వేలామస్స దానముఖే ఇదం నామ నత్థీ’’తి వచనపథం పచ్ఛిన్దితుం పరివారత్థాయ అదాసి. నజ్జో మఞ్ఞే విస్సన్దన్తీతి నదియో వియ విస్సన్దన్తి.
ఇమినా సత్థా వేలామస్స దానం కథేత్వా, ‘‘గహపతి, ఏతం మహాదానం నాఞ్ఞో అదాసి, అహం అదాసిం. ఏవరూపం పన దానం దదన్తోపి అహం పటిగ్గహేతుం యుత్తరూపం పుగ్గలం నాలత్థం, త్వం మాదిసే బుద్ధే లోకస్మిం దిట్ఠమానే దానం దదమానో కస్మా చిన్తేసీ’’తి సేట్ఠిస్స దేసనం వడ్ఢేన్తో సియా ఖో పన తేతిఆదిమాహ. నను చ యాని తదా అహేసుం రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణాని, తాని నిరుద్ధాని? కస్మా ‘‘అహం తేన సమయేన వేలామో బ్రాహ్మణో’’తి ఆహాతి? పవేణియా అవిచ్ఛిన్నత్తా. తాని హి రూపాదీని నిరుజ్ఝమానాని ఇమేసం పచ్చయే దత్వా నిరుద్ధాని అపరాపరం అవిచ్ఛిన్నం పవేణిం గహేత్వా ఏవమాహ. న తం కోచి దక్ఖిణం సోధేతీతి కోచి సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా ఉట్ఠాయ తం దక్ఖిణం సోధేతీతి వత్తబ్బో నాహోసి. తఞ్హి దక్ఖిణం సోధేన్తో ఉత్తమకోటియా బుద్ధో, హేట్ఠిమకోటియా ధమ్మసేనాపతిసారిపుత్తత్థేరసదిసో సావకో సోధేయ్య.
దిట్ఠిసమ్పన్నన్తి దస్సనసమ్పన్నం సోతాపన్నం. ఇదం తతో మహప్ఫలతరన్తి ఇదం సోతాపన్నస్స దిన్నదానం లోకియమహాజనస్స సత్తమాసాధికాని సత్త సంవచ్ఛరాని ఏత్తకం హిరఞ్ఞసువణ్ణం పరిచ్చజన్తేన దిన్నదానతో మహప్ఫలం.
యో చ సతం దిట్ఠిసమ్పన్నానన్తి ఏత్థ ఏకస్స సకదాగామిస్స వసేన ఏకుత్తరసతం సోతాపన్నే కత్వా సోతాపన్నగణనా వేదితబ్బా. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బవారేసు హేట్ఠా హేట్ఠా ఆగతే అనన్తరేన సతగుణం కత్వా పుగ్గలగణనా వేదితబ్బా.
బుద్ధప్పముఖన్తి ఏత్థ సమ్మాసమ్బుద్ధం సఙ్ఘత్థేరం కత్వా నిసిన్నో సఙ్ఘో బుద్ధప్పముఖో సఙ్ఘోతి వేదితబ్బో. చాతుద్దిసం సఙ్ఘం ఉద్దిస్సాతి ఏత్థ చాతుద్దిసం సఙ్ఘం ఉద్దిస్స కతవిహారో నామ యత్థ చేతియం పతిట్ఠితం హోతి, ధమ్మస్సవనం కరీయతి, చతూహి దిసాహి అనుదిసాహి చ భిక్ఖూ ఆగన్త్వా అప్పటిపుచ్ఛిత్వాయేవ పాదే ధోవిత్వా కుఞ్చికాయ ద్వారం వివరిత్వా సేనాసనం పటిజగ్గిత్వా వసిత్వా యథాఫాసుకం గచ్ఛన్తి. సో అన్తమసో చతురతనియా పణ్ణసాలాపి హోతు, చాతుద్దిసం సఙ్ఘం ఉద్దిస్స కతవిహారోత్వేవ వుచ్చతి.
సరణం గచ్ఛేయ్యాతి ఏత్థ మగ్గేనాగతం అనివత్తనసరణం అధిప్పేతం. అపరే పనాహు – అత్తానం నియ్యాదేత్వా దిన్నత్తా సరణాగమనం తతో మహప్ఫలతరన్తి వుత్తం. సిక్ఖాపదాని సమాదియేయ్యాతి పఞ్చ సీలాని గణ్హేయ్య. సీలమ్పి మగ్గేన ఆగతం అనివత్తనసీలమేవ కథితం. అపరే పనాహు – సబ్బసత్తానం అభయదానస్స దిన్నత్తా సీలం తతో మహప్ఫలతరన్తి వుత్తం. గన్ధోహనమత్తన్తి గన్ధఊహనమత్తం, ద్వీహఙ్గులీహి గణ్డపిణ్డం గహేత్వా ఉపసిఙ్ఘనమత్తం. అపరే పన ‘‘గద్దోహనమత్త’’న్తి పాళిం వత్వా గావియా ఏకవారం థనఅఞ్ఛనమత్తన్తి అత్థం వదన్తి. మేత్తచిత్తన్తి సబ్బసత్తానం హితానుఫరణచిత్తం. తం పన అప్పనావసేనేవ గహితం. అనిచ్చసఞ్ఞన్తి మగ్గస్స అనన్తరపచ్చయభావేన సిఖాపత్తబలవవిపస్సనం.
