౨. నీవరణప్పహానవగ్గవణ్ణనా
౧౧. దుతియస్స పఠమే ఏకధమ్మమ్పీతి ఏత్థ ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే ధమ్మా హోన్తీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౨౧) వియ నిస్సత్తట్ఠేన ధమ్మో వేదితబ్బో. తస్మా ఏకధమ్మమ్పీతి నిస్సత్తం ఏకసభావమ్పీతి అయమేత్థ అత్థో. అనుప్పన్నోవాతి ఏత్థ పన ‘‘భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయ (మ. ని. ౧.౪౦౨; సం. ని. ౨.౧౧) యావతా, భిక్ఖవే, సత్తా అపదా వా ద్విపదా వా’’తి (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) ఏవమాదీసు వియ సముచ్చయత్థో వాసద్దో దట్ఠబ్బో, న వికప్పత్థో. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యేన ధమ్మేన అనుప్పన్నో చ కామచ్ఛన్దో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ కామచ్ఛన్దో భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ సంవత్తతి, తమహం యథా సుభనిమిత్తం, ఏవం అఞ్ఞం న పస్సామీతి. తత్థ అనుప్పన్నోతి అజాతో అసఞ్జాతో అపాతుభూతో అసముదాగతో. కామచ్ఛన్దోతి ‘‘యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామరాగో కామనన్దీ కామతణ్హా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౫౬) నయేన విత్థారితం కామచ్ఛన్దనీవరణం. ఉప్పజ్జతీతి నిబ్బత్తతి పాతుభవతి. సో పనేస అసముదాచారవసేన వా అననుభూతారమ్మణవసేన వా అనుప్పన్నో ఉప్పజ్జతీతి వేదితబ్బో. అఞ్ఞథా హి అనమతగ్గే సంసారే అనుప్పన్నో నామ నత్థి.
తత్థ ఏకచ్చస్స వత్తవసేన కిలేసో న సముదాచరతి, ఏకచ్చస్స గన్థధుతఙ్గసమాధి- విపస్సనానవకమ్మాదీనం అఞ్ఞతరవసేన. కథం? ఏకచ్చో హి వత్తసమ్పన్నో హోతి, తస్స ద్వేఅసీతి ఖుద్దకవత్తాని చుద్దస మహావత్తాని చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణపానీయమాళకఉపోసథాగారఆగన్తుకగమికవత్తాని చ కరోన్తస్సేవ కిలేసో ఓకాసం న లభతి. అపరభాగే పనస్స వత్తం విస్సజ్జేత్వా భిన్నవత్తస్స చరతో అయోనిసోమనసికారఞ్చేవ సతివోస్సగ్గఞ్చ ఆగమ్మ ఉప్పజ్జతి. ఏవమ్పి అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నో ఉప్పజ్జతి నామ.
ఏకచ్చో గన్థయుత్తో హోతి, ఏకమ్పి నికాయం గణ్హాతి ద్వేపి తయోపి చత్తారోపి పఞ్చపి. తస్స తేపిటకం బుద్ధవచనం అత్థవసేన పాళివసేన అనుసన్ధివసేన పుబ్బాపరవసేన గణ్హన్తస్స సజ్ఝాయన్తస్స వాచేన్తస్స దేసేన్తస్స పకాసేన్తస్స కిలేసో ఓకాసం న లభతి. అపరభాగే పనస్స గన్థకమ్మం పహాయ కుసీతస్స చరతో అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గే ఆగమ్మ ఉప్పజ్జతి. ఏవమ్పి అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నో ఉప్పజ్జతి నామ.
ఏకచ్చో పన ధుతఙ్గధరో హోతి, తేరస ధుతఙ్గగుణే సమాదాయ వత్తతి. తస్స పన ధుతఙ్గగుణే పరిహరన్తస్స కిలేసో ఓకాసం న లభతి. అపరభాగే పనస్స ధుతఙ్గాని విస్సజ్జేత్వా బాహుల్లాయ ఆవత్తస్స చరతో అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గే ఆగమ్మ ఉప్పజ్జతి. ఏవమ్పి అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నో ఉప్పజ్జతి నామ.
ఏకచ్చో అట్ఠసు సమాపత్తీసు చిణ్ణవసీ హోతి, తస్స పఠమజ్ఝానాదీసు ఆవజ్జనవసిఆదీనం వసేన విహరన్తస్స కిలేసో ఓకాసం న లభతి. అపరభాగే పనస్స పరిహీనజ్ఝానస్స వా విస్సట్ఠజ్ఝానస్స వా భస్సాదీసు అనుయుత్తస్స విహరతో అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గే ఆగమ్మ ఉప్పజ్జతి. ఏవమ్పి అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నో ఉప్పజ్జతి నామ.
ఏకచ్చో పన విపస్సకో హోతి, సత్తసు వా అనుపస్సనాసు అట్ఠారససు వా మహావిపస్సనాసు కమ్మం కరోన్తో విహరతి. తస్సేవం విహరతో కిలేసో ఓకాసం న లభతి. అపరభాగే పనస్స విపస్సనాకమ్మం పహాయ కాయదళ్హీబహులస్స విహరతో అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గే ఆగమ్మ ఉప్పజ్జతి. ఏవమ్పి అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నో ఉప్పజ్జతి నామ.
ఏకచ్చో నవకమ్మికో హోతి, ఉపోసథాగారభోజనసాలాదీని కారేతి. తస్స తేసం ఉపకరణాని చిన్తేన్తస్స కిలేసో ఓకాసం న లభతి. అపరభాగే పనస్స నవకమ్మే నిట్ఠితే వా విస్సట్ఠే వా అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గే ఆగమ్మ ఉప్పజ్జతి. ఏవమ్పి అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నో ఉప్పజ్జతి నామ.
ఏకచ్చో పన బ్రహ్మలోకా ఆగతో సుద్ధసత్తో హోతి, తస్స అనాసేవనతాయ కిలేసో ఓకాసం న లభతి. అపరభాగే పనస్స లద్ధాసేవనస్స అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గే ఆగమ్మ ఉప్పజ్జతి. ఏవమ్పి అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నో ఉప్పజ్జతి నామ. ఏవం తావ అసముదాచారవసేన అనుప్పన్నస్స ఉప్పన్నతా వేదితబ్బా.
కథం అననుభూతారమ్మణవసేన? ఇధేకచ్చో అననుభూతపుబ్బం మనాపియం రూపాదిఆరమ్మణం లభతి, తస్స తత్థ అయోనిసోమనసికారసతివోస్సగ్గే ఆగమ్మ రాగో ఉప్పజ్జతి. ఏవం అననుభూతారమ్మణవసేన అనుప్పన్నో ఉప్పజ్జతి నామ.
ఉప్పన్నోతి జాతో సఞ్జాతో నిబ్బత్తో అభినిబ్బత్తో పాతుభూతో. భియ్యోభావాయాతి పునప్పునభావాయ. వేపుల్లాయాతి విపులభావాయ రాసిభావాయ. తత్థ సకిం ఉప్పన్నో కామచ్ఛన్దో న నిరుజ్ఝిస్సతి, సకిం నిరుద్ధో వా స్వేవ పున ఉప్పజ్జిస్సతీతి అట్ఠానమేతం. ఏకస్మిం పన నిరుద్ధే తస్మిం వా ఆరమ్మణే అఞ్ఞస్మిం వా ఆరమ్మణే అపరాపరం ఉప్పజ్జమానో భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయ సంవత్తతి నామ.
