౩. బాలవగ్గవణ్ణనా

౨౨. తతియస్స పఠమే అచ్చయం అచ్చయతో న పస్సతీతి ‘‘అపరజ్ఝిత్వా అపరద్ధం మయా’’తి అత్తనో అపరాధం న పస్సతి, అపరద్ధం మయాతి వత్వా దణ్డకమ్మం ఆహరిత్వా న ఖమాపేతీతి అత్థో. అచ్చయం దేసేన్తస్సాతి ఏవం వత్వా దణ్డకమ్మం ఆహరిత్వా ఖమాపేన్తస్స. యథాధమ్మం నప్పటిగ్గణ్హాతీతి ‘‘పున ఏవం న కరిస్సామి, ఖమథ మే’’తి వుచ్చమానో అచ్చయం ఇమం యథాధమ్మం యథాసభావం న పటిగ్గణ్హాతి. ‘‘ఇతో పట్ఠాయ పున ఏవరూపం మా అకాసి, ఖమామి తుయ్హ’’న్తి న వదతి. సుక్కపక్ఖో వుత్తపటిపక్ఖనయేనేవ వేదితబ్బో.

౨౩. దుతియే అబ్భాచిక్ఖన్తీతి అభిభవిత్వా ఆచిక్ఖన్తి, అభూతేన వదన్తి. దోసన్తరోతి అన్తరే పతితదోసో. ఏవరూపో హి ‘‘నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో’’తిఆదీని వదన్తో సునక్ఖత్తో వియ తథాగతం అబ్భాచిక్ఖతి. సద్ధో వా దుగ్గహితేనాతి యో హి ఞాణవిరహితాయ సద్ధాయ అతిసద్ధో హోతి ముద్ధప్పసన్నో, సోపి ‘‘బుద్ధో నామ సబ్బలోకుత్తరో, సబ్బే తస్స కేసాదయో బాత్తింస కోట్ఠాసా లోకుత్తరాయేవా’’తిఆదినా నయేన దుగ్గహితం గణ్హిత్వా తథాగతం అబ్భాచిక్ఖతి. తతియం ఉత్తానత్థమేవాతి.

౨౫. చతుత్థే నేయ్యత్థం సుత్తన్తన్తి యస్స అత్థో నేతబ్బో, తం నేతబ్బత్థం సుత్తన్తం. నీతత్థో సుత్తన్తోతి దీపేతీతి కథితత్థో అయం సుత్తన్తోతి వదతి. తత్థ ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, ద్వేమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా, తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా, చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా’’తి ఏవరూపో సుత్తన్తో నేయ్యత్థో నామ. ఏత్థ హి కిఞ్చాపి సమ్మాసమ్బుద్ధేన ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే’’తిఆది వుత్తం, పరమత్థతో పన పుగ్గలో నామ నత్థీతి ఏవమస్స అత్థో నేతబ్బోవ హోతి. అయం పన అత్తనో బాలతాయ నీతత్థో అయం సుత్తన్తోతి దీపేతి. పరమత్థతో హి పుగ్గలే అసతి న తథాగతో ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే’’తిఆదీని వదేయ్య. యస్మా పన తేన వుత్తం, తస్మా పరమత్థతో అత్థి పుగ్గలోతి గణ్హన్తో తం నేయ్యత్థం సుత్తన్తం నీతత్థో సుత్తన్తోతి దీపేతి. నీతత్థన్తి అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి ఏవం కథితత్థం. ఏత్థ హి అనిచ్చమేవ దుక్ఖమేవ అనత్తాయేవాతి అత్థో. అయం పన అత్తనో బాలతాయ ‘‘నేయ్యత్థో అయం సుత్తన్తో, అత్థమస్స ఆహరిస్సామీ’’తి ‘‘నిచ్చం నామ అత్థి, సుఖం నామ అత్థి, అత్తా నామ అత్థీ’’తి గణ్హన్తో నీతత్థం సుత్తన్తం నేయ్యత్థో సుత్తన్తోతి దీపేతి నామ. పఞ్చమం ఉత్తానత్థమేవాతి.

౨౭. ఛట్ఠే పటిచ్ఛన్నకమ్మన్తస్సాతి పాపకమ్మస్స. పాపం హి పటిచ్ఛాదేత్వా కరోన్తి. నో చేపి పటిచ్ఛాదేత్వా కరోన్తి, పాపకమ్మం పటిచ్ఛన్నమేవాతి వుచ్చతి. నిరయోతి సహోకాసకా ఖన్ధా. తిరచ్ఛానయోనియం ఖన్ధావ లబ్భన్తి. సత్తమట్ఠమాని ఉత్తానత్థానేవ.

౩౦. నవమే పటిగ్గాహాతి పటిగ్గాహకా, దుస్సీలం పుగ్గలం ద్వే ఠానాని పటిగ్గణ్హన్తీతి అత్థో.