ఉపమాతో పన ఇమాని దానాదీని పుఞ్ఞాని ఏవం వేదితబ్బాని – సచేపి హి జమ్బుదీపం భేరితలసదిసం సమతలం కత్వా కోటితో పట్ఠాయ పల్లఙ్కే అత్థరిత్వా అరియపుగ్గలే నిసీదాపేయ్య, తత్థ సోతాపన్నానం దస పన్తియో అస్సు, సకదాగామీనం పఞ్చ, అనాగామీనం అడ్ఢతేయ్యా, ఖిణాసవానం దియడ్ఢా, పచ్చేకబుద్ధానం ఏకా పన్తి భవేయ్య, సమ్మాసమ్బుద్ధో ఏకకోవ. ఏత్తకస్స జనస్స దిన్నదానతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స దిన్నమేవ మహప్ఫలం. ఇతరం పన –
‘‘విహారదానం పణిపాతో, సిక్ఖా మేత్తాయ భావనా;
ఖయతో సమ్మసన్తస్స, కలం నాగ్ఘతి సోళసిం’’.
తేనేవ భగవా పరినిబ్బానసమయే ‘‘ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తి అనుత్తరా పూజా’’తి ఆహ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
సీహనాదవగ్గో దుతియో.
౩. సత్తావాసవగ్గో
౧. తిఠానసుత్తవణ్ణనా
౨౧. తతియస్స పఠమే ఉత్తరకురుకాతి ఉత్తరకురువాసినో. అధిగ్గణ్హన్తీతి అధిభవన్తి, అధికా విసిట్ఠా జేట్ఠకా హోన్తి. అమమాతి నిత్తణ్హా. అట్ఠకథాయం పన నిద్దుక్ఖాతి వుత్తం. అపరిగ్గహాతి ‘‘ఇదం మయ్హ’’న్తి పరిగ్గహరహితా. నియతాయుకాతి తేసఞ్హి నిబద్ధం ఆయు వస్ససహస్సమేవ, గతిపి నిబద్ధా, తతో చవిత్వా సగ్గేయేవ నిబ్బత్తన్తి. సతిమన్తోతి దేవతానఞ్హి ఏకన్తసుఖితాయ సతి థిరా న హోతి, నేరయికానం ఏకన్తదుక్ఖితాయ. ఇమేసం పన వోకిణ్ణసుఖదుక్ఖత్తా సతి థిరా హోతి. ఇధ బ్రహ్మచరియవాసోతి జమ్బుదీపే బుద్ధపచ్చేకబుద్ధానం ఉప్పజ్జనతో అట్ఠఙ్గికమగ్గబ్రహ్మచరియవాసోపి ఇధేవ హోతి.
౨. అస్సఖళుఙ్కసుత్తవణ్ణనా
౨౨. దుతియే జవసమ్పన్నోతి పదజవేన సమ్పన్నో. న వణ్ణసమ్పన్నోతి న సరీరవణ్ణేన సమ్పన్నో. పురిసఖళుఙ్కేసు జవసమ్పన్నోతి ఞాణజవేన సమ్పన్నో. న వణ్ణసమ్పన్నోతి న గుణవణ్ణేన సమ్పన్నో. సేసం పాళినయేనేవ వేదితబ్బం. యఞ్హేత్థ వత్తబ్బం సియా, తం తికనిపాతవణ్ణనాయం వుత్తమేవ.
౩. తణ్హామూలకసుత్తవణ్ణనా
౨౩. తతియే తణ్హం పటిచ్చాతి ద్వే తణ్హా ఏసనతణ్హా ఏసితతణ్హా చ. యాయ తణ్హాయ అజపథసఙ్కుపథాదీని పటిపజ్జిత్వా భోగే ఏసతి గవేసతి, అయం ఏసనతణ్హా నామ. యా తేసు ఏసితేసు గవేసితేసు పటిలద్ధేసు తణ్హా, అయం ఏసితతణ్హా నామ. ఇధ పన ఏసనతణ్హా దట్ఠబ్బా. పరియేసనాతి రూపాదిఆరమ్మణపరియేసనా. సా హి ఏసనతణ్హాయ సతి హోతి. లాభోతి రూపాదిఆరమ్మణపటిలాభో. సో హి పరియేసనాయ సతి హోతి.
వినిచ్ఛయో పన ఞాణతణ్హాదిట్ఠివితక్కవసేన చతుబ్బిధో. తత్థ ‘‘సుఖవినిచ్ఛయం జఞ్ఞా, సుఖవినిచ్ఛయం ఞత్వా అజ్ఝత్తం సుఖమనుయుఞ్జేయ్యా’’తి (మ. ని. ౩.౩౨౩) అయం ఞాణవినిచ్ఛయో. ‘‘వినిచ్ఛయాతి ద్వే వినిచ్ఛయా తణ్హావినిచ్ఛయో చ దిట్ఠివినిచ్ఛయో చా’’తి (మహాని. ౧౦౨) ఏవం ఆగతాని అట్ఠసతతణ్హావిచరితాని తణ్హావినిచ్ఛయో. ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో దిట్ఠివినిచ్ఛయో. ‘‘ఛన్దో ఖో, దేవానమిన్ద, వితక్కనిదానో’’తి (దీ. ని. ౨.౩౫౮) ఇమస్మిం పన సుత్తే ఇధ వినిచ్ఛయోతి వుత్తో వితక్కోయేవ ఆగతో. లాభం లభిత్వా హి ఇట్ఠానిట్ఠం సున్దరాసున్దరం వితక్కేనేవ వినిచ్ఛినన్తి ‘‘ఏత్తకం మే రూపారమ్మణత్థాయ భవిస్సతి, ఏత్తకం సద్ధారమ్మణత్థాయ, ఏత్తకం మయ్హం భవిస్సతి, ఏత్తకం పరస్స, ఏత్తకం పరిభుఞ్జిస్సామి, ఏత్తకం నిదహిస్సామీ’’తి. తేన వుత్తం – లాభం పటిచ్చ వినిచ్ఛయోతి.
