౧౬. ఏకధమ్మపాళి
(౧౬) ౧. ఏకధమ్మపాళి-పఠమవగ్గవణ్ణనా
౨౯౬. ఏకధమ్మపాళియం ఏకధమ్మోతి ఏకసభావో. ఏకన్తనిబ్బిదాయాతి ఏకన్తేన వట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయ ఉక్కణ్ఠనత్థాయ. విరాగాయాతి వట్టే విరజ్జనత్థాయ, రాగాదీనం వా కిలేసానం విరజ్జనాయ విగమాయ. నిరోధాయాతి రాగాదీనం నిరోధాయ అప్పవత్తికరణత్థాయ, వట్టస్సేవ వా నిరుజ్ఝనత్థాయ. ఉపసమాయాతి కిలేసవూపసమనత్థాయ, అభిఞ్ఞాయాతి అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణత్తయం ఆరోపేత్వా అభిజాననత్థాయ. సమ్బోధాయాతి చతున్నం సచ్చానం బుజ్ఝనత్థాయ, ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణ’’న్తి (మహాని. ౧౯౧; చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేసో ౧౨౧) ఏవం వుత్తస్స వా చతుమగ్గఞాణస్స పటివిజ్ఝనత్థాయ. నిబ్బానాయాతి అప్పచ్చయనిబ్బానస్స సచ్ఛికరణత్థాయ.
ఇతి భగవా ఇమేహి సత్తహి పదేహి బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానస్స వణ్ణం కథేసి. కస్మా? మహాజనస్స ఉస్సాహజననత్థం విసకణ్టకవాణిజో వియ అత్తనో పణియస్స. విసకణ్టకవాణిజో నామ గుళవాణిజో వుచ్చతి. సో కిర గుళఫాణితఖణ్డసక్కరాదీని సకటేనాదాయ పచ్చన్తగామం గన్త్వా ‘‘విసకణ్టకం గణ్హథ, విసకణ్టకం గణ్హథా’’తి ఉగ్ఘోసేసి. తం సుత్వా గామికా ‘‘విసం నామ కక్ఖళం ఘోరం. యో నం ఖాదతి, సో మరతి. కణ్టకమ్పి విజ్ఝిత్వా మారేతి, ఉభోపేతే కక్ఖళా. కో ఏత్థ ఆనిసంసో’’తి గేహద్వారాని థకేసుం, దారకే చ పలాపేసుం. తం దిస్వా వాణిజో ‘అవోహారకుసలా ఇమే గామికా, హన్ద నే ఉపాయేన గాహాపేమీ’’తి ‘‘అతిమధురం గణ్హథ, అతిసాదుం గణ్హథ, గుళం ఫాణితం సక్కరం సమగ్ఘం లబ్భతి, కూటమాసకకూటకహాపణాదీహి వాపి లబ్భతీ’’తి ఉగ్ఘోసేసి. తం సుత్వా గామికా తుట్ఠపహట్ఠా వగ్గవగ్గా గన్త్వా బహుమ్పి మూలం దత్వా అగ్గహేసుం.
తత్థ విసకణ్టకవాణిజస్స ‘‘విసకణ్టకం గణ్హథా’’తి ఉగ్ఘోసనం వియ భగవతో బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానకథనం, విసకణ్టకే వణ్ణం కథేత్వా తస్స గహణత్థాయ మహాజనస్స ఉస్సాహకరణం వియ ఇమేహి సత్తహి పదేహి బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానస్స వణ్ణభణనేన తస్స మహాజనస్స ఉస్సాహకరణం.
కతమో ఏకధమ్మోతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. బుద్ధానుస్సతీతి బుద్ధం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి, బుద్ధగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. తం పనేతం బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానం దువిధం హోతి చిత్తసమ్పహంసనత్థఞ్చేవ విపస్సనత్థఞ్చ. కథం? యదా హి అసుభారమ్మణేసు అఞ్ఞతరం భావేన్తస్స భిక్ఖునో చిత్తుప్పాదో ఉపహఞ్ఞతి ఉక్కణ్ఠతి నిరస్సాదో హోతి, వీథిం నప్పటిపజ్జతి, కూటగోణో వియ ఇతో చితో చ విధావతి. తస్మిం ఖణే ఏస మూలకమ్మట్ఠానం పహాయ ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా నయేన తథాగతస్స లోకియలోకుత్తరగుణే అనుస్సరతి. తస్సేవం బుద్ధం అనుస్సరన్తస్స చిత్తుప్పాదో పసీదతి, వినీవరణో హోతి. సో తం చిత్తం ఏవం దమేత్వా పున మూలకమ్మట్ఠానంయేవ మనసి కరోతి. కథం? యథా నామ బలవా పురిసో కూటాగారకణ్ణికత్థాయ మహారుక్ఖం ఛిన్దన్తో సాఖాపలాసచ్ఛేదనమత్తేనేవ ఫరసుధారాయ విపన్నాయ మహారుక్ఖం ఛిన్దితుం అసక్కోన్తోపి ధురనిక్ఖేపం అకత్వావ కమ్మారసాలం గన్త్వా తిఖిణం ఫరసుం కారాపేత్వా పున తం ఛిన్దేయ్య. ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. సో ఏవం బుద్ధానుస్సతివసేన చిత్తం పరిదమేత్వా పున మూలకమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో అసుభారమ్మణం పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా ఝానఙ్గాని సమ్మసిత్వా అరియభూమిం ఓక్కమతి. ఏవం తావ చిత్తసమ్పహంసనత్థం హోతి.