సుభనిమిత్తన్తి రాగట్ఠానియం ఆరమ్మణం. ‘‘సనిమిత్తా, భిక్ఖవే, ఉప్పజ్జన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా, నో అనిమిత్తా’’తి ఏత్థ నిమిత్తన్తి పచ్చయస్స నామం. ‘‘అధిచిత్తమనుయుత్తేన, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా పఞ్చ నిమిత్తాని కాలేన కాలం మనసికాతబ్బానీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౧౬) ఏత్థ కారణస్స. ‘‘సో తం నిమిత్తం ఆసేవతి భావేతీ’’తి (అ. ని. ౯.౩౫) ఏత్థ సమాధిస్స. ‘‘యం నిమిత్తం ఆగమ్మ యం నిమిత్తం మనసికరోతో అనన్తరా ఆసవానం ఖయో హోతీ’’తి (అ. ని. ౬.౨౭) ఏత్థ విపస్సనాయ. ఇధ పన రాగట్ఠానియో ఇట్ఠారమ్మణధమ్మో ‘‘సుభనిమిత్త’’న్తి అధిప్పేతో. అయోనిసోమనసికరోతోతి. ‘‘తత్థ కతమో అయోనిసోమనసికారో? అనిచ్చే నిచ్చన్తి, దుక్ఖే సుఖన్తి, అనత్తని అత్తాతి, అసుభే సుభన్తి, అయోనిసోమనసికారో ఉప్పథమనసికారో, సచ్చవిప్పటికూలేన వా చిత్తస్స ఆవజ్జనా అన్వావజ్జనా ఆభోగో సమన్నాహారో మనసికారో. అయం వుచ్చతి అయోనిసోమనసికారో’’తి (విభ. ౯౩౬) ఇమస్స మనసికారస్స వసేన అనుపాయేన మనసికరోన్తస్సాతి.
౧౨. దుతియే బ్యాపాదోతి భత్తబ్యాపత్తి వియ చిత్తస్స బ్యాపజ్జనం పకతివిజహనభావో. ‘‘తత్థ కతమం బ్యాపాదనీవరణం? అనత్థం మే అచరీతి ఆఘాతో జాయతీ’’తి (ధ. స. ౧౧౬౦) ఏవం విత్థారితస్స బ్యాపాదనీవరణస్సేతం అధివచనం. పటిఘనిమిత్తన్తి అనిట్ఠం నిమిత్తం. పటిఘస్సపి పటిఘారమ్మణస్సపి ఏతం అధివచనం. వుత్తమ్పి చేతం అట్ఠకథాయం – ‘‘పటిఘమ్పి పటిఘనిమిత్తం, పటిఘారమ్మణోపి ధమ్మో పటిఘనిమిత్త’’న్తి. సేసమేత్థ కామచ్ఛన్దే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. యథా చేత్థ, ఏవం ఇతో పరేసుపి. తత్థ తత్థ హి విసేసమత్తమేవ వక్ఖామాతి.
౧౩. తతియే థినమిద్ధన్తి థినఞ్చేవ మిద్ధఞ్చ. తేసు చిత్తస్స అకమ్మఞ్ఞతా థినం, ఆలసియభావస్సేతం అధివచనం. తిణ్ణం ఖన్ధానం అకమ్మఞ్ఞతా మిద్ధం, కపిమిద్ధస్స పచలాయికభావస్సేతం అధివచనం. ఉభిన్నమ్పి ‘‘తత్థ కతమం థినం? యా చిత్తస్స అకల్యతా అకమ్మఞ్ఞతా ఓలీయనా సల్లీయనా. తత్థ కతమం మిద్ధం? యా కాయస్స అకల్యతా అకమ్మఞ్ఞతా ఓనాహో పరియోనాహో’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౬౨-౧౧౬౩) నయేన విత్థారో వేదితబ్బో. అరతీతిఆదీని విభఙ్గే విభత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘తత్థ కతమా అరతి? పన్తేసు వా సేనాసనేసు అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేసు వా అధికుసలేసు ధమ్మేసు అరతి అరతితా అనభిరతి అనభిరమనా ఉక్కణ్ఠితా పరితస్సితా, అయం వుచ్చతి అరతి. తత్థ కతమా తన్దీ? యా తన్దీ తన్దియనా తన్దిమనతా ఆలస్సం ఆలస్సాయనా ఆలస్సాయితత్తం, అయం వుచ్చతి తన్దీ. తత్థ కతమా విజమ్భితా? యా కాయస్స జమ్భనా విజమ్భనా ఆనమనా వినమనా సన్నమనా పణమనా బ్యాధియకం, అయం వుచ్చతి విజమ్భితా. తత్థ కతమో భత్తసమ్మదో? యా భుత్తావిస్స భత్తముచ్ఛా భత్తకిలమథో భత్తపరిళాహో కాయదుట్ఠుల్లం, అయం వుచ్చతి భత్తసమ్మదో. తత్థ కతమం చేతసో చ లీనత్తం? యా చిత్తస్స అకల్యతా అకమ్మఞ్ఞతా ఓలీయనా సల్లీయనా లీనం లీయనా లీయితత్తం థినం థియనా థియితత్తం చిత్తస్స, ఇదం వుచ్చతి చేతసో చ లీనత్త’’న్తి (విభ. ౮౫౬, ౮౫౭, ౮౫౯, ౮౬౦).
ఏత్థ చ పురిమా చత్తారో ధమ్మా థినమిద్ధనీవరణస్స సహజాతవసేనాపి ఉపనిస్సయవసేనాపి పచ్చయా హోన్తి, చేతసో చ లీనత్తం అత్తనోవ అత్తనా సహజాతం న హోతి, ఉపనిస్సయకోటియా పన హోతీతి.
౧౪. చతుత్థే ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చన్తి ఉద్ధచ్చఞ్చేవ కుక్కుచ్చఞ్చ. తత్థ ఉద్ధచ్చం నామ చిత్తస్స ఉద్ధతాకారో. కుక్కుచ్చం నామ అకతకల్యాణస్స కతపాపస్స తప్పచ్చయా విప్పటిసారో. చేతసో అవూపసమోతి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్సేవేతం నామం. అవూపసన్తచిత్తస్సాతి ఝానేన వా విపస్సనాయ వా అవూపసమితచిత్తస్స. అయం పన అవూపసమో ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స ఉపనిస్సయకోటియా పచ్చయో హోతీతి.
౧౫. పఞ్చమే విచికిచ్ఛాతి ‘‘సత్థరి కఙ్ఖతీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౬౭) నయేన విత్థారితం విచికిచ్ఛానీవరణం. అయోనిసోమనసికారో వుత్తలక్ఖణోయేవాతి.
౧౬. ఛట్ఠే అనుప్పన్నో వా కామచ్ఛన్దో నుప్పజ్జతీతి అసముదాచారవసేన వా అననుభూతారమ్మణవసేన వాతి ద్వీహేవ కారణేహి అనుప్పన్నో న ఉప్పజ్జతి, తథా విక్ఖమ్భితోవ హోతి, పున హేతుం వా పచ్చయం వా న లభతి. ఇధాపి వత్తాదీనంయేవ వసేన అసముదాచారో వేదితబ్బో. ఏకచ్చస్స హి వుత్తనయేనేవ వత్తే యుత్తస్స వత్తం కరోన్తస్సేవ కిలేసో ఓకాసం న లభతి, వత్తవసేన విక్ఖమ్భితో హోతి. సో తం తథావిక్ఖమ్భితమేవ కత్వా వివట్టేత్వా అరహత్తం గణ్హాతి మిలక్ఖతిస్సత్థేరో వియ.