ఛన్దరాగోతి ఏవం అకుసలవితక్కేన వితక్కితే వత్థుస్మిం దుబ్బలరాగో చ బలవరాగో చ ఉప్పజ్జతి. ఇదఞ్హి ఇధ ఛన్దోతి దుబ్బలరాగస్సాధివచనం. అజ్ఝోసానన్తి అహం మమన్తి బలవసన్నిట్ఠానం. పరిగ్గహోతి తణ్హాదిట్ఠివసేన పరిగ్గహకరణం. మచ్ఛరియన్తి పరేహి సాధారణభావస్స అసహనతా. తేనేవస్స పోరాణా ఏవం వచనత్థం వదన్తి – ‘‘ఇదం అచ్ఛరియం మయ్హమేవ హోతు, మా అఞ్ఞస్స అచ్ఛరియం హోతూతి పవత్తత్తా మచ్ఛరియన్తి వుచ్చతీ’’తి. ఆరక్ఖోతి ద్వారపిదహనమఞ్జూసాగోపనాదివసేన సుట్ఠు రక్ఖనం. అధికరోతీతి అధికరణం, కారణస్సేతం నామం. ఆరక్ఖాధికరణన్తి భావనపుంసకం, ఆరక్ఖాహేతూతి అత్థో. దణ్డాదానాదీసు పరనిసేధనత్థం దణ్డస్స ఆదానం దణ్డాదానం. ఏకతో ధారాదినో సత్థస్స ఆదానం సత్థాదానం. కలహోతి కాయకలహోపి వాచాకలహోపి. పురిమో విగ్గహో, పచ్ఛిమో వివాదో (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౦౩). తువంతువన్తి అగారవవసేన తువంతువంవచనం.
౪. సత్తావాససుత్తవణ్ణనా
౨౪. చతుత్థే సత్తావాసాతి సత్తానం ఆవాసా, వసనట్ఠానానీతి అత్థో. తత్థ సుద్ధావాసాపి సత్తావాసోవ, అసబ్బకాలికత్తా పన న గహితా. సుద్ధావాసా హి బుద్ధానం ఖన్ధావారట్ఠానసదిసా, అసఙ్ఖేయ్యకప్పే బుద్ధేసు అనిబ్బత్తేసు తం ఠానం సుఞ్ఞం హోతి. ఇతి అసబ్బకాలికత్తా న గహితా. సేసమేత్థ విఞ్ఞాణట్ఠితీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౫. పఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా
౨౫. పఞ్చమే యతోతి యస్మిం కాలే. సుపరిచితం హోతీతి సుట్ఠు ఉపచితం సువడ్ఢితం హోతి. కల్లం వచనాయాతి యుత్తం వత్తుం. వీతరాగన్తి విగతరాగం. అసరాగధమ్మన్తి న సరజ్జనసభావం. అనావత్తిధమ్మన్తి అనావత్తనసభావం అనిబ్బత్తారహం, అప్పటిసన్ధికభావేనేవ నిరుజ్ఝనసభావన్తి అత్థో. ఇమస్మిం సుత్తే ఖీణాసవోవ కథితో.
౬. సిలాయూపసుత్తవణ్ణనా
౨౬. ఛట్ఠే చన్దికాపుత్తోతి మాతు నామవసేన పఞ్ఞాతో చన్దికాపుత్తత్థేరో. చేతసా చిత్తం హోతీతి చిత్తవారపరియాయేన చిత్తవారపరియాయో చితో వడ్ఢితో హోతి. చేతసా చిత్తం సుపరిచితన్తి చిత్తవారపరియాయేన చిత్తవారపరియాయో ఉపరూపరి సుచితో సువడ్ఢితో హోతి. నేవస్స చిత్తం పరియాదియన్తీతి తాని ఆరమ్మణాని తస్స ఖీణాసవస్స చిత్తుప్పాదం గహేత్వా ఖేపేత్వా ఠాతుం న సక్కోన్తి. అమిస్సీకతన్తి తాని ఆరమ్మణాని అనల్లీనత్తా తేహి అమిస్సీకతం. ఆనేఞ్జప్పత్తన్తి అనిఞ్జనభావం నిప్ఫన్దనభావం పత్తం.
సిలాయూపోతి సిలాథమ్భో. సోళసకుక్కుకోతి దీఘతో సోళసహత్థో. హేట్ఠానేమఙ్గమాతి ఆవాటస్స హేట్ఠాగతా. ఉపరి నేమస్సాతి ఉపరి ఆవాటస్స. సునిఖాతత్తాతి అయముసలేహి కోట్టేత్వా కోట్టేత్వా సుట్ఠు నిఖాతత్తా. ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ సిలాయూపో వియ ఖీణాసవో దట్ఠబ్బో, మహావాతా వియ ఛసు ద్వారేసు ఉప్పజ్జనకా కిలేసా, చతూహి దిసాహి ఆగన్త్వా వాతానం సిలాయూపం చాలేతుం అసమత్థభావో వియ ఛసు ద్వారేసు ఉప్పజ్జనకకిలేసానం ఖీణాసవస్స చిత్తం చాలేతుం అసమత్థభావో వేదితబ్బో. ఇమస్మిమ్పి సుత్తే ఖీణాసవోవ కథితో.
౭-౮. వేరసుత్తద్వయవణ్ణనా
౨౭-౨౮. సత్తమే భయం వేరం పసవతీతి చిత్తుత్రాసభయఞ్చ పుగ్గలవేరఞ్చ పటిలభతి. చేతసికన్తి చిత్తనిస్సితం. దుక్ఖన్తి కాయవత్థుకం. దోమనస్సన్తి పటిఘసమ్పయుత్తదుక్ఖం. ఇమస్మిం సుత్తే సోతాపత్తిమగ్గో కథితో. అట్ఠమం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స కథితం, ఇమస్మిం పన సోతాపన్నోవ కథితోతి వుత్తం.
౯. ఆఘాతవత్థుసుత్తవణ్ణనా
౨౯. నవమే ఆఘాతవత్థూనీతి ఆఘాతకారణాని. ఆఘాతం బన్ధతీతి కోపం బన్ధతి ఉప్పాదేతి.