యదా పనేస బుద్ధానుస్సతిం అనుస్సరిత్వా ‘‘కో అయం ఇతిపి సో భగవాతిఆదినా నయేన అనుస్సరి, ఇత్థి ను ఖో పురిసో ను ఖో దేవమనుస్సమారబ్రహ్మానం అఞ్ఞతరో ను ఖో’’తి పరిగ్గణ్హన్తో ‘‘న అఞ్ఞో కోచి, సతిసమ్పయుత్తం పన చిత్తమేవ అనుస్సరీ’’తి దిస్వా ‘‘తం ఖో పనేతం చిత్తం ఖన్ధతో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో హోతి, తేన సమ్పయుత్తా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, తేన సమ్పయుత్తా సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సహజాతా ఫస్సాదయో సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి ఇమే చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా హోన్తీ’’తి అరూపఞ్చ వవత్థపేత్వా తస్స నిస్సయం పరియేసన్తో హదయవత్థుం దిస్వా తస్స నిస్సయాని చత్తారి మహాభూతాని, తాని ఉపాదాయ పవత్తాని సేసఉపాదారూపాని చ పరిగ్గహేత్వా ‘‘సబ్బమ్పేతం రూపం రూపక్ఖన్ధో’’తి వవత్థపేత్వా ‘‘ఇదఞ్చ రూపం పురిమఞ్చ అరూప’’న్తి సఙ్ఖేపతో రూపారూపం, పభేదతో పఞ్చక్ఖన్ధే పున ‘‘సఙ్ఖేపతో పఞ్చపేతే ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చ’’న్తి దుక్ఖసచ్చం వవత్థపేత్వా ‘‘తస్స పభావికా తణ్హా సముదయసచ్చం, తస్సా నిరోధో నిరోధసచ్చం, నిరోధపజాననా పటిపదా మగ్గసచ్చ’’న్తి ఏవం పుబ్బభాగే చత్తారి చ సచ్చాని వవత్థపేత్వా పటిపాటియా అరియభూమిం ఓక్కమతి. తదాస్స ఇమం కమ్మట్ఠానం విపస్సనత్థం నామ హోతి. అయం ఖోతిఆది అప్పనావారో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
౨౯౭. ధమ్మానుస్సతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పనేత్థ వచనత్థో – ధమ్మం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి ధమ్మానుస్సతి, స్వాక్ఖాతతాదిధమ్మగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. సఙ్ఘం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి సఙ్ఘానుస్సతి, సుప్పటిపన్నతాదిసఙ్ఘగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. సీలం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి సీలానుస్సతి, అఖణ్డతాదిసీలగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. చాగం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి చాగానుస్సతి, ముత్తచాగతాదిచాగగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. దేవతా ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి దేవతానుస్సతి, దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వా అత్తనో సద్ధాదిగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. ఆనాపానే ఆరబ్భ ఉప్పన్నా సతి ఆనాపానస్సతి, అస్సాసపస్సాసనిమిత్తారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. మరణం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా సతి మరణస్సతి, జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. కేసాదిభేదం రూపకాయం గతా, కాయే వా గతాతి కాయగతా, కాయగతా చ సా సతి చాతి కాయగతాసతీతి వత్తబ్బే రస్సం అకత్వా కాయగతాసతీతి వుత్తా. కేసాదికాయకోట్ఠాసనిమిత్తారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. ఉపసమం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి ఉపసమానుస్సతి, సబ్బదుక్ఖూపసమారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. దువిధో వా ఉపసమో అచ్చన్తూపసమో చ ఖయూపసమో చ. తత్థ అచ్చన్తూపసమో నామ నిబ్బానం, ఖయూపసమో నామ మగ్గో. ఏవమేతం దువిధమ్పి ఉపసమం అనుస్సరన్తస్స ఉప్పన్నా సతి ఉపసమానుస్సతీతి అయమేత్థ అత్థో. ఇతి ఇమేసు దససు కమ్మట్ఠానేసు ఆనాపానస్సతి మరణస్సతి కాయగతాసతీతి ఇమాని తీణి విపస్సనత్థానేవ హోన్తి, సేసాని సత్త చిత్తసమ్పహంసనత్థానిపి హోన్తీతి.
పఠమవగ్గవణ్ణనా.
౧౬. ఏకధమ్మపాళి
(౧౬) ౨. ఏకధమ్మపాళి-దుతియవగ్గవణ్ణనా
౨౯౮. దుతియే మిచ్ఛాదిట్ఠీతి ద్వాసట్ఠివిధాయపి మిచ్ఛాదిట్ఠియా ఏతం అధివచనం. మిచ్ఛాదిట్ఠికస్సాతి తాయ దిట్ఠియా సమన్నాగతస్స.
౨౯౯. సమ్మాదిట్ఠీతి పఞ్చవిధాయపి సమ్మాదిట్ఠియా ఏతం అధివచనం. సమ్మాదిట్ఠికస్సాతి తాయ దిట్ఠియా సమన్నాగతస్స.
౩౦౨. అయోనిసో మనసికారోతి అనుపాయమనసికారో.