సో కిరాయస్మా రోహణజనపదే గామేణ్డవాలమహావిహారస్స భిక్ఖాచారే నేసాదకులే నిబ్బత్తో. వయం ఆగమ్మ కతఘరావాసో ‘‘పుత్తదారం పోసేస్సామీ’’తి అదూహలసతం సణ్ఠపేత్వా పాససతం యోజేత్వా సూలసతం రోపేత్వా బహుం పాపం ఆయూహన్తో ఏకదివసం గేహతో అగ్గిఞ్చ లోణఞ్చ గహేత్వా అరఞ్ఞం గతో. పాసే బద్ధమిగం వధిత్వా అఙ్గారపక్కమంసం ఖాదిత్వా పిపాసితో హుత్వా గామేణ్డవాలమహావిహారం పవిట్ఠో పానీయమాళకే దసమత్తేసు పానీయఘటేసు పిపాసావినోదనమత్తమ్పి పానీయం అలభన్తో, ‘‘కిం నామేతం ఏత్తకానం భిక్ఖూనం వసనట్ఠానే పిపాసాయ ఆగతానం పిపాసావినోదనమత్తం పానీయం నత్థీ’’తి ఉజ్ఝాయితుం ఆరద్ధో. చూళపిణ్డపాతికతిస్సత్థేరో తస్స కథం సుత్వా తస్స సన్తికం గచ్ఛన్తో పానీయమాళకే దసమత్తే పానీయఘటే పూరే దిస్వా ‘‘జీవమానపేతకసత్తో అయం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘ఉపాసక, సచే పిపాసితోసి, పివ పానీయ’’న్తి వత్వా కుటం ఉక్ఖిపిత్వా తస్స హత్థేసు ఆసిఞ్చి. తస్స కమ్మం పటిచ్చ పీతపీతం పానీయం తత్తకపాలే పక్ఖిత్తమివ నస్సతి, సకలేపి ఘటే పివతో పిపాసా న పచ్ఛిజ్జి. అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘యావ దారుణఞ్చ తే, ఉపాసక, కమ్మం కతం, ఇదానేవ పేతో జాతో, విపాకో కీదిసో భవిస్సతీ’’తి?
సో తస్స కథం సుత్వా లద్ధసంవేగో థేరం వన్దిత్వా తాని అదూహలాదీని విసఙ్ఖరిత్వా వేగేన ఘరం గన్త్వా పుత్తదారం ఓలోకేత్వా సత్థాని భిన్దిత్వా దీపకమిగపక్ఖినో అరఞ్ఞే విస్సజ్జేత్వా థేరం పచ్చుపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. దుక్కరా, ఆవుసో, పబ్బజ్జా, కథం త్వం పబ్బజిస్ససీతి? భన్తే, ఏవరూపం పచ్చక్ఖకారణం దిస్వా కథం న పబ్బజిస్సామీతి? థేరో తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం దత్వా పబ్బాజేసి. సో వత్తారభితో హుత్వా బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హన్తో ఏకదివసం దేవదూతసుత్తే ‘‘తమేనం, భిక్ఖవే, నిరయపాలా పున మహానిరయే పక్ఖిపన్తీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౭౦; అ. ని. ౩.౩౬) ఇమం ఠానం సుత్వా ‘‘ఏత్తకం దుక్ఖరాసిం అనుభవితసత్తం పున మహానిరయే పక్ఖిపన్తి, అహో భారియో, భన్తే, మహానిరయో’’తి ఆహ. ఆమావుసో, భారియోతి. సక్కా, భన్తే, పస్సితున్తి? ‘‘న సక్కా పస్సితుం, దిట్ఠసదిసం కాతుం ఏకం కారణం దస్సేస్సామీ’’తి సామణేరే సమాదపేత్వా పాసాణపిట్ఠే అల్లదారురాసిం కారేహీతి. సో తథా కారేసి. థేరో యథానిసిన్నోవ ఇద్ధియా అభిసఙ్ఖరిత్వా మహానిరయతో ఖజ్జోపనకమత్తం అగ్గిపపటికం నీహరిత్వా పస్సన్తస్సేవ తస్స థేరస్స దారురాసిమ్హి పక్ఖిపి. తస్స తత్థ నిపాతో చ దారురాసినో ఝాయిత్వా ఛారికభావూపగమనఞ్చ అపచ్ఛా అపురిమం అహోసి.
సో తం దిస్వా, ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం సాసనే కతి ధురాని నామా’’తి పుచ్ఛి. ఆవుసో, విపస్సనాధురం, గన్థధురన్తి. ‘‘భన్తే, గన్థో నామ పటిబలస్స భారో, మయ్హం పన దుక్ఖూపనిసా సద్ధా, విపస్సనాధురం పూరేస్సామి కమ్మట్ఠానం మే దేథా’’తి వన్దిత్వా నిసీది. థేరో ‘‘వత్తసమ్పన్నో భిక్ఖూ’’తి వత్తసీసే ఠత్వా తస్స కమ్మట్ఠానం కథేసి. సో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా విపస్సనాయ చ కమ్మం కరోతి, వత్తఞ్చ పూరేతి. ఏకదివసం చిత్తలపబ్బతమహావిహారే వత్తం కరోతి, ఏకదివసం గామేణ్డవాలమహావిహారే, ఏకదివసం గోచరగామమహావిహారే. థినమిద్ధే ఓక్కన్తమత్తే వత్తపరిహానిభయేన పలాలవరణకం తేమేత్వా సీసే ఠపేత్వా పాదే ఉదకే ఓతారేత్వా నిసీదతి. సో ఏకదివసం చిత్తలపబ్బతమహావిహారే ద్వే యామే వత్తం కత్వా బలవపచ్చూసకాలే నిద్దాయ ఓక్కమితుం ఆరద్ధాయ అల్లపలాలం సీసే ఠపేత్వా నిసిన్నో పాచీనపబ్బతపస్సే సామణేరస్స అరుణవతియసుత్తన్తం సజ్ఝాయన్తస్స –
‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథ, యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే;
ధునాథ మచ్చునో సేనం, నళాగారంవ కుఞ్జరో.
‘‘యో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే, అప్పమత్తో విహస్సతి;
పహాయ జాతిసంసారం, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౮౫) –
ఇదం ఠానం సుత్వా ‘‘మాదిసస్స ఆరద్ధవీరియస్స భిక్ఖునో సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఇదం కథితం భవిస్సతీ’’తి పీతిం ఉప్పాదేత్వా ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తదేవ పాదకం కత్వా అనాగామిఫలే పతిట్ఠాయ అపరాపరం వాయమన్తో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. పరినిబ్బానకాలే చ తదేవ కారణం దస్సేన్తో ఏవమాహ –
‘‘అల్లం పలాలపుఞ్జాహం, సీసేనాదాయ చఙ్కమిం;
పత్తోస్మి తతియం ఠానం, ఏత్థ మే నత్థి సంసయో’’తి.
ఏవరూపస్స వత్తవసేన విక్ఖమ్భితకిలేసో తథా విక్ఖమ్భితోవ హోతి.