౧౦-౧౧. ఆఘాతపటివినయసుత్తాదివణ్ణనా
౩౦-౩౧. దసమే ఆఘాతపటివినయాతి ఆఘాతస్స పటివినయకారణాని. తం కుతేత్థ లబ్భాతి ‘‘తం అనత్థచరణం మా అహోసీ’’తి ఏతస్మిం పుగ్గలే కుతో లబ్భా, కేన కారణేన సక్కా లద్ధుం, ‘‘పరో నామ పరస్స అత్తనో చిత్తరుచియా అనత్థం కరోతీ’’తి ఏవం చిన్తేత్వా ఆఘాతం పటివినేతి. అథ వా సచాహం కోపం కరేయ్యం, తం కోపకరణం ఏత్థ పుగ్గలే కుతో లబ్భా, కేన కారణేన లద్ధబ్బన్తి అత్థో. కుతో లాభాతిపి పాఠో. సచాహం ఏత్థ కోపం కరేయ్యం, తస్మిం మే కోపకరణే కుతో లాభా లాభా, నామ కే సియున్తి అత్థో. ఇమస్మిఞ్చ అత్థే తన్తి నిపాతమత్తమేవ హోతి. ఏకాదసమే అనుపుబ్బనిరోధాతి అనుపటిపాటినిరోధా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
సత్తావాసవగ్గో తతియో.
౪. మహావగ్గో
౧-౨. అనుపుబ్బవిహారసుత్తాదివణ్ణనా
౩౨-౩౩. చతుత్థస్స పఠమే అనుపుబ్బవిహారాతి అనుపటిపాటియా సమాపజ్జితబ్బవిహారా. దుతియే యత్థ కామా నిరుజ్ఝన్తీతి యస్మిం ఠానే కామా వూపసమ్మన్తి. నిరోధేత్వాతి అప్పటివత్తే కత్వా. నిచ్ఛాతాతి తణ్హాదిట్ఠిచ్ఛాతానం అభావేన నిచ్ఛాతా. నిబ్బుతాతి అత్తపరితాపనకిలేసానం అభావేన నిబ్బుతా. తిణ్ణాతి కామతో తిణ్ణా. పారంగతాతి కామే పారం గతా. తదఙ్గేనాతి తేన ఝానఙ్గేన. ఏత్థ కామా నిరుజ్ఝన్తీతి ఏత్థ పఠమజ్ఝానే కామా నిరుజ్ఝన్తి. తే చాతి యే పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జన్తి, తే కామే నిరోధేత్వా నిరోధేత్వా విహరన్తి నామ. పఞ్జలికోతి పగ్గహితఅఞ్జలికో హుత్వా. పయిరుపాసేయ్యాతి ఉపట్ఠాపేయ్య. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
౩. నిబ్బానసుఖసుత్తవణ్ణనా
౩౪. తతియే ఉదాయీతి లాళుదాయిత్థేరో. ఏతదేవ ఖ్వేత్థాతి ఏతదేవ ఖో ఏత్థ. కామసహగతాతి కామనిస్సితా. సముదాచరన్తీతి మనోద్వారే సఞ్చరన్తి. ఆబాధాయాతి ఆబాధనాయ పీళనాయ. పరియాయేనాతి కారణేన. ఏవం సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో. ఇమస్మిం సుత్తే అవేదయితసుఖం నామ కథితం.
౪. గావీఉపమాసుత్తవణ్ణనా
౩౫. చతుత్థే పబ్బతేయ్యాతి పబ్బతచారినీ. న సుప్పతిట్ఠితం పతిట్ఠాపేత్వాతి యథా సుప్పతిట్ఠితా హోతి, ఏవం న పతిట్ఠాపేత్వా. తం నిమిత్తన్తి తం పఠమజ్ఝానసఙ్ఖాతం నిమిత్తం. న స్వాధిట్ఠితం అధిట్ఠాతీతి యథా సుట్ఠు అధిట్ఠితం హోతి, న ఏవం అధిట్ఠాతి. అనభిహింసమానోతి అపోథేన్తో అవిహేఠేన్తో. ముదు చిత్తం హోతి కమ్మఞ్ఞన్తి యథా విపస్సనాచిత్తం లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ముదు కమ్మక్ఖమం కమ్మయోగ్గం హోతి, ఏవమస్స అభిఞ్ఞాపాదకం చతుత్థజ్ఝానచిత్తం ముదు హోతి కమ్మఞ్ఞం. అప్పమాణో సమాధీతి చతుబ్రహ్మవిహారసమాధిపి మగ్గఫలసమాధిపి అప్పమాణో సమాధి నామ, ఇధ పన ‘‘అప్పమాణం అప్పమాణారమ్మణ’’న్తి ఇమినా పరియాయేన సుప్పగుణసమాధి అప్పమాణసమాధీతి దట్ఠబ్బో. సో అప్పమాణేన సమాధినా సుభావితేనాతి ఇమస్మిం ఠానే అయం భిక్ఖు విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తో. ఇదాని ఖీణాసవస్స అభిఞ్ఞాపటిపాటిం దస్సేన్తో యస్స యస్స చాతిఆదిమాహ.
౫. ఝానసుత్తవణ్ణనా
౩౬. పఞ్చమే ఆసవానం ఖయన్తి అరహత్తం. యదేవ తత్థ హోతి రూపగతన్తి తస్మిం పఠమజ్ఝానక్ఖణే వత్థువసేన వా చిత్తసముట్ఠానికాదివసేన వా యం రూపం నామ పవత్తతి. వేదనాగతాదీని సమ్పయుత్తవేదనాదీనం వసేన వేదితబ్బాని. తే ధమ్మేతి తే రూపాదయో పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మే. అనిచ్చతోతిఆదీసు హుత్వా అభావాకారేన అనిచ్చతో, పటిపీళనాకారేన దుక్ఖతో, రుజ్జనాకారేన రోగతో, అన్తోదుస్సనట్ఠేన గణ్డతో, అనుపవిట్ఠట్ఠేన అనుకన్తనట్ఠేన చ సల్లతో, దుక్ఖట్ఠేన అఘతో, ఆబాధనట్ఠేన ఆబాధతో, అసకట్ఠేన పరతో, పలుజ్జనట్ఠేన పలోకతో, అస్సామికట్ఠేన సుఞ్ఞతో, అవసవత్తనట్ఠేన అనత్తతో. సమనుపస్సతీతి బలవవిపస్సనాపఞ్ఞాయ పస్సతి.