౩౦౩. యోనిసో మనసికారోతి ఉపాయమనసికారో. తత్థ అయోనిసో మనసికరోతో పుబ్బే అనుప్పన్నా మిచ్ఛాదిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నా పన యావ నియామోక్కమనా పవడ్ఢతి. నియామే ఓక్కన్తే వడ్ఢితా నామ హోతి. యోనిసో మనసికరోతో పుబ్బే అనుప్పన్నా సమ్మాదిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నా పన యావ అరహత్తమగ్గా పవడ్ఢతి. అరహత్తఫలే పత్తే వడ్ఢితా నామ హోతి.
౩౦౪. మిచ్ఛాదిట్ఠియా, భిక్ఖవే, సమన్నాగతా సత్తాతి ఏత్థ ఏకచ్చా మిచ్ఛాదిట్ఠి సగ్గావరణా చేవ హోతి మగ్గావరణా చ, ఏకచ్చా మగ్గావరణావ, న సగ్గావరణా, ఏకచ్చా నేవ సగ్గావరణా న మగ్గావరణా. తత్థ అహేతుకదిట్ఠి, అకిరియదిట్ఠి, నత్థికదిట్ఠీతి అయం తివిధా సగ్గావరణా చేవ హోతి మగ్గావరణా చ. దసవత్థుకా అన్తగ్గాహికా మిచ్ఛాదిట్ఠి మగ్గావరణావ హోతి న సగ్గావరణా. వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి నేవ సగ్గావరణా న మగ్గావరణా. ఇదం పన విధానం పటిక్ఖిపిత్వా ఇమస్మిం సుత్తే ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠియా, భిక్ఖవే, సమన్నాగతా’’తి వచనతో అన్తమసో వీసతివత్థుకం సక్కాయదిట్ఠిం ఉపాదాయ దిట్ఠి నామ సగ్గం ఉపనేతుం సమత్థా నామ నత్థి, ఏకన్తం నిరయస్మింయేవ నిముజ్జాపేతీతి వుత్తం. యథా హి ముగ్గమాసప్పమాణాపి పాసాణసక్ఖరా ఉదకే పక్ఖిత్తా ఉప్పిలవమానా నామ నత్థి, ఏకన్తం హేట్ఠావ పవిసతి, ఏవమేవం అన్తమసో సక్కాయదిట్ఠిపి సగ్గం ఉపనేతుం సమత్థా నామ నత్థి, ఏకన్తం అపాయేసుయేవ నిముజ్జాపేతీతి.
౩౦౫. సమ్మాదిట్ఠియా సమన్నాగతాతి ఏత్థ కమ్మస్సకతసమ్మాదిట్ఠి, ఝానసమ్మాదిట్ఠి, విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి, మగ్గసమ్మాదిట్ఠి, ఫలసమ్మాదిట్ఠీతి పఞ్చవిధా సమ్మాదిట్ఠి. తత్థ కమ్మస్సకతసమ్మాదిట్ఠి సమ్పత్తిభవం ఆకడ్ఢతి, ఝానసమ్మాదిట్ఠి రూపారూపభవే పటిసన్ధిం దేతి, మగ్గసమ్మాదిట్ఠి వట్టం విద్ధంసేతి, ఫలసమ్మాదిట్ఠి భవం పటిబాహతి. విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి కిం కరోతీతి? సాపి పటిసన్ధిం నాకడ్ఢతి. తిపిటకచూళాభయత్థేరో పనాహ ‘‘సచే విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి భావితా దిట్ఠేవ ధమ్మే అరహత్తం పాపేతుం సక్కోతి, ఇచ్చేతం కుసలం. సచే న సక్కోతి, సత్త భవే దేతి, ఆవుసో’’తి. ఏవమయం లోకియలోకుత్తరా సమ్మాదిట్ఠి కథితా. ఇమస్మిం పనత్థే లోకికా భవనిప్ఫాదికావ వేదితబ్బా.
౩౦౬. యఞ్చేవ కాయకమ్మం యథాదిట్ఠి సమత్తం సమాదిన్నన్తి ఏత్థ యథాదిట్ఠీతి యా యా దిట్ఠి, తస్సా తస్సా అనురూపం. సమత్తన్తి పరిపుణ్ణం. సమాదిన్నన్తి గహితం. తదేతం యథాదిట్ఠియం ఠితకాయకమ్మం, దిట్ఠిసహజాతం కాయకమ్మం, దిట్ఠానులోమికం కాయకమ్మన్తి తివిధం హోతి. తత్థ ‘‘పాణం హనతో అదిన్నం ఆదియతో మిచ్ఛాచారం చరతో నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో’’తి యం ఏవంలద్ధికస్స సతో పాణాతిపాత-అదిన్నాదాన-మిచ్ఛాచారసఙ్ఖాతం కాయకమ్మం, ఇదం యథాదిట్ఠియం ఠితకాయకమ్మం నామ. ‘‘పాణం హనతో అదిన్నం ఆదియతో మిచ్ఛాచారం చరతో నత్థి తతోనిదానం పాపం, నత్థి పాపస్స ఆగమో’’తి ఇమాయ పన లద్ధియా ఇమినా దస్సనేన సహజాతం కాయకమ్మం దిట్ఠిసహజాతం కాయకమ్మం నామ. తదేవ పన సమత్తం సమాదిన్నం గహితం పరామట్ఠం దిట్ఠానులోమికం కాయకమ్మం నామ. వచీకమ్మాదీసుపి ఏసేవ నయో. యథా పనేత్థ ‘‘పాణం హనతో అదిన్నం ఆదియతో మిచ్ఛాచారం చరతో నత్థి తతోనిదానం పాప’’న్తి యోజనా కతా, ఏవం వచీకమ్మమనోకమ్మేసు ‘‘ముసా భణతో, పిసుణం కథేన్తస్స, ఫరుసం కథేన్తస్స, సమ్ఫం పలపన్తస్స, అభిజ్ఝాలునో, బ్యాపన్నచిత్తస్స, మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స చ సతో నత్థి తతోనిదానం పాప’’న్తి యోజనా కాతబ్బా.