ఏకచ్చస్స వుత్తనయేనేవ గన్థే యుత్తస్స గన్థం ఉగ్గణ్హన్తస్స సజ్ఝాయన్తస్స వాచేన్తస్స దేసేన్తస్స పకాసేన్తస్స చ కిలేసో ఓకాసం న లభతి, గన్థవసేన విక్ఖమ్భితోవ హోతి. సో తం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా వివట్టేత్వా అరహత్తం గణ్హాతి మలియదేవత్థేరో వియ. సో కిరాయస్మా తివస్సభిక్ఖుకాలే కల్లగామకే మణ్డలారామమహావిహారే ఉద్దేసఞ్చ గణ్హాతి, విపస్సనాయ చ కమ్మం కరోతి. తస్సేకదివసం కల్లగామే భిక్ఖాయ చరతో ఏకా ఉపాసికా యాగుఉళుఙ్కం దత్వా పుత్తసినేహం ఉప్పాదేత్వా థేరం అన్తోనివేసనే నిసీదాపేత్వా పణీతభోజనం భోజేత్వా ‘‘కతరగామవాసికోసి తాతా’’తి పుచ్ఛి. మణ్డలారామమహావిహారే గన్థకమ్మం కరోమి, ఉపాసికేతి. తేన హి తాత యావ గన్థకమ్మం కరోసి, ఇధేవ నిబద్ధం భిక్ఖం గణ్హాసీతి. సో తం అధివాసేత్వా తత్థ నిబద్ధం భిక్ఖం గణ్హాతి, భత్తకిచ్చావసానే అనుమోదనం కరోన్తో ‘‘సుఖం హోతు, దుక్ఖా ముచ్చతూ’’తి పదద్వయమేవ కథేత్వా గచ్ఛతి. అన్తోవస్సే తేమాసం తస్సాయేవ సఙ్గహం కరోన్తో పిణ్డాపచితిం కత్వా మహాపవారణాయ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. నేవాసికమహాథేరో ఆహ – ‘‘ఆవుసో మహాదేవ, అజ్జ విహారే మహాజనో సన్నిపతిస్సతి, తస్స ధమ్మదానం దదేయ్యాసీ’’తి. థేరో అధివాసేసి.
దహరసామణేరా ఉపాసికాయ సఞ్ఞం అదంసు – ‘‘అజ్జ తే పుత్తో ధమ్మం కథేస్సతి, విహారం గన్త్వా సుణేయ్యాసీ’’తి. తాతా, న సబ్బేవ ధమ్మకథం జానన్తి, మమ పుత్తో ఏత్తకం కాలం మయ్హం కథేన్తో ‘‘సుఖం హోతు, దుక్ఖా ముచ్చతూ’’తి పదద్వయమేవ కథేసి, మా కేళిం కరోథాతి. మా, త్వం ఉపాసికే, జాననం వా అజాననం వా ఉపట్ఠహస్సు, విహారం గన్త్వా ధమ్మమేవ సుణాహీతి. ఉపాసికా గన్ధమాలాదీని గహేత్వా గన్త్వా పూజేత్వా పరిసన్తే ధమ్మం సుణమానా నిసీది. దివాధమ్మకథికో చ సరభాణకో చ అత్తనో పమాణం ఞత్వా ఉట్ఠహింసు. తతో మలియదేవత్థేరో ధమ్మాసనే నిసీదిత్వా చిత్తబీజనిం గహేత్వా అనుపుబ్బిం కథం వత్వా – ‘‘మయా మహాఉపాసికాయ తయో మాసే ద్వీహేవ పదేహి అనుమోదనా కతా, అజ్జ సబ్బరత్తిం తీహి పిటకేహి సమ్మసిత్వా తస్సేవ పదద్వయస్స అత్థం కథేస్సామీ’’తి ధమ్మదేసనం ఆరభిత్వా సబ్బరత్తిం కథేసి. అరుణుగ్గమనే దేసనాపరియోసానే మహాఉపాసికా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి.
అపరోపి తస్మింయేవ మహావిహారే తిస్సభూతిత్థేరో నామ వినయం గణ్హన్తో భిక్ఖాచారవేలాయం అన్తోగామం పవిట్ఠో విసభాగారమ్మణం ఓలోకేసి. తస్స లోభో ఉప్పజ్జి, సో పతిట్ఠితపాదం అచాలేత్వా అత్తనో పత్తే యాగుం ఉపట్ఠాకదహరస్స పత్తే ఆకిరిత్వా ‘‘అయం వితక్కో వడ్ఢమానో మం చతూసు అపాయేసు సంసీదాపేస్సతీ’’తి తతోవ నివత్తిత్వా ఆచరియస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితో ఆహ – ‘‘ఏకో మే బ్యాధి ఉప్పన్నో, అహం ఏతం తికిచ్ఛితుం సక్కోన్తో ఆగమిస్సామి, ఇతరథా నాగమిస్సామి. తుమ్హే దివా ఉద్దేసఞ్చ సాయం ఉద్దేసఞ్చ మం ఓలోకేత్వా ఠపేథ, పచ్చూసకాలే ఉద్దేసం పన మా ఠపయిత్థా’’తి ఏవం వత్వా మలయవాసిమహాసఙ్ఘరక్ఖితత్థేరస్స సన్తికం అగమాసి. థేరో అత్తనో పణ్ణసాలాయ పరిభణ్డం కరోన్తో తం అనోలోకేత్వావ ‘‘పటిసామేహి, ఆవుసో, తవ పత్తచీవర’’న్తి ఆహ. భన్తే, ఏకో మే బ్యాధి అత్థి, సచే తుమ్హే తం తికిచ్ఛితుం సక్కోథ, పటిసామేస్సామీతి. ఆవుసో, ఉప్పన్నం రోగం తికిచ్ఛితుం సమత్థస్స సన్తికం ఆగతోసి, పటిసామేహీతి. సుబ్బచో భిక్ఖు ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో అజానిత్వా ఏవం న వక్ఖతీ’’తి పత్తచీవరం ఠపేత్వా థేరస్స వత్తం దస్సేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది.
థేరో ‘‘రాగచరితో అయ’’న్తి ఞత్వా అసుభకమ్మట్ఠానం కథేసి. సో ఉట్ఠాయ పత్తచీవరం అంసే లగ్గేత్వా థేరం పునప్పునం వన్ది. కిం, ఆవుసో, మహాభూతి అతిరేకనిపచ్చకారం దస్సేసీతి? భన్తే, సచే అత్తనో కిచ్చం కాతుం సక్ఖిస్సామి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే, ఇదం మే పచ్ఛిమదస్సనన్తి! గచ్ఛావుసో, మహాభూతి తాదిసస్స యుత్తయోగస్స కులపుత్తస్స న ఝానం వా విపస్సనా వా మగ్గో వా ఫలం వా దుల్లభన్తి. సో థేరస్స కథం సుత్వా నిపచ్చకారం దస్సేత్వా ఆగమనకాలే వవత్థాపితం ఛన్నం సేపణ్ణిగచ్ఛమూలం గన్త్వా పల్లఙ్కేన నిసిన్నో అసుభకమ్మట్ఠానం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అరహత్తే పతిట్ఠాయ పచ్చూసకాలే ఉద్దేసం సమ్పాపుణి. ఏవరూపానం గన్థవసేన విక్ఖమ్భితా కిలేసా తథా విక్ఖమ్భితావ హోన్తి.