తేహి ధమ్మేహీతి తేహి పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మేహి. పటివాపేతీతి నిబ్బానవసేన నివత్తేతి. అమతాయ ధాతుయాతి నిబ్బానధాతుయా. చిత్తం ఉపసంహరతీతి ఞాణేన ఆనిసంసం దిస్వా ఓతారేతి. సన్తన్తి పచ్చనీకసన్తతాయ సన్తం. పణీతన్తి అతప్పకం. సో తత్థ ఠితో ఆసవానం ఖయం పాపుణాతీతి సో తస్మిం పఠమజ్ఝానే ఠితో తం బలవవిపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. అపరో నయో – సో తేహి ధమ్మేహీతి యస్మా అనిచ్చతోతిఆదీసు అనిచ్చతో పలోకతోతి ద్వీహి పదేహి అనిచ్చలక్ఖణం కథితం, దుక్ఖతోతిఆదీహి ఛహి దుక్ఖలక్ఖణం, పరతో, సుఞ్ఞతో, అనత్తతోతి తీహి అనత్తలక్ఖణం. తస్మా సో తేహి ఏవం తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా దిట్ఠేహి అన్తోసమాపత్తియం పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మేహి. చిత్తం పటివాపేతీతి చిత్తం పటిసంహరతి మోచేతి అపనేతి. ఉపసంహరతీతి విపస్సనాచిత్తం తావ సవనవసేన థుతివసేన పరియత్తివసేన పఞ్ఞత్తివసేన చ సన్తం నిబ్బానన్తి ఏవం అసఙ్ఖతాయ అమతాయ ధాతుయా ఉపసంహరతి. మగ్గచిత్తం నిబ్బానం ఆరమ్మణకరణవసేనేవ ‘‘ఏతం సన్తం ఏతం పణీత’’న్తి న ఏవం వదతి. ఇమినా పనాకారేన తం పటివిజ్ఝన్తో తత్థ చిత్తం ఉపసంహరతీతి అత్థో.
సో తత్థ ఠితోతి తస్సా తిలక్ఖణారమ్మణాయ విపస్సనాయ ఠితో. ఆసవానం ఖయం పాపుణాతీతి అనుక్కమేన చత్తారో మగ్గే భావేత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. తేనేవ ధమ్మరాగేనాతి సమథవిపస్సనాధమ్మే ఛన్దరాగేన. ధమ్మనన్దియాతి తస్సేవ వేవచనం. సమథవిపస్సనాసు హి సబ్బసో ఛన్దరాగం పరియాదాతుం సక్కోన్తో అరహత్తం పాపుణాతి, అసక్కోన్తో అనాగామీ హోతి.
తిణపురిసరూపకే వాతి తిణపోత్థకరూపే వా. దూరే కణ్డే పాతేతీతి దూరేపాతీ. అవిరాధితం విజ్ఝతీతి అక్ఖణవేధీ. యదేవ తత్థ హోతి వేదనాగతన్తి ఇధ రూపం న గహితం. కస్మా? సమతిక్కన్తత్తా. అయఞ్హి హేట్ఠా రూపావచరజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా రూపం అతిక్కమిత్వా అరూపావచరసమాపత్తిం సమాపన్నోతి సమథవసేనాపి అనేన రూపం సమతిక్కన్తం, హేట్ఠా రూపం సమ్మసిత్వా తం అతిక్కమ్మ ఇదాని అరూపం సమ్మసతీతి విపస్సనావసేనాపి అనేన రూపం అతిక్కన్తం. ఆరుప్పే పన సబ్బసోపి రూపం నత్థీతి తం సన్ధాయపి రూపం న గహితం. అథ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం కస్మా న గహితన్తి? సుఖుమత్తా. తస్మిఞ్హి చత్తారోపి అరూపక్ఖన్ధా సుఖుమా న సమ్మసనూపగా. తేనేవాహ – ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, యావతా సఞ్ఞాసమాపత్తి తావతా అఞ్ఞాపటివేధో’’తి. ఇదం వుత్తం హోతి – యావతా సచిత్తకసమాపత్తి నామ అత్థి, తావతా ఓళారికే ధమ్మే సమ్మసతో అఞ్ఞాపటివేధో హోతి, అరహత్తం సమ్పజ్జతి. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం పన సుఖుమత్తా సఞ్ఞాసమాపత్తీతి న వుచ్చతి. ఝాయీహేతేతి ఝాయీహి ఝానాభిరతేహి ఏతాని. వుట్ఠహిత్వాతి తతో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ. సమక్ఖాతబ్బానీతి సమ్మా అక్ఖాతబ్బాని, ‘‘సన్తాని పణీతానీ’’తి ఏవం కేవలం ఆచిక్ఖితబ్బాని థోమేతబ్బాని వణ్ణేతబ్బానీతి.
౬. ఆనన్దసుత్తవణ్ణనా
౩౭. ఛట్ఠే సమ్బాధేతి పఞ్చకామగుణసమ్బాధే. ఓకాసాధిగమోతి ఓకాసస్స అధిగమో. సత్తానం విసుద్ధియాతి సత్తానం విసుద్ధిం పాపనత్థాయ. సమతిక్కమాయాతి సమతిక్కమనత్థాయ. అత్థఙ్గమాయాతి అత్థం గమనత్థాయ. ఞాయస్స అధిగమాయాతి సహవిపస్సనకస్స మగ్గస్స అధిగమనత్థాయ. నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయాతి అపచ్చయనిబ్బానస్స పచ్చక్ఖకరణత్థాయ. తదేవ నామ చక్ఖుం భవిస్సతీతి తఞ్ఞేవ పసాదచక్ఖు అసమ్భిన్నం భవిస్సతి. తే రూపాతి తదేవ రూపారమ్మణం ఆపాథం ఆగమిస్సతి. తఞ్చాయతనం నో పటిసంవేదిస్సతీతి తఞ్చ రూపాయతనం న జానిస్సతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.
