(౧౬) ౪. ఏకధమ్మపాళి-చతుత్థవగ్గవణ్ణనా
౩౨౨. చతుత్థవగ్గస్స పఠమే జమ్బుదీపేతి జమ్బుయా పఞ్ఞాతో పాకటో దీపోతి జమ్బుదీపో. ఇమస్స కిర దీపస్స సఞ్ఞాణభూతా యోజనసతుబ్బేధా పణ్ణాసయోజనసాఖా పఞ్చదసయోజనావట్టక్ఖన్ధా హిమవన్తపబ్బతే జాతా కప్పట్ఠాయినీ మహాజమ్బూ నామ అత్థి, తాయ అయం దీపో జమ్బుదీపోతి వుచ్చతి. యథా చ ఇమస్మిం దీపే జమ్బురుక్ఖో కప్పట్ఠాయీ, తథా అపరగోయానే కదమ్బరుక్ఖో, ఉత్తరకురూసు కప్పరుక్ఖో, పుబ్బవిదేహే సిరీసరుక్ఖో, అసురానం చిత్తపాటలిరుక్ఖో, సుపణ్ణానం సిమ్బలిరుక్ఖో, దేవానం పారిచ్ఛత్తకోతి ఇమేపి కప్పట్ఠాయినోవ.
‘‘పాటలీ సిమ్బలీ జమ్బూ, దేవానం పారిచ్ఛత్తకో;
కదమ్బో కప్పరుక్ఖో చ, సిరీసో భవతి సత్తమో’’తి.
ఆరామరామణేయ్యకన్తి పుప్ఫారామఫలారామానం రామణేయ్యకం వేళువన-జీవకమ్బవన-జేతవనపుబ్బారామసదిసం. తం ఇమస్మిం జమ్బుదీపే అప్పమత్తకం పరిత్తకం, న బహుకన్తి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ వనరామణేయ్యకన్తి నాగవనసాలవనచమ్పకవనాదిసదిసం వఙ్కపబ్బతహిమవన్తపబ్బతపదేసాదీసు అరఞ్ఞవనం వేదితబ్బం. భూమిరామణేయ్యకన్తి జేతవనవిహారమగధక్ఖేత్తాదిసదిసం సమం భూమిట్ఠానం. పోక్ఖరణిరామణేయ్యకన్తి జేతవనపోక్ఖరణిగగ్గరాపోక్ఖరణిసదిసానం వట్టచతురస్సదీఘవఙ్కాదిసణ్ఠానానం పోక్ఖరణీనం సన్నివేసనట్ఠానం. ఉక్కూలవికూలన్తి ఉక్కూలఞ్చ వికూలఞ్చ. తత్థ ఉక్కూలం ఉన్నతట్ఠానం, వికూలం నిన్నట్ఠానం. నదీవిదుగ్గన్తి నదీనం భిన్నట్ఠానం తం దుగ్గమత్తా నదీవిదుగ్గన్తి వుచ్చతి. ఖాణుకణ్టకట్ఠానన్తి తత్థజాతకానఞ్చేవ ఆహరియమానానఞ్చ ఖాణుకణ్టకాదీనం పతిట్ఠానట్ఠానం. పబ్బతవిసమన్తి గిరివిసమం. యే ఓదకాతి యే చ ఉదకే జాయన్తి, తేయేవ బహుతరా. ఇతో కిర సువణ్ణభూమి సత్తమత్తాని యోజనసతాని హోతి, ఏకేన వాతేన గచ్ఛన్తీ నావా సత్తహి అహోరత్తేహి గచ్ఛతి. అథేకస్మిం సమయే ఏవం గచ్ఛన్తీ నావా సత్తాహమ్పి నన్దియావట్టమచ్ఛపిట్ఠేనేవ గతా. ఏవం ఓదకానం సత్తానం బహుభావో వేదితబ్బో.