ఏకచ్చస్స పన వుత్తనయేనేవ ధుతఙ్గాని పరిహరతో కిలేసో ఓకాసం న లభతి, ధుతఙ్గవసేన విక్ఖమ్భితోవ హోతి. సో తం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా వివట్టేత్వా అరహత్తం గణ్హాతి గామన్తపబ్భారవాసీ మహాసీవత్థేరో వియ. థేరో కిర మహాగామే తిస్సమహావిహారే వసన్తో తేపిటకం అత్థవసేన చ పాళివసేన చ అట్ఠారస మహాగణే వాచేతి. థేరస్స ఓవాదే ఠత్వా సట్ఠిసహస్స భిక్ఖూ అరహత్తం పాపుణింసు. తేసు ఏకో భిక్ఖు అత్తనా పటివిద్ధధమ్మం ఆరబ్భ ఉప్పన్నసోమనస్సో చిన్తేసి – ‘‘అత్థి ను ఖో ఇదం సుఖం అమ్హాకం ఆచరియస్సా’’తి. సో ఆవజ్జేన్తో థేరస్స పుథుజ్జనభావం ఞత్వా ‘‘ఏకేనుపాయేన థేరస్స సంవేగం ఉప్పాదేస్సామీ’’తి అత్తనో వసనట్ఠానతో థేరస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా వత్తం దస్సేత్వా నిసీది. అథ నం థేరో ‘‘కిం ఆగతోసి, ఆవుసో, పిణ్డపాతికా’’తి ఆహ. ‘‘సచే మే ఓకాసం కరిస్సథ, ఏకం ధమ్మపదం గణ్హిస్సామీ’’తి ఆగతోస్మి, భన్తేతి. బహూ, ఆవుసో, గణ్హన్తి, తుయ్హం ఓకాసో న భవిస్సతీతి. సో సబ్బేసు రత్తిదివసభాగేసు ఓకాసం అలభన్తో, ‘‘భన్తే, ఏవం ఓకాసే అసతి మరణస్స కథం ఓకాసం లభిస్సథా’’తి ఆహ. తదా థేరో చిన్తేసి – ‘‘నాయం ఉద్దేసత్థాయ ఆగతో, మయ్హం పనేస సంవేగజననత్థాయ ఆగతో’’తి. సోపి థేరో ‘‘భిక్ఖునా నామ, భన్తే, మాదిసేన భవితబ్బ’’న్తి వత్వా థేరం వన్దిత్వా మణివణ్ణే ఆకాసే ఉప్పతిత్వా అగమాసి.
థేరో తస్స గతకాలతో పట్ఠాయ జాతసంవేగో దివా ఉద్దేసఞ్చ సాయం ఉద్దేసఞ్చ వాచేత్వా పత్తచీవరం హత్థపాసే ఠపేత్వా పచ్చూసకాలే ఉద్దేసం గహేత్వా ఓతరన్తేన భిక్ఖునా సద్ధిం పత్తచీవరమాదాయ ఓతిణ్ణో తేరస ధుతగుణే పరిపుణ్ణే అధిట్ఠాయ గామన్తపబ్భారసేనాసనం గన్త్వా పబ్భారం పటిజగ్గిత్వా మఞ్చపీఠం ఉస్సాపేత్వా ‘‘అరహత్తం అపత్వా మఞ్చే పిట్ఠిం న పసారేస్సామీ’’తి మానసం బన్ధిత్వా చఙ్కమం ఓతరి. తస్స ‘‘అజ్జ అరహత్తం గణ్హిస్సామి అజ్జ అరహత్తం గణ్హిస్సామీ’’తి ఘటేన్తస్సేవ పవారణా సమ్పత్తా. సో పవారణాయ ఉపకట్ఠాయ ‘‘పుథుజ్జనభావం పహాయ విసుద్ధిపవారణం పవారేస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో అతివియ కిలమతి. సో తాయ పవారణాయ మగ్గం వా ఫలం వా ఉప్పాదేతుం అసక్కోన్తో ‘‘మాదిసోపి నామ ఆరద్ధవిపస్సకో న లభతి, యావ దుల్లభఞ్చ వతిదం అరహత్త’’న్తి వత్వా తేనేవ నియామేన ఠానచఙ్కమబహులో హుత్వా తింస వస్సాని సమణధమ్మం కత్వా మహాపవారణాయ మజ్ఝే ఠితం పుణ్ణచన్దం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో చన్దమణ్డలం విసుద్ధం, ఉదాహు మయ్హం సీల’’న్తి చిన్తేన్తో ‘‘చన్దమణ్డలే ససలక్ఖణం పఞ్ఞాయతి, మయ్హం పన ఉపసమ్పదతో పట్ఠాయ యావజ్జదివసా సీలస్మిం కాళకం వా తిలకో వా నత్థీ’’తి ఆవజ్జేత్వా సఞ్జాతపీతిసోమనస్సో పరిపక్కఞాణత్తా పీతిం విక్ఖమ్భేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. ఏవరూపస్స ధుతఙ్గవసేన విక్ఖమ్భితో కిలేసో తథా విక్ఖమ్భితోవ హోతి.
ఏకచ్చస్స వుత్తనయేనేవ పఠమజ్ఝానాదిసమాపజ్జనబహులతాయ కిలేసో ఓకాసం న లభతి, సమాపత్తివసేన విక్ఖమ్భితోవ హోతి. సో తం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా వివట్టేత్వా అరహత్తం గణ్హాతి మహాతిస్సత్థేరో వియ. థేరో కిర అవస్సికకాలతో పట్ఠాయ అట్ఠసమాపత్తిలాభీ. సో సమాపత్తివిక్ఖమ్భితానం కిలేసానం అసముదాచారేన ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేనేవ అరియమగ్గసామన్తం కథేతి, సట్ఠివస్సకాలేపి అత్తనో పుథుజ్జనభావం న జానాతి. అథేకదివసం మహాగామే తిస్సమహావిహారతో భిక్ఖుసఙ్ఘో తలఙ్గరవాసిధమ్మదిన్నత్థేరస్స సాసనం పేసేసి ‘‘థేరో ఆగన్త్వా అమ్హాకం ధమ్మకథం కథేతూ’’తి. థేరో అధివాసేత్వా ‘‘మమ సన్తికే మహల్లకతరో భిక్ఖు నత్థి, మహాతిస్సత్థేరో ఖో పన మే కమ్మట్ఠానాచరియో, తం సఙ్ఘత్థేరం కత్వా గమిస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో థేరస్స విహారం గన్త్వా దివాట్ఠానే థేరస్స వత్తం దస్సేత్వా ఏకమన్తం నిసీది.
