౧. మేత్తావగ్గో

౧. మేత్తాసుత్తవణ్ణనా

౧. అట్ఠకనిపాతస్స పఠమే ఆసేవితాయాతి ఆదరేన సేవితాయ. భావితాయాతి వడ్ఢితాయ. బహులీకతాయాతి పునప్పునం కతాయ. యానికతాయాతి యుత్తయానసదిసకతాయ. వత్థుకతాయాతి పతిట్ఠానట్ఠేన వత్థు వియ కతాయ. అనుట్ఠితాయాతి పచ్చుపట్ఠితాయ. పరిచితాయాతి సమన్తతో చితాయ ఉపచితాయ. సుసమారద్ధాయాతి సుట్ఠు సమారద్ధాయ సుకతాయ. ఆనిసంసాతి గుణా. సుఖం సుపతీతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం ఏకాదసకనిపాతే వక్ఖామ.

అప్పమాణన్తి ఫరణవసేన అప్పమాణం. తనూ సంయోజనా హోన్తి, పస్సతో ఉపధిక్ఖయన్తి మేత్తాపదట్ఠానాయ విపస్సనాయ అనుక్కమేన ఉపధిక్ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తం పత్తస్స దస సంయోజనా పహీయన్తీతి అత్థో. అథ వా తనూ సంయోజనా హోన్తీతి పటిఘఞ్చేవ పటిఘసమ్పయుత్తసంయోజనా చ తనుకా హోన్తి. పస్సతో ఉపధిక్ఖయన్తి తేసంయేవ కిలేసూపధీనం ఖయసఙ్ఖాతం మేత్తం అధిగమవసేన పస్సన్తస్స. కుసలీ తేన హోతీతి తేన మేత్తాయనేన కుసలో హోతి. సత్తసణ్డన్తి సత్తసఙ్ఖాతేన సణ్డేన సమన్నాగతం, సత్తభరితన్తి అత్థో. విజేత్వాతి అదణ్డేన అసత్థేన ధమ్మేనేవ విజినిత్వా. రాజిసయోతి ఇసిసదిసా ధమ్మికరాజానో. యజమానాతి దానాని దదమానా. అనుపరియగాతి విచరింసు.

అస్సమేధన్తిఆదీసు పోరాణకరాజకాలే కిర సస్సమేధం, పురిసమేధం, సమ్మాపాసం, వాచాపేయ్యన్తి చత్తారి సఙ్గహవత్థూని అహేసుం, యేహి రాజానో లోకం సఙ్గణ్హింసు. తత్థ నిప్ఫన్నసస్సతో దసమభాగగ్గహణం సస్సమేధం నామ, సస్ససమ్పాదనే మేధావితాతి అత్థో. మహాయోధానం ఛమాసికం భత్తవేతనానుప్పదానం పురిసమేధం నామ, పురిససఙ్గణ్హనే మేధావితాతి అత్థో. దలిద్దమనుస్సానం హత్థతో లేఖం గహేత్వా తీణి వస్సాని వినా వడ్ఢియా సహస్సద్విసహస్సమత్తధనానుప్పదానం సమ్మాపాసం నామ. తఞ్హి సమ్మా మనుస్సే పాసేతి హదయే బన్ధిత్వా వియ ఠపేతి, తస్మా సమ్మాపాసన్తి వుచ్చతి. ‘‘తాత, మాతులా’’తిఆదినా నయేన పన సణ్హవాచాభణనం వాచాపేయ్యం నామ, పియవాచాతి అత్థో. ఏవం చతూహి సఙ్గహవత్థూహి సఙ్గహితం రట్ఠం ఇద్ధఞ్చేవ హోతి, ఫీతఞ్చ, బహుఅన్నపానం, ఖేమం, నిరబ్బుదం. మనుస్సా ముదా మోదమానా ఉరే పుత్తే నచ్చేన్తా అపారుతఘరా విహరన్తి. ఇదం ఘరద్వారేసు అగ్గళానం అభావతో నిరగ్గళన్తి వుచ్చతి. అయం పోరాణికా పవేణి.