యా చ చేతనాతిఆదీసు దిట్ఠిసహజాతావ చేతనా చేతనా నామ, దిట్ఠిసహజాతావ పత్థనా పత్థనా నామ, చేతనాపత్థనానం వసేన చిత్తట్ఠపనా పణిధి నామ, తేహి పన చేతనాదీహి సమ్పయుత్తా ఫస్సాదయో సఙ్ఖారా నామ. దిట్ఠి హిస్స, భిక్ఖవే, పాపికాతి యస్మా తస్స పుగ్గలస్స దిట్ఠి పాపికా లామికా. నిక్ఖిత్తన్తి రోపితం. ఉపాదియతీతి గణ్హాతి. కటుకత్తాయాతి ఇదం పురిమస్సేవ వేవచనం.
‘‘వణ్ణగన్ధరసూపేతో, అమ్బోయం అహువా పురే;
తమేవ పూజం లభమానో, కేనమ్బో కటుకప్ఫలో.
‘‘పుచిమన్దపరివారో, అమ్బో తే దధివాహన;
మూలం మూలేన సంసట్ఠం, సాఖా సాఖా నిసేవరే;
అసాతసన్నివాసేన, తేనమ్బో కటుకప్ఫలో’’తి. (జా. ౧.౨.౭౧-౭౨) –
ఆగతట్ఠానే వియ హి ఇధాపి కటుకన్తి తిత్తకం వేదితబ్బం. అసాతత్తాయాతి అమధురత్తాయ.
ఇమస్మి పన బీజూపమసుత్తే ‘‘దిట్ఠీతి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠి గహితా’’తి పోరాణకత్థేరా ఆహంసు. తం పన పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘సబ్బానిపి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని గహితానీ’’తి వుత్తం. అనన్తరసుత్తే ‘‘పాణాతిపాతా విరమన్తస్స, అదిన్నాదానా విరమన్తస్స, మిచ్ఛాచారా విరమన్తస్స నత్థి తతోనిదానం పుఞ్ఞ’’న్తిఆదినా నయేన యథాదిట్ఠియం ఠితకాయకమ్మాదీని యోజేత్వా వేదితబ్బాని. ఇధ పన సమ్మాదిట్ఠిసహజాతా చిత్తట్ఠపనావ పత్థనాతి వేదితబ్బా. సమ్మాదిట్ఠి పనేత్థ లోకియలోకుత్తరా కథితా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
దుతియవగ్గవణ్ణనా.
౧౬. ఏకధమ్మపాళి
(౧౬) ౩. ఏకధమ్మపాళి-తతియవగ్గవణ్ణనా
౩౦౮. తతియస్స పఠమే మిచ్ఛాదిట్ఠికోతి అయాథావదిట్ఠికో. విపరీతదస్సనోతి తాయేవ మిచ్ఛాదిట్ఠియా విపరీతదస్సనో. సద్ధమ్మా వుట్ఠాపేత్వాతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మతో వుట్ఠాపేత్వా. అసద్ధమ్మే పతిట్ఠాపేతీతి దసఅకుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతే అసద్ధమ్మే పతిట్ఠాపేతి. ఏకపుగ్గలోతి చేత్థ ఛహి సత్థారేహి సద్ధిం దేవదత్తో చ అఞ్ఞే చ ఏవరూపా వేదితబ్బా.
౩౦౯. దుతియే సమ్మాదిట్ఠికోతి యాథావదిట్ఠికో. అవిపరీతదస్సనోతి తాయేవ సమ్మాదిట్ఠియా అవిపరీతదస్సనో. అసద్ధమ్మాతి దసఅకుసలకమ్మపథతో. సద్ధమ్మేతి దసకుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతే సద్ధమ్మే. ఏకపుగ్గలోతి చేత్థ అనుప్పన్నే బుద్ధే చక్కవత్తీ రాజా సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తోతి ఏవమాదయో లబ్భన్తి, ఉప్పన్నే బుద్ధే బుద్ధో చేవ బుద్ధసావకా చ.
౩౧౦. తతియే మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమానీతి మిచ్ఛాదిట్ఠి పరమా ఏతేసన్తి మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాని. పఞ్చ హి ఆనన్తరియకమ్మాని మహాసావజ్జాని నామ, తేహిపి మిచ్ఛాదిట్ఠియేవ మహాసావజ్జతరాతి అధిప్పాయో. కస్మా? తేసఞ్హి పరిచ్ఛేదో అత్థి. చత్తారి హి ఆనన్తరియకమ్మాని నిరయే నిబ్బత్తాపేన్తీతి వుత్తాని. సఙ్ఘభేదకమ్మమ్పి నిరయే కప్పట్ఠితికమేవ హోతి. ఏవమేతేసం పరిచ్ఛేదో అత్థి, కోటి పఞ్ఞాయతి. నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియా పన పరిచ్ఛేదో నత్థి. సా హి వట్టస్స మూలం, తాయ సమన్నాగతస్స భవతో వుట్ఠానం నత్థి. యే తస్స సోతబ్బం మఞ్ఞన్తి, తేపి విప్పటిపాదేతి. తాయ చ సమన్నాగతస్స నేవ సగ్గో అత్థి న మగ్గో. కప్పవినాసే మహాజనే బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తేపి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠికో తత్థ అనిబ్బత్తిత్వా పిట్ఠిచక్కవాళే నిబ్బత్తతి. కిం పన పిట్ఠిచక్కవాళం న ఝాయతీతి? ఝాయతి, తస్మిం ఝాయమానేపి ఏస ఆకాసే ఏకస్మిం ఓకాసే పచ్చతియేవాతి వదన్తి.