ఉదాయీతి కాళుదాయిత్థేరో. సఞ్ఞీమేవ ను ఖోతి సచిత్తకోయేవ ను ఖో. మకారో పదసన్ధిమత్తం. కింసఞ్ఞీతి కతరసఞ్ఞాయ సఞ్ఞీ హుత్వా. సబ్బసో రూపసఞ్ఞానన్తి ఇదం కస్మా గణ్హి, కిం పఠమజ్ఝానాదిసమఙ్గినో రూపాదిపటిసంవేదనా హోతీతి? న హోతి, యావ పన కసిణరూపం ఆరమ్మణం హోతి, తావ రూపం సమతిక్కన్తం నామ న హోతి. అసమతిక్కన్తత్తా పచ్చయో భవితుం సక్ఖిస్సతి. సమతిక్కన్తత్తా పన తం నత్థి నామ హోతి, నత్థితాయ పచ్చయో భవితుం న సక్కోతీతి దస్సేతుం ఇదమేవ గణ్హి.
జటిలవాసికాతి జటిలనగరవాసినీ. న చాభినతోతిఆదీసు రాగవసేన న అభినతో, దోసవసేన న అపనతో. ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలేసే నిగ్గణ్హిత్వా వారేత్వా ఠితో, కిలేసానం పన ఛిన్నన్తే ఉప్పన్నోతి న ససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారితగతో. విముత్తత్తా ఠితోతి కిలేసేహి విముత్తత్తాయేవ ఠితో. ఠితత్తా సన్తుసితోతి ఠితత్తాయేవ సన్తుట్ఠో నామ జాతో. సన్తుసితత్తా నో పరితస్సతీతి సన్తుట్ఠత్తాయేవ పరితాసం నాపజ్జతి. అయం, భన్తే ఆనన్ద, సమాధి కిం ఫలోతి ఇమినా అయం థేరీ తాలఫలఞ్ఞేవ గహేత్వా ‘‘ఇదం ఫలం కిం ఫలం నామా’’తి పుచ్ఛమానా వియ అరహత్తఫలసమాధిం గహేత్వా ‘‘అయం, భన్తే ఆనన్ద, సమాధి కిం ఫలో వుత్తో భగవతా’’తి పుచ్ఛతి. అఞ్ఞాఫలో వుత్తోతి అఞ్ఞా వుచ్చతి అరహత్తం, అరహత్తఫలసమాధి నామేసో వుత్తో భగవతాతి అత్థో. ఏవంసఞ్ఞీపీతి ఇమాయ అరహత్తఫలసఞ్ఞాయ సఞ్ఞీపి తదాయతనం నో పటిసంవేదేతీతి ఏవం ఇమస్మిం సుత్తే అరహత్తఫలసమాధి కథితోతి.
౭. లోకాయతికసుత్తవణ్ణనా
౩౮. సత్తమే లోకాయతికాతి లోకాయతవాదకా. సతతన్తి సదా. సమితన్తి నిరన్తరం. తిట్ఠతేతన్తి తిట్ఠతు ఏతం, మా ఏతం పట్ఠపేథ, కో వో ఏతేన అత్థో. ధమ్మం వో బ్రాహ్మణా దేసేస్సామీతి అహం వో చతుసచ్చధమ్మం దేసేస్సామి.
దళ్హధమ్మోతి దళ్హధనుం గహేత్వా ఠితో. ధనుగ్గహోతి ఇస్సాసో. దళ్హధను నామ ద్విసహస్సథామం వుచ్చతి. ద్విసహస్సథామం నామ యస్స ఆరోపితస్స జియాబద్ధో లోహసీసాదీనం భారో దణ్డే గహేత్వా యావ కణ్డప్పమాణా ఉక్ఖిత్తస్స పథవితో ముచ్చతి. సిక్ఖితోతి దస ద్వాదస వస్సాని ఆచరియకులే ఉగ్గహితసిప్పో. కతహత్థోతి ఏకో సిప్పమేవ ఉగ్గణ్హాతి, కతహత్థో న హోతి అయం పన కతహత్థో చిణ్ణవసిభావో. కతూపాసనోతి రాజకులాదీసు దస్సితసిప్పో. లహుకేన అసనేనాతి అన్తో సుసిరం కత్వా తూలాదీహి పూరేత్వా కతలక్ఖపరికమ్మేన సల్లహుకకణ్డేన. ఏవం కతఞ్హి ఏకఉసభగామీ ద్వే ఉసభానిపి గచ్ఛతి…పే… అట్ఠుసభగామీ సోళస ఉసభానిపి గచ్ఛతి. అప్పకసిరేనాతి నిద్దుక్ఖేన. అతిపాతేయ్యాతి అతిక్కమేయ్య. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా సో ధనుగ్గహో తం విదత్థిచతురఙ్గులం ఛాయం సీఘమేవ అతిక్కామేతి, ఏవం సకలచక్కవాళం సీఘం సీఘం అతిక్కమనసమత్థేన జవేన సమన్నాగతో. సన్ధావనికాయాతి పదసా ధావనేన. ఏవమాహంసూతి ఏవం వదన్తి.