అపిచ థలట్ఠానస్స పరిత్తభావేన ఉదకస్స చ బహుభావేనాపి అయమత్థో వేదితబ్బో. యథా హి మహాతళాకే ఏకోవ ఉప్పలగచ్ఛో అస్స, తస్స చత్తారి చ పణ్ణాని, మజ్ఝే చ ఏకం ఉప్పలమకులం అస్స. ఏవమేవం చత్తారి పణ్ణాని వియ చత్తారో దీపా, మజ్ఝే ఉప్పలమకులం వియ సినేరుపబ్బతో, సేసం ఉదకం వియ ఉదకపరిక్ఖిత్తో ఓకాసో. తస్స మహన్తభావో ఇద్ధిమన్తానం పాకటో హోతి. తేసఞ్హి ఆకాసేన గచ్ఛన్తానం చత్తారో మహాదీపా చత్తారి పణ్ణాని వియ ఉపట్ఠహన్తి, సినేరుపబ్బతో మజ్ఝే ఉప్పలమకులం వియ, సేసం ఉదకం వియ ఉదకపరిక్ఖిత్తో ఓకాసో. ఏవం మహన్తే ఉదకే జాతత్తా ఓదకావ బహుతరా వేదితబ్బా.
౩౨౩. దుతియాదీసు అఞ్ఞత్ర మనుస్సేహీతి ఇధ చత్తారో అపాయా అఞ్ఞత్ర మనుస్సేహీతి అధిప్పేతా.
మజ్ఝిమేసు జనపదేసూతి ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ గజఙ్గలం నామ నిగమో, తస్స పరేన మహాసాలా, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే. పురత్థిమదక్ఖిణాయ దిసాయ సల్లవతీ నామ నదీ, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే. దక్ఖిణాయ దిసాయ సేతకణ్ణికం నామ నిగమో, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే. పచ్ఛిమాయ దిసాయ థూణం నామ బ్రాహ్మణగామో, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే. ఉత్తరాయ దిసాయ ఉసీరద్ధజో నామ పబ్బతో, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే’’తి (మహావ. ౨౫౯) ఏవం పరిచ్ఛిన్నే జనపదేతి అత్థో. అయఞ్హి జనపదో ముదిఙ్గసణ్ఠానో ఉజుకేన కత్థచి అసీతియోజనో హోతి, కత్థచి యోజనసతికో, కత్థచి ద్వియోజనసతికో, మజ్ఝేన పన తియోజనసతికో, పరియన్తపరిక్ఖేపేన నవమత్తయోజనసతికో హోతి. ఏత్తకే ఠానే బుద్ధపచ్చేకబుద్ధా మహాసావకా బుద్ధుపట్ఠాకా బుద్ధసావకా బుద్ధమాతా బుద్ధపితా చక్కవత్తీ రాజాతి ఇమే సత్తా నిబ్బత్తన్తి. అపిచ ఉపాదాయుపాదాయాపి మజ్ఝిమపదేసో లబ్భతి. సకలోపి హి జమ్బుదీపో మజ్ఝిమపదేసో నామ, సేసదీపా పచ్చన్తిమా జనపదా. తమ్బపణ్ణిదీపే అనురాధపురం మజ్ఝిమపదేసో నామ, సేసో పచ్చన్తోతి ఏవం నయో వేదితబ్బో.
౩౨౪. పఞ్ఞవన్తో అజళా అనేళమూగాతి ఏత్థ కమ్మస్సకతపఞ్ఞా, ఝానపఞ్ఞా విపస్సనాపఞ్ఞా, మగ్గపఞ్ఞా, ఫలపఞ్ఞాతి ఏతాహి సమన్నాగతా పఞ్ఞవన్తో నామ, అమూళ్హా అజళా నామ. యేసం ఏళా ముఖతో న గలతి, తే అనేళమూగా నామ, అనేళముఖా నిద్దోసముఖాతి అత్థో. పటిబలాతి సమత్థా, కాయబలేన చేవ ఞాణబలేన చ సమన్నాగతా. అత్థమఞ్ఞాతున్తి అత్థానత్థం కారణాకారణం జానితుం. దుప్పఞ్ఞాతి అప్పఞ్ఞా నిప్పఞ్ఞా. జళాతి మన్దా మోమూహా.