అపరభాగే పన ఓక్కాకరాజకాలే బ్రాహ్మణా ఇమాని చత్తారి సఙ్గహవత్థూని ఇమఞ్చ రట్ఠసమ్పత్తిం పరివత్తేత్వా ఉద్ధంమూలకం కత్వా అస్సమేధం పురిసమేధన్తిఆదికే పఞ్చ యఞ్ఞే నామ అకంసు. తేసు అస్సమేత్థ మేధన్తి వధేన్తీతి అస్సమేధో. ద్వీహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స ఏకవీసతియూపస్స ఏకస్మిం పచ్ఛిమదివసేయేవ సత్తనవుతిపఞ్చపసుసతఘాతభింసనస్స ఠపేత్వా భూమిఞ్చ పురిసే చ అవసేససబ్బవిభవదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. పురిసమేత్థ మేధన్తీతి పురిసమేధో. చతూహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స సద్ధిం భూమియా అస్సమేధే వుత్తవిభవదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. సమ్మమేత్థ పాసన్తీతి సమ్మాపాసో. దివసే దివసే యుగచ్ఛిగ్గళే పవేసనదణ్డకసఙ్ఖాతం సమ్మం ఖిపిత్వా తస్స పతితోకాసే వేదిం కత్వా సంహారిమేహి యూపాదీహి సరస్సతీనదియా నిముగ్గోకాసతో పభుతి పటిలోమం గచ్ఛన్తేన యజితబ్బస్స సత్రయాగస్సేతం అధివచనం. వాజమేత్థ పివన్తీతి వాజపేయ్యో. ఏకేన పరియఞ్ఞేన సత్తరసహి పసూహి యజితబ్బస్స బేలువయూపస్స సత్తరసకదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. నత్థి ఏత్థ అగ్గళాతి నిరగ్గళో. నవహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స సద్ధిం భూమియా చ పురిసేహి చ అస్సమేధే వుత్తవిభవదక్ఖిణస్స సబ్బమేధపరియాయనామస్స అస్సమేధవికప్పస్సేతం అధివచనం.

కలమ్పి తే నానుభవన్తి సోళసిన్తి తే సబ్బేపి మహాయాగా ఏకస్స మేత్తాచిత్తస్స విపాకమహన్తతాయ సోళసిం కలం న అగ్ఘన్తి, సోళసమం భాగం న పాపుణన్తీతి అత్థో. న జినాతీతి న అత్తనా పరస్స జానిం కరోతి. న జాపయేతి న పరేన పరస్స జానిం కారేతి. మేత్తంసోతి మేత్తాయమానచిత్తకోట్ఠాసో హుత్వా. సబ్బభూతానన్తి సబ్బసత్తేసు. వేరం తస్స న కేనచీతి తస్స కేనచి సద్ధిం అకుసలవేరం వా పుగ్గలవేరం వా నత్థి.

౨. పఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా

౨. దుతియే ఆదిబ్రహ్మచరియికాయాతి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతాయ. పఞ్ఞాయాతి విపస్సనాయ. గరుట్ఠానియన్తి గారవుప్పత్తిపచ్చయభూతం గరుభావనీయం. తిబ్బన్తి బహలం. పరిపుచ్ఛతీతి అత్థపాళిఅనుసన్ధిపుబ్బాపరం పుచ్ఛతి. పరిపఞ్హతీతి పఞ్హం కరోతి, ఇదఞ్చిదఞ్చ పటిపుచ్ఛిస్సామీతి వితక్కేతి. ద్వయేనాతి దువిధేన. అనానాకథికోతి అనానత్తకథికో హోతి. అతిరచ్ఛానకథికోతి నానావిధం తిరచ్ఛానకథం న కథేతి. అరియం వా తుణ్హీభావన్తి అరియతుణ్హీభావో నామ చతుత్థజ్ఝానం, సేసకమ్మట్ఠానమనసికారోపి వట్టతి. జానం జానాతీతి జానితబ్బకం జానాతి. పస్సం పస్సతీతి పస్సితబ్బకం పస్సతి. పియత్తాయాతి పియభావత్థాయ. గరుత్తాయాతి గరుభావత్థాయ. భావనాయాతి భావనత్థాయ గుణసమ్భావనాయ వా. సామఞ్ఞాయాతి సమణధమ్మత్థాయ. ఏకీభావాయాతి నిరన్తరభావత్థాయ.

౩-౪. అప్పియసుత్తద్వయవణ్ణనా

౩-౪. తతియే అప్పియపసంసీతి అప్పియజనస్స పసంసకో వణ్ణభాణీ. పియగరహీతి పియజనస్స నిన్దకో గరహకో. చతుత్థే అనవఞ్ఞత్తికామోతి ‘‘అహో వత మం అఞ్ఞేన అవజానేయ్యు’’న్తి అనవజాననకామో. అకాలఞ్ఞూతి కథాకాలం న జానాతి, అకాలే కథేతి. అసుచీతి అసుచీహి కాయకమ్మాదీహి సమన్నాగతో.

౫. పఠమలోకధమ్మసుత్తవణ్ణనా

౫. పఞ్చమే లోకస్స ధమ్మాతి లోకధమ్మా. ఏతేహి ముత్తా నామ నత్థి, బుద్ధానమ్పి హోన్తి. తేనేవాహ – లోకం అనుపరివత్తన్తీతి అనుబన్ధన్తి నప్పజహన్తి, లోకతో న నివత్తన్తీతి అత్థో. లోకో చ అట్ఠ లోకధమ్మే అనుపరివత్తతీతి అయఞ్చ లోకో ఏతే అనుబన్ధతి న పజహతి, తేహి ధమ్మేహి న నివత్తతీతి అత్థో.