౩౧౧. చతుత్థే మక్ఖలీతి ‘‘మా ఖలీ’’తి వచనం ఉపాదాయ ఏవంలద్ధనామో తిత్థకరో. నదీముఖేతి ద్విన్నం నదీనం సమాగతట్ఠానే. దేసనామత్తమేవేతం, ద్విన్నం కన్దరానం, ద్విన్నం ఉదకానం, సముద్దస్స చ, లోణియా చ, సముద్దస్స చ నదియా చాతి ఏతేసమ్పి యస్స కస్సచి సమాగతట్ఠానం, అఞ్ఞమ్పి తథారూపం ఉదకం. ఖిపన్తి కుమినం. ఉడ్డేయ్యాతి ఓడ్డేయ్య. మనుస్సా హి నళేహి వా ఉచ్ఛూహి వా వేళూహి వా పలాసన్తిసలాకాయ వా ఏకం ద్వే తయో వా కుమ్భే గణ్హనప్పమాణకుమినం కత్వా ముఖవట్టియా యోత్తేన బన్ధిత్వా నదీముఖం నేత్వా ద్వీసు పస్సేసు ఖాణుకే కోట్టేత్వా యోత్తేహి తత్థ బన్ధన్తి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. తస్మిఞ్హి పవిట్ఠస్స ఖుద్దకస్స మచ్ఛస్సాపి మోక్ఖో నత్థి. అనయాయాతి అవడ్ఢియా. బ్యాసనాయాతి వినాసాయ. మక్ఖలి మోఘపురిసోతి అయం మక్ఖలి గోసాలో తుచ్ఛపురిసో. మనుస్సఖిప్పం మఞ్ఞే లోకే ఉప్పన్నోతి మహాజనస్స సగ్గమోక్ఖగమనమగ్గే తత్థ గమననివారణత్థం మనుస్సకుమినం వియ లోకే ఉప్పన్నో.
౩౧౨. పఞ్చమాదీసు దురక్ఖాతే, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయేతి దురక్ఖాతధమ్మవినయో నామ బాహిరకసాసనం. తత్థ హి సత్థాపి అసబ్బఞ్ఞూ హోతి, ధమ్మోపి దురక్ఖాతో, గణోపి దుప్పటిపన్నో. యో చ సమాదపేతీతి యో ఆచరియపుగ్గలో సమాదపేతి. యఞ్చ సమాదపేతీతి యం అన్తేవాసికం సమాదపేతి. యో చ సమాదపితో తథత్తాయ పటిపజ్జతీతి యో అన్తేవాసికో ఆచరియేన సమాదపితో తస్స వచనం కరోన్తో తథాభావాయ పటిపజ్జతి. బహుం అపుఞ్ఞం పసవన్తీతి సమాదపకో హి పాణాతిపాతాదీసు జఙ్ఘసతం సమాదపేన్తో తేసం సబ్బేసమ్పి అకుసలేన సమకమేవ అకుసలం పాపుణాతి. తేనాహ – ‘‘సబ్బే తే బహుం అపుఞ్ఞం పసవన్తీ’’తి.
౩౧౩. స్వాక్ఖాతేతి సుట్ఠు అక్ఖాతే సుదేసితే. ఏవరూపే హి ధమ్మవినయే సత్థా చ సబ్బఞ్ఞూ హోతి, ధమ్మో చ స్వాక్ఖాతో, గణో చ సుప్పటిపన్నో. సబ్బే తే బహుం పుఞ్ఞం పసవన్తీతి సమాదపకో హి భిక్ఖూ పిణ్డాయ పవిట్ఠే దిస్వా యాగుభత్తాదీని సమాదపేన్తో సబ్బేసమ్పి దాయకానం కుసలేన సమకం కుసలం పాపుణాతి. తేన వుత్తం – ‘‘బహుం పుఞ్ఞం పసవన్తీ’’తి.
౩౧౪. దాయకేన మత్తా జానితబ్బాతి దాయకపుగ్గలేన పమాణం జానితబ్బం, పమాణేన దాతబ్బం, పూరేత్వా అతిరేకం న దాతబ్బం. న దాతబ్బన్తి హి అవత్వా పమాణవసేన థోకం దాతబ్బన్తి వుత్తం. కస్మా? పూరేత్వా అతిరేకే దిన్నేపి హి అతిరేకా మనుస్ససమ్పత్తి వా దిబ్బసమ్పత్తి వా నిబ్బానసమ్పత్తి వా నత్థి. నో పటిగ్గాహకేనాతి పటిగ్గాహకస్స పన మత్తం జానిత్వా పటిగ్గహణకిచ్చం నామ నత్థి. కస్మా? తస్స హి మత్తం ఞత్వా పూరేతబ్బా మత్తపటిగ్గహణమూలికా అప్పిచ్ఛపటిపదా నామ నత్థి. యత్తకం పన లభతి, తత్తకం గహేతబ్బం. అతిరేకగ్గహణమూలం హిస్స పుత్తదారభరణం భవిస్సతి.