౩౨౫. అరియేన పఞ్ఞాచక్ఖునాతి సహవిపస్సనేన మగ్గేన. అవిజ్జాగతాతి అవిజ్జన్ధకారేన సమన్నాగతా.
౩౨౬. యే లభన్తి తథాగతం దస్సనాయాతి యే తథాగతస్స గుణే జానిత్వా తథాగతం చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పస్సితుం లభన్తి.
౩౨౭. తథాగతప్పవేదితన్తి తథాగతేన పవేదితం పకాసేత్వా కథితం. సవనాయాతి సోతవిఞ్ఞాణేన సోతుం.
౩౨౮. ధారేన్తీతి న పమ్ముస్సన్తి.
౩౨౯. ధాతానం ధమ్మానం అత్థం ఉపపరిక్ఖన్తీతి పగుణాయ పాళియా అత్థానత్థం ఉపపరిక్ఖన్తి.
౩౩౦. అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయాతి అట్ఠకథఞ్చ పాళిఞ్చ జానిత్వా. ధమ్మానుధమ్మం పటిపజ్జన్తీతి అనులోమపటిపదం పూరేన్తి.
౩౩౧. సంవేజనీయేసు ఠానేసూతి సంవేగజనకేసు కారణేసు. సంవిజ్జన్తీతి సంవేగం ఆపజ్జన్తి.
౩౩౨. యోనిసో పదహన్తీతి ఉపాయేన పధానవీరియం కరోన్తి.
౩౩౩. వవస్సగ్గారమ్మణన్తి వవస్సగ్గో వుచ్చతి నిబ్బానం, తం ఆరమ్మణం కరిత్వాతి అత్థో. లభన్తి సమాధిన్తి మగ్గసమాధిఞ్చ ఫలసమాధిఞ్చ పాపుణన్తి.
౩౩౪. అన్నగ్గరసగ్గానన్తి ఉత్తమన్నానఞ్చ ఉత్తమరసానఞ్చ. ఉఞ్ఛేన కపాలాభతేన యాపేన్తీతి ఉఞ్ఛాచారేన వనమూలఫలాఫలేన వా కపాలేన ఆభతభత్తేన వా యాపేన్తి. ఏత్థ చ యో కస్సచిదేవ ఖాదనీయస్స భోజనీయస్స అత్థాయ చిత్తే ఉప్పన్నే తంఖణంయేవ న తం లభతి, అయం అన్నగ్గరసగ్గానం న లాభీ నామ. యస్సపి తంఖణంయేవ లభిత్వా ఓలోకేన్తస్స వణ్ణగన్ధరసా అమనాపా హోన్తి, అయమ్పి అన్నగ్గరసగ్గానం న లాభీ నామ. యస్స పన వణ్ణగన్ధరసా పటిలభన్తి, మనాపా హోన్తి, అయం అన్నగ్గరసగ్గానం లాభీ నామ. సో ఉత్తమకోటియా చక్కవత్తీ రాజా, హేట్ఠిమకోటియా ధమ్మాసోకో వేదితబ్బో. సఙ్ఖేపతో హి యస్స భత్తస్స ఏకపాతి సతసహస్సం అగ్ఘతి, ఇదం అన్నగ్గరసగ్గం నామ. యం పన భిక్ఖుసఙ్ఘం పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా మనుస్సా ఉత్తమపణీతం భత్తం దేన్తి, ఇదం కిం నామాతి? ఇదం ఉఞ్ఛేన కపాలాభతేన యాపేన్తే ఉపాదాయ అన్నగ్గరసగ్గం నామ వుచ్చతీతి.
౩౩౫. అత్థరసస్సాతిఆదీసు అత్థరసో నామ చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని, ధమ్మరసో నామ చత్తారో మగ్గా, విముత్తిరసో నామ అమతనిబ్బానం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
చతుత్థవగ్గవణ్ణనా.
జమ్బుదీపపేయ్యాలో నిట్ఠితో.