౮. దేవాసురసఙ్గామసుత్తవణ్ణనా
౩౯. అట్ఠమే సముపబ్యూళ్హో అహోసీతి పచ్చుపట్ఠితో అహోసి. సఙ్గామేయ్యామాతి సఙ్గామం కరేయ్యామ యుజ్ఝేయ్యామ. అపయింసుయేవాతి పలాయింసుయేవ. ఉత్తరేనాభిముఖాతి ఉత్తరాముఖా హుత్వా. అభియన్తే వాతి అనుబన్ధన్తియేవ. భీరుత్తానగతేనాతి భీరుత్తానం భయనివారణం పతిట్ఠానం గతేన. అకరణీయాతి యుద్ధేన కిఞ్చి అకత్తబ్బా. కస్మా పన నేసం సఙ్గామో హోతీతి? అసురా హి పుబ్బే తావతింసవాసినో, తే చిత్తపాటలియా పుప్ఫనకాలే దిబ్బపారిచ్ఛత్తకపుప్ఫం అనుస్సరన్తి. తతో ఉప్పన్నకోధా ‘‘గణ్హథ దేవే’’తి సమ్ముఖసమ్ముఖట్ఠానేనేవ సినేరుం అభిరుహన్తి, దేవాపి నిక్ఖమన్తి. తేసం గోపాలకదారకానం అఞ్ఞమఞ్ఞం దణ్డకేహి పహరణసదిసం యుద్ధం హోతి. సక్కో దేవరాజా హేట్ఠా పఞ్చసు ఠానేసు ఆరక్ఖం ఠపేత్వా ఉపరి దేవపురం పరివారేత్వా అత్తసదిసా వజిరహత్థా పటిమా ఠపాపేసి. అసురా హేట్ఠా పఞ్చ ఠానాని పటిబాహిత్వా అభిరుళ్హా ఇన్దపటిమాయో దిస్వా నివత్తిత్వా అసురపురమేవ గచ్ఛన్తి.
దక్ఖిణేనాభిముఖాతి దక్ఖిణాముఖా హుత్వా. అపదం వధిత్వాతి నిప్పదం నిరవసేసం వధిత్వా. అదస్సనం గతోతి మారోపి వట్టపాదకం కత్వా రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం సమాపన్నస్స చిత్తం జానాతి, తదేవ విపస్సనాపాదకం కత్వా సమాపన్నస్స చిత్తం జానాతి. అరూపావచరసమాపత్తి పన వట్టపాదా వా హోతు విపస్సనాపాదా వా, తం సమాపన్నస్స మారో చిత్తం న జానాతి. తేన వుత్తం – ‘‘అదస్సనం గతో పాపిమతో’’తి.
౯. నాగసుత్తవణ్ణనా
౪౦. నవమే ఆరఞ్ఞకస్సాతి అరఞ్ఞవాసినో. గోచరపసుతస్సాతి గోచరగ్గహణత్థాయ గచ్ఛన్తస్స. హత్థికలభాతి మహన్తా మహన్తా నాగా. హత్థిచ్ఛాపాతి తరుణపోతకా. ఓభగ్గోభగ్గన్తి నామేత్వా నామేత్వా ఠపితం. ఓగాహం ఓతిణ్ణస్సాతి ఓగాహితబ్బత్తా ఓగాహన్తి లద్ధనామం ఉదకతిత్థం ఓతిణ్ణస్స. ఓగాహా ఉత్తిణ్ణస్సాతి ఉదకతిత్థతో ఉత్తిణ్ణస్స. వూపకట్ఠోతి వూపకట్ఠో హుత్వా. ఇదాని యస్మా దసబలస్స హత్థినాగేన కిచ్చం నత్థి, సాసనే పన తంసరిక్ఖకం పుగ్గలం దస్సేతుం ఇదమాహటం, తస్మా తం పుగ్గలం దస్సేన్తో ఏవమేవ ఖోతిఆదిమాహ.
౧౦. తపుస్ససుత్తవణ్ణనా
౪౧. దసమే మల్లేసూతి మల్లరట్ఠే. ఇధేవ తావ త్వం, ఆనన్ద, హోతీతి ఇధ భగవా ‘‘తపుస్సగహపతినో ఇధ ఠితేన ఆనన్దేన సద్ధిం కథాసల్లాపో భవిస్సతి, తతోనిదానం అహం మహన్తం ధమ్మపరియాయం దేసేస్సామీ’’తి ఞత్వా ఆహ. ఉపసఙ్కమీతి సో కిర భుత్తపాతరాసో ‘‘దసబలస్స ఉపట్ఠానం గమిస్సామీ’’తి నిక్ఖమన్తో దూరతోవ థేరం దిస్వా యేనాయస్మా ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమి. పపాతో వియ ఖాయతి, యదిదం నేక్ఖమ్మన్తి యమిదం పబ్బజ్జాసఙ్ఖాతం నేక్ఖమ్మం, తం అమ్హాకం మహాపపాతో వియ ఓగాహిత్వా ఉపట్ఠాతి. నేక్ఖమ్మే చిత్తం పక్ఖన్దతీతి పబ్బజ్జాయ చిత్తం ఆరమ్మణవసేన పక్ఖన్దతి, తదేవ ఆరమ్మణం కత్వా పసీదతి, తదేవ పతిట్ఠాతి, పచ్చనీకధమ్మేహి చ విముచ్చతి. ‘ఏతం సన్త’న్తి పస్సతోతి ఏతం నేక్ఖమ్మం సన్తం విగతదరథపరిళాహన్తి ఏవం పస్సన్తానం భిక్ఖూనం. బహునా జనేన విసభాగోతి తయిదం బహునా మహాజనేన సద్ధిం భిక్ఖూనం విసభాగం, అసదిసన్తి అత్థో.