థేరో ఆహ – ‘‘కిం, ధమ్మదిన్న, చిరస్సం ఆగతోసీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, తిస్సమహావిహారతో మే భిక్ఖుసఙ్ఘో సాసనం పేసేసి, అహం ఏకకో న గమిస్సామి, తుమ్హేహి పన సద్ధిం గన్తుకామో హుత్వా ఆగతోమ్హీ’’తి సారణీయకథం కథేన్తోవ పపఞ్చేత్వా ‘‘కదా, భన్తే, తుమ్హేహి అయం ధమ్మో అధిగతో’’తి పుచ్ఛి. సట్ఠిమత్తాని, ఆవుసో ధమ్మదిన్న, వస్సాని హోన్తీతి. సమాపత్తిం పన, భన్తే, వళఞ్జేథాతి. ఆమ, ఆవుసోతి. ఏకం పోక్ఖరణిం మాపేతుం సక్కుణేయ్యాథ, భన్తేతి? ‘‘న, ఆవుసో, ఏతం భారియ’’న్తి వత్వా సమ్ముఖట్ఠానే పోక్ఖరణిం మాపేసి. ‘‘ఏత్థ, భన్తే, ఏకం పదుమగచ్ఛం మాపేథా’’తి చ వుత్తో తమ్పి మాపేసి. ఇదానేత్థ మహన్తం పుప్ఫం దస్సేథాతి. థేరో తమ్పి దస్సేసి. ఏత్థ సోళసవస్సుద్దేసికం ఇత్థిరూపం దస్సేథాతి. థేరో సోళసవస్సుద్దేసికం ఇత్థిరూపం దస్సేసి. తతో నం ఆహ – ‘‘ఇదం, భన్తే, పునప్పునం సుభతో మనసి కరోథా’’తి. థేరో అత్తనావ మాపితం ఇత్థిరూపం ఓలోకేన్తో లోభం ఉప్పాదేసి. తదా అత్తనో పుథుజ్జనభావం ఞత్వా ‘‘అవస్సయో మే సప్పురిస హోహీ’’తి అన్తేవాసికస్స సన్తికే ఉక్కుటికం నిసీది. ‘‘ఏతదత్థమేవాహం, భన్తే, ఆగతో’’తి థేరస్స అసుభవసేన సల్లహుకం కత్వా కమ్మట్ఠానం కథేత్వా థేరస్స ఓకాసం కాతుం బహి నిక్ఖన్తో. సుపరిమద్దితసఙ్ఖారో థేరో తస్మిం దివాట్ఠానతో నిక్ఖన్తమత్తేయేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. అథ నం సఙ్ఘత్థేరం కత్వా ధమ్మదిన్నత్థేరో తిస్సమహావిహారం గన్త్వా సఙ్ఘస్స ధమ్మకథం కథేసి. ఏవరూపస్స సమాపత్తివసేన విక్ఖమ్భితో కిలేసో తథా విక్ఖమ్భితోవ హోతి.
ఏకచ్చస్స పన వుత్తనయేనేవ విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తస్స కిలేసో ఓకాసం న లభతి, విపస్సనావసేన విక్ఖమ్భితోవ హోతి. సో తం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా వివట్టేత్వా అరహత్తం గణ్హాతి, బుద్ధకాలే సట్ఠిమత్తా ఆరద్ధవిపస్సకా భిక్ఖూ వియ. తే కిర సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా వివిత్తం అరఞ్ఞం పవిసిత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తా కిలేసానం అసముదాచారవసేన ‘‘పటివిద్ధమగ్గఫలా మయ’’న్తి సఞ్ఞాయ మగ్గఫలత్థాయ వాయామం అకత్వా ‘‘అమ్హేహి పటివిద్ధధమ్మం దసబలస్స ఆరోచేస్సామా’’తి సత్థు సన్తికం ఆగచ్ఛన్తి.
సత్థా తేసం పురే ఆగమనతోవ ఆనన్దత్థేరం ఆహ – ‘‘ఆనన్ద, పధానకమ్మికా భిక్ఖూ అజ్జ మం పస్సితుం ఆగమిస్సన్తి, తేసం మమ దస్సనాయ ఓకాసం అకత్వా ‘ఆమకసుసానం గన్త్వా అల్లఅసుభభావనం కరోథా’తి పహిణేయ్యాసీ’’తి. థేరో తేసం ఆగతానం సత్థారా కథితసాసనం ఆరోచేసి. తే ‘‘తథాగతో అజానిత్వా న కథేస్సతి, అద్ధా ఏత్థ కారణం భవిస్సతీ’’తి ఆమకసుసానం గన్త్వా అల్లఅసుభం ఓలోకేన్తా లోభం ఉప్పాదేత్వా ‘‘ఇదం నూన సమ్మాసమ్బుద్ధేన దిట్ఠం భవిస్సతీ’’తి జాతసంవేగా లద్ధమగ్గం కమ్మట్ఠానం ఆదితో పట్ఠాయ ఆరభింసు. సత్థా తేసం విపస్సనాయ ఆరద్ధభావం ఞత్వా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ ఇమం ఓభాసగాథమాహ –
‘‘యానిమాని అపత్తాని, అలాబూనేవ సారదే;
కాపోతకాని అట్ఠీని, తాని దిస్వాన కా రతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౪౯);
గాథాపరియోసానే అరహత్తఫలే పతిట్ఠహింసు. ఏవరూపానం విపస్సనావసేన విక్ఖమ్భితా కిలేసా తథా విక్ఖమ్భితావ హోన్తి.
ఏకచ్చస్స వుత్తనయేనేవ నవకమ్మం కరోన్తస్స కిలేసో ఓకాసం న లభతి, నవకమ్మవసేన విక్ఖమ్భితోవ హోతి. సో తం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా వివట్టేత్వా అరహత్తం గణ్హాతి చిత్తలపబ్బతే తిస్సత్థేరో వియ. తస్స కిర అట్ఠవస్సికకాలే అనభిరతి ఉప్పజ్జి, సో తం వినోదేతుం అసక్కోన్తో అత్తనో చీవరం ధోవిత్వా రజిత్వా పత్తం పచిత్వా కేసే ఓహారేత్వా ఉపజ్ఝాయం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘కిం, ఆవుసో మహాతిస్స, అతుట్ఠస్స వియ తే ఆకారో’’తి? ఆమ, భన్తే, అనభిరతి మే ఉప్పన్నా, తం వినోదేతుం న సక్కోమీతి. థేరో తస్సాసయం ఓలోకేన్తో అరహత్తస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా అనుకమ్పావసేన ఆహ – ‘‘ఆవుసో తిస్స, మయం మహల్లకా, ఏకం నో వసనట్ఠానం కరోహీ’’తి. దుతియకథం అకథితపుబ్బో భిక్ఖు ‘‘సాధు, భన్తే’’తి సమ్పటిచ్ఛి.
అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘ఆవుసో, నవకమ్మం కరోన్తో ఉద్దేసమగ్గఞ్చ మా విస్సజ్జి, కమ్మట్ఠానఞ్చ మనసి కరోహి, కాలేన చ కాలం కసిణపరికమ్మం కరోహీ’’తి. ‘‘ఏవం కరిస్సామి, భన్తే’’తి థేరం వన్దిత్వా తథారూపం సప్పాయట్ఠానం ఓలోకేత్వా ‘‘ఏత్థ కాతుం సక్కా’’తి దారూహి పూరేత్వా ఝాపేత్వా సోధేత్వా ఇట్ఠకాహి పరిక్ఖిపిత్వా ద్వారవాతపానాదీని యోజేత్వా సద్ధిం చఙ్కమనభూమిభిత్తిపరికమ్మాదీహి లేణం నిట్ఠాపేత్వా మఞ్చపీఠం సన్థరిత్వా థేరస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, నిట్ఠితం లేణే పరికమ్మం, వసథా’’తి ఆహ. ఆవుసో, దుక్ఖేన తయా ఏతం కమ్మం కతం, అజ్జ ఏకదివసం త్వఞ్ఞేవేత్థ వసాహీతి. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి వన్దిత్వా పాదే ధోవిత్వా లేణం పవిసిత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నో అత్తనా కతకమ్మం ఆవజ్జి. తస్స ‘‘మనాపం మయా ఉపజ్ఝాయస్స కాయవేయ్యావచ్చం కత’’న్తి చిన్తేన్తస్స అబ్భన్తరే పీతి ఉప్పన్నా. సో తం విక్ఖమ్భేత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అగ్గఫలం అరహత్తం పాపుణి. ఏవరూపస్స నవకమ్మవసేన విక్ఖమ్భితో కిలేసో తథా విక్ఖమ్భితోవ హోతి.