౩౧౫. పటిగ్గాహకేన మత్తా జానితబ్బాతి పటిగ్గాహకపుగ్గలేన పమాణం జానితబ్బం. కథం? తేన హి దాయకస్స వసో వేదితబ్బో, దేయ్యధమ్మస్స వసో వేదితబ్బో, అత్తనో థామో వేదితబ్బో. యది హి దేయ్యధమ్మో బహు హోతి, దాయకో అప్పం దాతుకామో, దాయకస్స వసేన అప్పం గణ్హితబ్బం. దేయ్యధమ్మో అప్పో, దాయకో బహుం దాతుకామో, దేయ్యధమ్మస్స వసేన అప్పం గణ్హితబ్బం. దేయ్యధమ్మోపి బహు, దాయకోపి బహుం దాతుకామో, అత్తనో థామం ఞత్వా పమాణేనేవ గణ్హితబ్బం. ఏవం మత్తం ఞత్వా పటిగ్గణ్హన్తో హి అప్పిచ్ఛపటిపదం పూరేతి. అనుప్పన్నస్స లాభో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో లాభో థావరోవ హోతి. అప్పసన్నా పసీదన్తి, పసన్నాపి భియ్యో పసాదమాపజ్జన్తి, మహాజనస్స చక్ఖుభూతో హోతి, సాసనం చిరట్ఠితికం కరోతి.
తత్రిమాని వత్థూని – రోహణజనపదే కిర కుటిమ్బియవిహారే ఏకో దహరో దుబ్భిక్ఖసమయే తస్మిం గామే ఏకస్స కమ్మకారస్స గేహే భుఞ్జనత్థాయ కటచ్ఛుభత్తం గహేత్వా గమనత్థాయ చ కటచ్ఛుభత్తమేవ లభతి. సో ఏకదివసం తస్మిం గేహే ఏకం ఆగన్తుకం దిస్వా ఏకమేవ కటచ్ఛుభత్తం గణ్హి. అథస్స ‘‘కేన కారణేనా’’తి వుత్తే తమత్థం వత్వా సో కులపుత్తో పసీదిత్వా ‘‘అమ్హాకం కులూపకభదన్తో ఏవరూపో నామా’’తి రాజద్వారే మిత్తామచ్చానం కథేసి. తే సబ్బేపి తస్స అప్పిచ్ఛగుణే పసన్నా ఏకదివసేనేవ సట్ఠి ధురభత్తాని ఠపేసుం. ఏవం అప్పిచ్ఛో అనుప్పన్నలాభం ఉప్పాదేతి.
సద్ధాతిస్సమహారాజాపి చూళుపట్ఠాకం తిస్సామచ్చం వీమంసిత్వా తేన ఏకం తిత్తిరం పచాపేత్వా ఆహరాపేసి. అథ పరిభోగసమయే ‘‘అగ్గం దత్వా పరిభుఞ్జిస్సామీ’’తి అట్ఠకసాలపరివేణే మహాథేరస్స భణ్డగ్గాహసామణేరస్స తిత్తిరమంసం దేన్తో తస్మిం థోకంయేవ పటిగ్గణ్హన్తే తస్స అప్పిచ్ఛగుణే పసీదిత్వా ‘‘పసన్నోస్మి, తాత, అట్ఠ తే ధురభత్తాని దేమీ’’తి ఆహ. మహారాజ, ఉపజ్ఝాయస్స దేమీతి. అపరానిపి అట్ఠ దేమీతి. తాని అమ్హాకం ఆచరియస్స దేమీతి. అపరానిపి అట్ఠ దమ్మీతి. తాని సమానుపజ్ఝాయానం దమ్మీతి. అపరానిపి అట్ఠ దమ్మీతి. తాని భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దమ్మీతి. అపరానిపి అట్ఠ దమ్మీతి. సామణేరో అధివాసేసి. ఏవమస్స ఉప్పన్నో లాభో థావరో హోతి.
అప్పసన్నా పసీదన్తీతి ఏత్థపి – దీఘబ్రాహ్మణో కిర బ్రాహ్మణే భోజేన్తో పఞ్చ పఞ్చ భత్తసరకాని దత్వా సన్తప్పేతుం నాసక్ఖి. అథేకదివసం ‘‘సమణా కిర నామ అప్పిచ్ఛా’’తి కథం సుత్వా వీమంసనత్థాయ భత్తం గాహాపేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స భత్తకిచ్చకరణవేలాయ విహారం గన్త్వా తింసమత్తే భిక్ఖూ భోజనసాలాయం భుఞ్జన్తే దిస్వా ఏకం భత్తసరకం గహేత్వా సఙ్ఘత్థేరస్స సన్తికం అగమాసి. థేరో అఙ్గులిం చాలేత్వా థోకమేవ అగ్గహేసి. ఏతేనేవ నియామేన ఏకం భత్తసరకం సబ్బేసం సమ్పాపుణి. తతో బ్రాహ్మణో ‘‘సచ్చోయేవ ఏతేసం సమణానం గుణో’’తి అప్పిచ్ఛతాయ పసన్నో సహస్సం విస్సజ్జేత్వా తస్మింయేవ విహారే చేతియం కారేసి. ఏవం అప్పసన్నా పసీదన్తి.