౩౧. దసమే అత్థవసేతి కారణాని. అరఞ్ఞవనపత్థానీతి అరఞ్ఞాని చ వనపత్థాని చ. తత్థ కిఞ్చాపి అభిధమ్మే నిప్పరియాయేన ‘‘నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా, సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’’న్తి (విభ. ౫౨౯) వుత్తం, తథాపి యం తం ‘‘పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి (పారా. ౬౫౪) ఆరఞ్ఞకఙ్గనిప్ఫాదకం సేనాసనం వుత్తం, తదేవ అధిప్పేతన్తి వేదితబ్బం. వనపత్థన్తి గామన్తం అతిక్కమిత్వా మనుస్సానం అనుపచారట్ఠానం, యత్థ న కసీయతి న వపీయతి. పన్తానీతి పరియన్తాని అతిదూరాని, దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారన్తి లోకియలోకుత్తరం ఫాసువిహారం. పచ్ఛిమఞ్చ జనతం అనుకమ్పమానోతి పచ్ఛిమే మమ సావకే అనుకమ్పన్తో.

౩౨. ఏకాదసమే విజ్జాభాగియాతి విజ్జాకోట్ఠాసికా. సమథోతి చిత్తేకగ్గతా. విపస్సనాతి సఙ్ఖారపరిగ్గాహకఞాణం. కమత్థమనుభోతీతి కతమం అత్థం ఆరాధేతి సమ్పాదేతి పరిపూరేతి. చిత్తం భావీయతీతి మగ్గచిత్తం భావీయతి బ్రూహీయతి వడ్ఢీయతి. యో రాగో, సో పహీయతీతి యో రజ్జనకవసేన రాగో, సో పహీయతి. రాగో హి మగ్గచిత్తస్స పచ్చనీకో, మగ్గచిత్తం రాగస్స చ. రాగక్ఖణే మగ్గచిత్తం నత్థి, మగ్గచిత్తక్ఖణే రాగో నత్థి. యదా పన రాగో ఉప్పజ్జతి, తదా మగ్గచిత్తస్స ఉప్పత్తిం నివారేతి, పదం పచ్ఛిన్దతి. యదా పన మగ్గచిత్తం ఉప్పజ్జతి, తదా రాగం సమూలకం ఉబ్బట్టేత్వా సముగ్ఘాతేన్తమేవ ఉప్పజ్జతి. తేన వుత్తం – ‘‘రాగో పహీయతీ’’తి.

విపస్సనా, భిక్ఖవే, భావితాతి విపస్సనాఞాణం బ్రూహితం వడ్ఢితం. పఞ్ఞా భావీయతీతి మగ్గపఞ్ఞా భావీయతి బ్రూహీయతి వడ్ఢీయతి. యా అవిజ్జా, సా పహీయతీతి అట్ఠసు ఠానేసు వట్టమూలికా మహాఅవిజ్జా పహీయతి. అవిజ్జా హి మగ్గపఞ్ఞాయ పచ్చనీకా, మగ్గపఞ్ఞా అవిజ్జాయ. అవిజ్జాక్ఖణే మగ్గపఞ్ఞా నత్థి, మగ్గపఞ్ఞాక్ఖణే అవిజ్జా నత్థి. యదా పన అవిజ్జా ఉప్పజ్జతి, తదా మగ్గపఞ్ఞాయ ఉప్పత్తిం నివారేతి, పదం పచ్ఛిన్దతి. యదా మగ్గపఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, తదా అవిజ్జం సమూలికం ఉబ్బట్టేత్వా సముగ్ఘాతయమానావ ఉప్పజ్జతి. తేన వుత్తం – ‘‘అవిజ్జా పహీయతీ’’తి. ఇతి మగ్గచిత్తం మగ్గపఞ్ఞాతి ద్వేపి సహజాతధమ్మావ కథితా.

రాగుపక్కిలిట్ఠం వా, భిక్ఖవే, చిత్తం న విముచ్చతీతి రాగేన ఉపక్కిలిట్ఠత్తా మగ్గచిత్తం న విముచ్చతీతి దస్సేతి. అవిజ్జుపక్కిలిట్ఠా వా పఞ్ఞా న భావీయతీతి అవిజ్జాయ ఉపక్కిలిట్ఠత్తా మగ్గపఞ్ఞా న భావీయతీతి దస్సేతి. ఇతి ఖో, భిక్ఖవేతి ఏవం ఖో, భిక్ఖవే. రాగవిరాగా చేతోవిముత్తీతి రాగస్స ఖయవిరాగేన చేతోవిముత్తి నామ హోతి. ఫలసమాధిస్సేతం నామం. అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తీతి అవిజ్జాయ ఖయవిరాగేన పఞ్ఞావిముత్తి నామ హోతి. ఇమస్మిం సుత్తే నానాక్ఖణికా సమాధివిపస్సనా కథితాతి.

బాలవగ్గో తతియో.