ఏకచ్చో పన బ్రహ్మలోకతో ఆగతో సుద్ధసత్తో హోతి. తస్స అనాసేవనతాయ కిలేసో న సముదాచరతి, భవవసేన విక్ఖమ్భితో హోతి. సో తం తథా విక్ఖమ్భితమేవ కత్వా వివట్టేత్వా అరహత్తం గణ్హాతి ఆయస్మా మహాకస్సపో వియ. సో హి ఆయస్మా అగారమజ్ఝేపి కామే అపరిభుఞ్జిత్వా మహాసమ్పత్తిం పహాయ పబ్బజిత్వా నిక్ఖన్తో అన్తరామగ్గే పచ్చుగ్గమనత్థాయ ఆగతం సత్థారం దిస్వా వన్దిత్వా తీహి ఓవాదేహి ఉపసమ్పదం లభిత్వా అట్ఠమే అరుణే సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. ఏవరూపస్స భవవసేన విక్ఖమ్భితో కిలేసో తథా విక్ఖమ్భితోవ హోతి.
యో పన అననుభూతపుబ్బం రూపాదిఆరమ్మణం లభిత్వా తత్థేవ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా వివట్టేత్వా అరహత్తం గణ్హాతి, ఏవరూపస్స అననుభూతారమ్మణవసేన కామచ్ఛన్దో అనుప్పన్నోవ నుప్పజ్జతి నామ.
ఉప్పన్నో వా కామచ్ఛన్దో పహీయతీతి ఏత్థ ఉప్పన్నోతి జాతో భూతో సముదాగతో. పహీయతీతి తదఙ్గప్పహానం, విక్ఖమ్భనప్పహానం, సముచ్ఛేదప్పహానం, పటిపస్సద్ధిప్పహానం, నిస్సరణప్పహానన్తి ఇమేహి పఞ్చహి పహానేహి పహీయతి, న పున ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. తత్థ విపస్సనాయ కిలేసా తదఙ్గవసేన పహీయన్తీతి విపస్సనా తదఙ్గప్పహానన్తి వేదితబ్బా. సమాపత్తి పన కిలేసే విక్ఖమ్భేతీతి సా విక్ఖమ్భనప్పహానన్తి వేదితబ్బా. మగ్గో సముచ్ఛిన్దన్తో ఉప్పజ్జతి, ఫలం పటిప్పస్సమ్భయమానం, నిబ్బానం సబ్బకిలేసేహి నిస్సటన్తి ఇమాని తీణి సముచ్ఛేదపటిపస్సద్ధినిస్సరణప్పహానానీతి వుచ్చన్తి. ఇమేహి లోకియలోకుత్తరేహి పఞ్చహి పహానేహి పహీయతీతి అత్థో.
అసుభనిమిత్తన్తి దససు అసుభేసు ఉప్పన్నం సారమ్మణం పఠమజ్ఝానం. తేనాహు పోరాణా – ‘‘అసుభమ్పి అసుభనిమిత్తం, అసుభారమ్మణా ధమ్మాపి అసుభనిమిత్త’’న్తి. యోనిసోమనసికరోతోతి. ‘‘తత్థ కతమో యోనిసోమనసికారో? అనిచ్చే అనిచ్చ’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తస్స ఉపాయమనసికారస్స వసేన మనసికరోతో. అనుప్పన్నో చేవ కామచ్ఛన్దో నుప్పజ్జతీతి అసముదాగతో న సముదాగచ్ఛతి. ఉప్పన్నో చ కామచ్ఛన్దో పహీయతీతి సముదాగతో చ కామచ్ఛన్దో పఞ్చవిధేన పహానేన పహీయతి.
అపిచ ఛ ధమ్మా కామచ్ఛన్దస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – అసుభనిమిత్తస్స ఉగ్గహో, అసుభభావనానుయోగో, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, కల్యాణమిత్తతా సప్పాయకథాతి. దసవిధఞ్హి అసుభనిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి కామచ్ఛన్దో పహీయతి, భావేన్తస్సాపి, ఇన్ద్రియేసు పిహితద్వారస్సాపి, చతున్నం పఞ్చన్నం ఆలోపానం ఓకాసే సతి ఉదకం పివిత్వా యాపనసీలతాయ భోజనే మత్తఞ్ఞునోపి. తేనేతం వుత్తం –
‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;
అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౩);
అసుభకమ్మికతిస్సత్థేరసదిసే అసుభభావనారతే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి కామచ్ఛన్దో పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు దసఅసుభనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఛ ధమ్మా కామచ్ఛన్దస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి.
౧౭. సత్తమే మేత్తా చేతోవిముత్తీతి సబ్బసత్తేసు హితఫరణకా మేత్తా. యస్మా పన తంసమ్పయుత్తచిత్తం నీవరణాదీహి పచ్చనీకధమ్మేహి విముచ్చతి, తస్మా సా ‘‘చేతోవిముత్తీ’’తి వుచ్చతి. విసేసతో వా సబ్బబ్యాపాదపరియుట్ఠానేన విముత్తత్తా సా చేతోవిముత్తీతి వేదితబ్బా. తత్థ ‘‘మేత్తా’’తి ఏత్తావతా పుబ్బభాగోపి వట్టతి, ‘‘చేతోవిముత్తీ’’తి వుత్తత్తా పన ఇధ తికచతుక్కజ్ఝానవసేన అప్పనావ అధిప్పేతా. యోనిసోమనసికరోతోతి తం మేత్తం చేతోవిముత్తిం వుత్తలక్ఖణేన ఉపాయమనసికారేన మనసికరోన్తస్స.
అపిచ ఛ ధమ్మా బ్యాపాదస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – మేత్తానిమిత్తస్స ఉగ్గహో, మేత్తాభావనానుయోగో, కమ్మస్సకతాపచ్చవేక్ఖణా, పటిసఙ్ఖానబహులతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి. ఓదిస్సకఅనోదిస్సకదిసాఫరణానఞ్హి అఞ్ఞతరవసేన మేత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి బ్యాపాదో పహీయతి, ఓధిసో అనోధిసో దిసాఫరణవసేన మేత్తం భావేన్తస్సాపి. ‘‘త్వం ఏతస్స కుద్ధో కిం కరిస్ససి, కిమస్స సీలాదీని నాసేతుం సక్ఖిస్ససి, నను త్వం అత్తనో కమ్మేన ఆగన్త్వా అత్తనో కమ్మేనేవ గమిస్ససి? పరస్స కుజ్ఝనం నామ వీతచ్చితఙ్గారతత్తఅయసలాకగూథాదీని గహేత్వా పరం పహరితుకామతాసదిసం హోతి. ఏసోపి తవ కుద్ధో కిం కరిస్సతి, కిం తే సీలాదీని నాసేతుం సక్ఖిస్సతి? ఏస అత్తనో కమ్మేన ఆగన్త్వా అత్తనో కమ్మేనేవ గమిస్సతి, అప్పటిచ్ఛితపహేణకం వియ పటివాతం ఖిత్తరజోముట్ఠి వియ చ ఏతస్సేవేస కోధో మత్థకే పతిస్సతీ’’తి ఏవం అత్తనో చ పరస్స చ కమ్మస్సకతం పచ్చవేక్ఖతోపి, ఉభయకమ్మస్సకతం పచ్చవేక్ఖిత్వా పటిసఙ్ఖానే ఠితస్సాపి, అస్సగుత్తత్థేరసదిసే మేత్తాభావనారతే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి బ్యాపాదో పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు మేత్తానిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఛ ధమ్మా బ్యాపాదస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. సేసమిధ ఇతో పరేసు చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం, విసేసమత్తమేవ పన వక్ఖామాతి.