లాభో అలాభోతి లాభే ఆగతే అలాభో ఆగతోయేవాతి వేదితబ్బో. అయసాదీసుపి ఏసేవ నయో. అవేక్ఖతి విపరిణామధమ్మేతి ‘‘విపరిణామధమ్మా ఇమే’’తి ఏవం అవేక్ఖతి. విధూపితాతి విధమితా విద్ధంసితా. పదఞ్చ ఞత్వాతి నిబ్బానపదం జానిత్వా. సమ్మప్పజానాతి భవస్స పారగూతి భవస్స పారం గతో నిప్ఫత్తిం మత్థకం పత్తో, నిబ్బానపదం ఞత్వావ తం పారం గతభావం సమ్మప్పజానాతీతి. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టవివట్టం కథితం.

౬. దుతియలోకధమ్మసుత్తవణ్ణనా

౬. ఛట్ఠే కో విసేసోతి కిం విసేసకారణం. కో అధిప్పయాసోతి కో అధికప్పయోగో. పరియాదాయాతి గహేత్వా పరినిట్ఠపేత్వా. ఇధాపి వట్టవివట్టమేవ కథితం.

౭. దేవదత్తవిపత్తిసుత్తవణ్ణనా

౭. సత్తమే అచిరపక్కన్తేతి సఙ్ఘం భిన్దిత్వా న చిరపక్కన్తే. ఆరబ్భాతి ఆగమ్మ పటిచ్చ సన్ధాయ. అత్తవిపత్తిన్తి అత్తనో విపత్తిం విపన్నాకారం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అభిభుయ్యాతి అభిభవిత్వా మద్దిత్వా.

౮. ఉత్తరవిపత్తిసుత్తవణ్ణనా

౮. అట్ఠమే వటజాలికాయన్తి ఏవంనామకే విహారే. సో కిర వటవనే నివిట్ఠత్తా వటజాలికాతి సఙ్ఖం గతో. పాతురహోసీతి ఇమమత్థం దేవరఞ్ఞో ఆరోచేస్సామీతి గన్త్వా పాకటో అహోసి. ఆదిబ్రహ్మచరియకోతి సిక్ఖత్తయసఙ్గహస్స సకలసాసనబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతో.

౯. నన్దసుత్తవణ్ణనా

౯. నవమే కులపుత్తోతి జాతికులపుత్తో. బలవాతి థామసమ్పన్నో. పాసాదికోతి రూపసమ్పత్తియా పసాదజనకో. తిబ్బరాగోతి బహలరాగో. కిమఞ్ఞత్రాతిఆదీసు అయమత్థో – కిం అఞ్ఞేన కారణేన కథితేన, అయం నన్దో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూ జాగరియమనుయుత్తో సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో, యేహి నన్దో సక్కోతి పరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం చరితుం. సచే ఇమేహి కారణేహి సమన్నాగతో నాభవిస్స, న సక్కుణేయ్యాతి. ఇతిహ తత్థాతి ఏవం తత్థ. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టమేవ కథితం.

౧౦. కారణ్డవసుత్తవణ్ణనా

౧౦. దసమే అఞ్ఞేనాఞ్ఞం పటిచరతీతి అఞ్ఞేన కారణేన వచనేన వా అఞ్ఞం కారణం వచనం వా పటిచ్ఛాదేతి. బహిద్ధా కథం అపనామేతీతి బాహిరతో అఞ్ఞం ఆగన్తుకకథం ఓతారేతి. అపనేయ్యేసోతి అపనేయ్యో నీహరితబ్బో ఏస. సమణదూసీతి సమణదూసకో. సమణపలాపోతి వీహీసు వీహిపలాపో వియ నిస్సారతాయ సమణేసు సమణపలాపో. సమణకారణ్డవోతి సమణకచవరో. బహిద్ధా నాసేన్తీతి బహి నీహరన్తి. యవకరణేతి యవఖేత్తే. ఫుణమానస్సాతి ఉచ్చే ఠానే ఠత్వా మహావాతే ఓపునియమానస్స. అపసమ్మజ్జన్తీతి సారధఞ్ఞానం ఏకతో దుబ్బలధఞ్ఞానం ఏకతో కరణత్థం పునప్పునం అపసమ్మజ్జన్తి, అపసమ్మజ్జనిసఙ్ఖాతేన వాతగ్గాహినా సుప్పేన వా వత్థేన వా నీహరన్తి. దద్దరన్తి దద్దరసద్దం.

సంవాసాయన్తి సంవాసేన అయం. విజానాథాతి జానేయ్యాథ. సన్తవాచోతి సణ్హవాచో. జనవతీతి జనమజ్ఝే. రహో కరోతి కరణన్తి కరణం వుచ్చతి పాపకమ్మం, తం రహో పటిచ్ఛన్నో హుత్వా కరోతి. సంసప్పీ చ ముసావాదీతి సంసప్పిత్వా ముసావాదీ, ముసా భణన్తో సంసప్పతి ఫన్దతీతి అత్థో. ఇమస్మిం సుత్తే వట్టమేవ కథేత్వా గాథాసు వట్టవివట్టం కథితన్తి.

మేత్తావగ్గో పఠమో.