పసన్నా భియ్యో పసీదన్తీతి ఏత్థ వత్థునా కిచ్చం నత్థి. పసన్నానఞ్హి అప్పిచ్ఛం దిస్వా పసాదో భియ్యో వడ్ఢతియేవ.
మజ్ఝన్తికతిస్సత్థేరసదిసే పన అప్పిచ్ఛే దిస్వా మహాజనో అప్పిచ్ఛో భవితుం మఞ్ఞతీతి అప్పిచ్ఛో మహాజనస్స చక్ఖుభూతో నామ హోతి.
‘‘అప్పిచ్ఛతా, భిక్ఖవే, సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతీ’’తి (అ. ని. ౧.౧౧౬-౧౨౯) వచనతో పన అప్పిచ్ఛో సాసనం చిరట్ఠితికం కరోతి నామ.
నో దాయకేనాతి స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే పన దాయకస్స పమాణం ఞత్వా దాతబ్బకిచ్చం నామ నత్థి. యత్తకో దేయ్యధమ్మో అత్థి, తత్తకం అవత్థరిత్వా దాతుం వట్టతి. అవత్థరిత్వా దిన్నకారణా హి ఏస మనుస్ససమ్పత్తిం, దిబ్బసమ్పత్తిం, నిబ్బానసమ్పత్తిఞ్చ అవత్థరిత్వా ఉత్తరుత్తరి పణీతపణీతమేవ లభతి.
౩౧౬. యో ఆరద్ధవీరియో, సో దుక్ఖం విహరతీతి పఞ్చాతపతప్పనమరుప్పపాతపతనాదిచ్చానుపరివత్తన-ఉక్కుటికప్పధానాదీని అనుయుఞ్జన్తో దిట్ఠే చేవ ధమ్మే దుక్ఖం విహరతి, తస్సేవ బాహిరసమయే సమాదిన్నస్స తపచరణస్స విపాకేన నిరయే ఉప్పజ్జిత్వా సమ్పరాయేపి దుక్ఖం విహరతి.
౩౧౭. యో కుసీతో, సో దుక్ఖం విహరతీతి అయమ్పి దిట్ఠే ధమ్మే చేవ సమ్పరాయే చ దుక్ఖం విహరతి. కథం? యస్స హి పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ యోనిసో మనసికారో నత్థి, బుద్ధవచనం న ఉగ్గణ్హాతి, ఆచరియుపజ్ఝాయవత్తం న కరోతి, చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణవత్తం న కరోతి. జనస్స పన సద్ధాదేయ్యం అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగేన పరిభుఞ్జిత్వా దివసం సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం అనుయుఞ్జిత్వా పబుద్ధకాలే తయో వితక్కే వితక్కేతి. సో కతిపాహేనేవ భిక్ఖుభావా చవతి? ఏవం దిట్ఠధమ్మే చ దుక్ఖం విహరతి. పబ్బజిత్వా పన సమణధమ్మస్స సమ్మా అకతత్తా చ –
‘‘కుసో యథా దుగ్గహితో, హత్థమేవానుకన్తతి;
సామఞ్ఞం దుప్పరామట్ఠం, నిరయాయుపకడ్ఢతీ’’తి. (ధ. ప. ౩౧౧) –
అపాయస్మింయేవ పటిసన్ధిం గణ్హతి. ఏవం సమ్పరాయేపి దుక్ఖం విహరతి.
౩౧౮. యో కుసీతో, సో సుఖం విహరతీతి కాలేన కాలం వుత్తప్పకారే తపచరణే కిఞ్చి కిఞ్చి తపచరణం కత్వా కాలేన కాలం ఓదాతవత్థవసనో మాలాగన్ధవిలేపనధరో మధురభోజనం భుఞ్జన్తో ముదుకాసు సేయ్యాసు సయన్తో దిట్ఠే ధమ్మే చేవ సుఖం విహరతి సమ్పరాయే చ. సో హి తస్స తపచరణస్స గాళ్హం అగ్గహితత్తా నాతిబహుం నిరయే దుక్ఖం అనుభవతి. తస్మా సమ్పరాయే సుఖం విహరతి నామ.
౩౧౯. యో ఆరద్ధవీరియో, సో సుఖం విహరతీతి ఆరద్ధవీరియో హి పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ వత్తేసు పరిపూరకారీ హోతి, బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హాతి, యోనిసో మనసికారే కమ్మం కరోతి. అథస్స వత్తపూరణఞ్చేవ ఉగ్గహితబుద్ధవచనఞ్చ సమణధమ్మకిరియఞ్చ ఆవజ్జేన్తస్స చిత్తం పసీదతి. ఏవం దిట్ఠేవ ధమ్మే సుఖం విహరతి. దిట్ఠధమ్మే పన అరహత్తం పాపుణితుం అసక్కోన్తో నిబ్బత్తభవే ఖిప్పాభిఞ్ఞో హోతీతి సమ్పరాయేపి సుఖం విహరతి నామ.