౧౮. అట్ఠమే ఆరమ్భధాతూఆదీసు ఆరమ్భధాతు నామ పఠమారమ్భవీరియం. నిక్కమధాతు నామ కోసజ్జతో నిక్ఖన్తత్తా తతో బలవతరం. పరక్కమధాతు నామ పరం పరం ఠానం అక్కమనతో తతోపి బలవతరం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఆరమ్భో చేతసో కామానం పనూదనాయ, నిక్కమో చేతసో పలిఘుగ్ఘాటనాయ, పరక్కమో చేతసో బన్ధనచ్ఛేదనాయా’’తి వత్వా ‘‘తీహి పేతేహి అధిమత్తవీరియమేవ కథిత’’న్తి వుత్తం.
ఆరద్ధవీరియస్సాతి పరిపుణ్ణవీరియస్స చేవ పగ్గహితవీరియస్స చ. తత్థ చతుదోసాపగతం వీరియం ఆరద్ధన్తి వేదితబ్బం. న చ అతిలీనం హోతి, న చ అతిపగ్గహితం, న చ అజ్ఝత్తం సంఖిత్తం, న చ బహిద్ధా విక్ఖిత్తం. తదేతం దువిధం హోతి – కాయికం, చేతసికఞ్చ. తత్థ ‘‘ఇధ భిక్ఖు దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి (విభ. ౫౧౯) ఏవం రత్తిదివసస్స పఞ్చ కోట్ఠాసే కాయేన ఘటేన్తస్స వాయమన్తస్స కాయికవీరియం వేదితబ్బం. ‘‘న తావాహం ఇతో లేణా నిక్ఖమిస్సామి, యావ మే న అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముచ్చతీ’’తి ఏవం ఓకాసపరిచ్ఛేదేన వా, ‘‘న తావాహం ఇమం పల్లఙ్కం భిన్దిస్సామీ’’తి ఏవం నిసజ్జాదిపరిచ్ఛేదేన వా మానసం బన్ధిత్వా ఘటేన్తస్స వాయమన్తస్స చేతసికవీరియం వేదితబ్బం. తదుభయమ్పి ఇధ వట్టతి. దువిధేనాపి హి ఇమినా వీరియేన ఆరద్ధవీరియస్స అనుప్పన్నఞ్చేవ థినమిద్ధం నుప్పజ్జతి, ఉప్పన్నఞ్చ థినమిద్ధం పహీయతి మిలక్ఖతిస్సత్థేరస్స వియ, గామన్తపబ్భారవాసిమహాసీవత్థేరస్స వియ, పీతిమల్లకత్థేరస్స వియ, కుటుమ్బియపుత్తతిస్సత్థేరస్స వియ చ. ఏతేసు హి పురిమా తయో అఞ్ఞే చ ఏవరూపా కాయికవీరియేన ఆరద్ధవీరియా, కుటుమ్బియపుత్తతిస్సత్థేరో అఞ్ఞే చ ఏవరూపా చేతసికవీరియేన ఆరద్ధవీరియా, ఉచ్చావాలుకవాసీ మహానాగత్థేరో పన ద్వీహిపి వీరియేహి ఆరద్ధవీరియోవ. థేరో కిర ఏకం సత్తాహం చఙ్కమతి, ఏకం తిట్ఠతి, ఏకం నిసీదతి, ఏకం నిపజ్జతి. మహాథేరస్స ఏకఇరియాపథోపి అసప్పాయో నామ నత్థి, చతుత్థే సత్తాహే విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తే పతిట్ఠాసి.
అపిచ ఛ ధమ్మా థినమిద్ధస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – అతిభోజనే నిమిత్తగ్గాహో, ఇరియాపథసమ్పరివత్తనతా, ఆలోకసఞ్ఞామనసికారో, అబ్భోకాసవాసో, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి. ఆహరహత్థక-భుత్తవమితక-తత్రవట్టక-అలంసాటక-కాకమాసక-బ్రాహ్మణాదయో వియ భోజనం భుఞ్జిత్వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానే నిసిన్నస్స హి సమణధమ్మం కరోతో థినమిద్ధం మహాహత్థీ వియ ఓత్థరన్తం ఆగచ్ఛతి, చతుపఞ్చఆలోపఓకాసం పన ఠపేత్వా పానీయం పివిత్వా యాపనసీలస్స భిక్ఖునో తం న హోతీతి ఏవం అతిభోజనే నిమిత్తం గణ్హన్తస్సాపి థినమిద్ధం పహీయతి. యస్మిం ఇరియాపథే థినమిద్ధం ఓక్కమతి, తతో అఞ్ఞం పరివత్తేన్తస్సాపి, రత్తిం చన్దాలోకదీపాలోకఉక్కాలోకే దివా సూరియాలోకం మనసికరోన్తస్సాపి, అబ్భోకాసే వసన్తస్సాపి, మహాకస్సపత్థేరసదిసే పహీనథినమిద్ధే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి థినమిద్ధం పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు ధుతఙ్గనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఛ ధమ్మా థినమిద్ధస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి.
౧౯. నవమే వూపసన్తచిత్తస్సాతి ఝానేన వా విపస్సనాయ వా వూపసమితచిత్తస్స.
అపిచ ఛ ధమ్మా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – బహుస్సుతతా, పరిపుచ్ఛకతా, వినయే పకతఞ్ఞుతా, వుద్ధసేవితా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి. బాహుసచ్చేనాపి హి ఏకం వా ద్వే వా తయో వా చత్తారో వా పఞ్చ వా నికాయే పాళివసేన చ అత్థవసేన చ ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతి, కప్పియాకప్పియపరిపుచ్ఛాబహులస్సాపి, వినయపఞ్ఞత్తియం చిణ్ణవసీభావతాయ పకతఞ్ఞునోపి, వుడ్ఢే మహల్లకత్థేరే ఉపసఙ్కమన్తస్సాపి, ఉపాలిత్థేరసదిసే వినయధరే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు కప్పియాకప్పియనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఛ ధమ్మా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి.
౨౦. దసమే యోనిసో, భిక్ఖవే, మనసికరోతోతి వుత్తనయేనేవ ఉపాయతో మనసికరోన్తస్స.
అపిచ ఛ ధమ్మా విచికిచ్ఛాయ పహానాయ సంవత్తన్తి – బహుస్సుతతా, పరిపుచ్ఛకతా, వినయే పకతఞ్ఞుతా, అధిమోక్ఖబహులతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి. బహుసచ్చేనాపి హి ఏకం వా…పే… పఞ్చ వా నికాయే పాళివసేన చ అత్థవసేన చ ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి విచికిచ్ఛా పహీయతి, తీణి రతనాని ఆరబ్భ పరిపుచ్ఛాబహులస్సాపి, వినయే చిణ్ణవసీభావస్సాపి, తీసు రతనేసు ఓకప్పనియసద్ధాసఙ్ఖాతఅధిమోక్ఖబహులస్సాపి, సద్ధాధిముత్తే వక్కలిత్థేరసదిసే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి విచికిచ్ఛా పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు తిణ్ణం రతనానం గుణనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఛ ధమ్మా విచికిచ్ఛాయ పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి. ఇమస్మిం నీవరణప్పహానవగ్గే వట్టవివట్టం కథితన్తి.
నీవరణప్పహానవగ్గవణ్ణనా.