కథాపాభతన్తి కథామూలం. తస్స మయ్హం, ఆనన్ద, నేక్ఖమ్మే చిత్తం న పక్ఖన్దతీతి తస్స ఏవం వితక్కేన్తస్సాపి మయ్హం పబ్బజ్జాయ చిత్తం న ఓతరతి. ‘‘ఏతం సన్త’’న్తి పస్సతోతి ‘‘సాధు నేక్ఖమ్మ’’న్తి పరివితక్కనవసేన ‘‘ఏతం నేక్ఖమ్మం సన్త’’న్తి పస్సన్తస్సపి. అనాసేవితోతి న ఆసేవితో న ఫస్సితో న సచ్ఛికతో. అధిగమ్మాతి అధిగన్త్వా పత్వా సచ్ఛికత్వా. తమాసేవేయ్యన్తి తం ఆనిసంసం సేవేయ్యం భజేయ్యం. యం మేతి యేన కారణేన మయ్హం. అధిగమ్మాతి అధిగన్త్వా. స్వాస్స మే హోతి ఆబాధోతి సో మయ్హం ఆబాధనట్ఠేన ఆబాధో హోతి. అవితక్కే చిత్తం న పక్ఖన్దతీతి అవితక్కవిచారే దుతియజ్ఝానే ఆరమ్మణవసేన చిత్తం న పక్ఖన్దతి. వితక్కేసూతి వితక్కవిచారేసు. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
మహావగ్గో చతుత్థో.
౫. సామఞ్ఞవగ్గో
౧. సమ్బాధసుత్తవణ్ణనా
౪౨. పఞ్చమస్స పఠమే ఉదాయీతి కాళుదాయిత్థేరో. అవిద్వాతి అఞ్ఞాసి. భూరిమేధసోతి మహాపఞ్ఞో. యో ఝానమబుజ్ఝీతి యో ఝానం అబుజ్ఝి. పటిలీననిసభోతి ఏకీభావవసేన పటిలీనో చేవ ఉత్తమట్ఠేన చ నిసభో. మునీతి బుద్ధముని. పరియాయేనాతి ఏకేన కారణేన. కామసమ్బాధస్స హి అభావమత్తేనేవ పఠమజ్ఝానం ఓకాసాధిగమో నామ, న సబ్బథా సబ్బం. తత్రాపత్థి సమ్బాధోతి తస్మిమ్పి పఠమజ్ఝానే సమ్బాధో పటిపీళనం అత్థియేవ. తత్రాపిత్థీతిపి పాఠో. కిఞ్చ తత్థ సమ్బాధోతి తస్మిం పన ఝానే కిం సమ్బాధో నామ. అయమేత్థ సమ్బాధోతి అయం వితక్కవిచారానం అనిరుద్ధభావో సమ్బాధో సంపీళా నామ. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో. నిప్పరియాయేనాతి న ఏకేన కారణేన, అథ ఖో ఆసవక్ఖయో నామ సబ్బసమ్బాధానం పహీనత్తా సబ్బేన సబ్బం ఓకాసాధిగమో నామాతి.
౨. కాయసక్ఖిసుత్తవణ్ణనా
౪౩. దుతియే యథా యథా చ తదాయతనన్తి యేన యేన కారణేన యేన యేనాకారేన తం పఠమజ్ఝానసఙ్ఖాతం ఆయతనం హోతి. తథా తథా నం కాయేన ఫుసిత్వా విహరతీతి తేన తేన కారణేన తేన తేనాకారేన తం సమాపత్తిం సహజాతనామకాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, సమాపజ్జతీతి అత్థో. కాయసక్ఖి వుత్తో భగవతా పరియాయేనాతి యస్మా తేన నామాకాయేన పఠమజ్ఝానం సచ్ఛికతం, తస్మా ఇమినా పరియాయేన కాయసక్ఖి వుత్తో. నిప్పరియాయేనాతి యత్తకం కాయేన సచ్ఛికాతబ్బం, సబ్బస్స కతత్తా అయం నిప్పరియాయేన కాయసక్ఖి నామ.
౩. పఞ్ఞావిముత్తసుత్తవణ్ణనా
౪౪. తతియే పఞ్ఞాయ చ నం పజానాతీతి తం పఠమజ్ఝానవిపస్సనాపఞ్ఞాయ జానాతి. ఇధాపి పరియాయనిప్పరియాయా పురిమనయేనేవ వేదితబ్బా. యథా చ ఇధ, ఏవం ఇతో పరేసుపి.
౪. ఉభతోభాగవిముత్తసుత్తవణ్ణనా
౪౫. చతుత్థం ఉభయేన వేదితబ్బం. ఏత్థ చ ఉభతోభాగవిముత్తోతి ఉభతోభాగేహి సమథవిపస్సనానం పచ్చనీకకిలేసేహి విముత్తో. పరియోసానే పన సమాపత్తియా రూపకాయతో, అరియమగ్గేన నామకాయతో విముత్తోయేవ ఉభతోభాగవిముత్తోతి వేదితబ్బో.
౫-౧౦. సన్దిట్ఠికధమ్మసుత్తాదివణ్ణనా
౪౬-౫౧. పఞ్చమాదీసు సన్దిట్ఠికోతి సయం పస్సితబ్బకో. నిబ్బానన్తి కిలేసనిబ్బానం. పరినిబ్బానన్తి తస్సేవ వేవచనం. తదఙ్గనిబ్బానన్తి పఠమజ్ఝానాదినా తేన తేన అఙ్గేన నిబ్బానం. దిట్ఠధమ్మనిబ్బానన్తి ఇస్మింయేవ అత్తభావే నిబ్బానం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
సామఞ్ఞవగ్గో పఞ్చమో.
పఠమపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.
౨. దుతియపణ్ణాసకవణ్ణనా
౫౨. ఇతో పరేసు ఖేమన్తి నిరుపద్దవం. ఖేమప్పత్తోతి ఖేమభావం పత్తో. సిక్ఖాదుబ్బల్యానీతి సిక్ఖాయ దుబ్బలభావకరణాని. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
మనోరథపూరణియా అఙ్గుత్తరనికాయ-అట్ఠకథాయ
నవకనిపాతస్స సంవణ్ణనా నిట్ఠితా.