౩౨౦. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అప్పమత్తకోపి గూథో దుగ్గన్ధో హోతీతి ఇదం సుత్తం అట్ఠుప్పత్తియం వుత్తం. కతరఅట్ఠుప్పత్తియన్తి? నవకనిపాతే (అ. ని. ౯.౧౨) సత్తుప్పాదసుత్త అట్ఠుప్పత్తియం. తథాగతో హి తం అత్థం కథేన్తో – ‘‘నవ పుగ్గలా నిరయతో ముత్తా, తిరచ్ఛానయోనితో ముత్తా, పేత్తివిసయతో ముత్తా’’తి కథేసి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘సచే ఖో పన మే పుత్తా ఇమం ధమ్మదేసనం సుత్వా ఖీణనిరయమ్హా ఖీణతిరచ్ఛానయోనికా ఖీణపేత్తివిసయా ఖీణాపాయదుగ్గతివినిపాతాతి మఞ్ఞమానా ఉపరిమగ్గఫలత్థాయ వాయమితుం న మఞ్ఞేయ్యుం, తేసం సంవేగం జనేస్సామీ’’తి సంవేగజననత్థం ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే’’తి ఇమం సుత్తమారభి. తత్థ అప్పమత్తకోతి థోకమత్తకో పరిత్తప్పమాణో, అన్తమసో కుసగ్గేనపి గహేత్వా ఉపసిఙ్ఘియమానో దుగ్గన్ధోవ హోతి. అప్పమత్తకమ్పి భవం న వణ్ణేమీతి అప్పమత్తకమ్పి కాలం భవే పటిసన్ధిం న వణ్ణయామి. ఇదానిస్స ఉపమం దస్సేన్తో ఆహ – అన్తమసో అచ్ఛరాసఙ్ఘాతమత్తమ్పీతి. సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన ద్వే అఙ్గులియో ఏకతో కత్వా పహరణమత్తమ్పి కాలన్తి వుత్తం హోతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
తతియవగ్గవణ్ణనా.
౧౬. ఏకధమ్మపాళి
(౧౬) ౪. ఏకధమ్మపాళి-చతుత్థవగ్గవణ్ణనా
౩౨౨. చతుత్థవగ్గస్స పఠమే జమ్బుదీపేతి జమ్బుయా పఞ్ఞాతో పాకటో దీపోతి జమ్బుదీపో. ఇమస్స కిర దీపస్స సఞ్ఞాణభూతా యోజనసతుబ్బేధా పణ్ణాసయోజనసాఖా పఞ్చదసయోజనావట్టక్ఖన్ధా హిమవన్తపబ్బతే జాతా కప్పట్ఠాయినీ మహాజమ్బూ నామ అత్థి, తాయ అయం దీపో జమ్బుదీపోతి వుచ్చతి. యథా చ ఇమస్మిం దీపే జమ్బురుక్ఖో కప్పట్ఠాయీ, తథా అపరగోయానే కదమ్బరుక్ఖో, ఉత్తరకురూసు కప్పరుక్ఖో, పుబ్బవిదేహే సిరీసరుక్ఖో, అసురానం చిత్తపాటలిరుక్ఖో, సుపణ్ణానం సిమ్బలిరుక్ఖో, దేవానం పారిచ్ఛత్తకోతి ఇమేపి కప్పట్ఠాయినోవ.
‘‘పాటలీ సిమ్బలీ జమ్బూ, దేవానం పారిచ్ఛత్తకో;
కదమ్బో కప్పరుక్ఖో చ, సిరీసో భవతి సత్తమో’’తి.
ఆరామరామణేయ్యకన్తి పుప్ఫారామఫలారామానం రామణేయ్యకం వేళువన-జీవకమ్బవన-జేతవనపుబ్బారామసదిసం. తం ఇమస్మిం జమ్బుదీపే అప్పమత్తకం పరిత్తకం, న బహుకన్తి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ వనరామణేయ్యకన్తి నాగవనసాలవనచమ్పకవనాదిసదిసం వఙ్కపబ్బతహిమవన్తపబ్బతపదేసాదీసు అరఞ్ఞవనం వేదితబ్బం. భూమిరామణేయ్యకన్తి జేతవనవిహారమగధక్ఖేత్తాదిసదిసం సమం భూమిట్ఠానం. పోక్ఖరణిరామణేయ్యకన్తి జేతవనపోక్ఖరణిగగ్గరాపోక్ఖరణిసదిసానం వట్టచతురస్సదీఘవఙ్కాదిసణ్ఠానానం పోక్ఖరణీనం సన్నివేసనట్ఠానం. ఉక్కూలవికూలన్తి ఉక్కూలఞ్చ వికూలఞ్చ. తత్థ ఉక్కూలం ఉన్నతట్ఠానం, వికూలం నిన్నట్ఠానం. నదీవిదుగ్గన్తి నదీనం భిన్నట్ఠానం తం దుగ్గమత్తా నదీవిదుగ్గన్తి వుచ్చతి. ఖాణుకణ్టకట్ఠానన్తి తత్థజాతకానఞ్చేవ ఆహరియమానానఞ్చ ఖాణుకణ్టకాదీనం పతిట్ఠానట్ఠానం. పబ్బతవిసమన్తి గిరివిసమం. యే ఓదకాతి యే చ ఉదకే జాయన్తి, తేయేవ బహుతరా. ఇతో కిర సువణ్ణభూమి సత్తమత్తాని యోజనసతాని హోతి, ఏకేన వాతేన గచ్ఛన్తీ నావా సత్తహి అహోరత్తేహి గచ్ఛతి. అథేకస్మిం సమయే ఏవం గచ్ఛన్తీ నావా సత్తాహమ్పి నన్దియావట్టమచ్ఛపిట్ఠేనేవ గతా. ఏవం ఓదకానం సత్తానం బహుభావో వేదితబ్బో.
అపిచ థలట్ఠానస్స పరిత్తభావేన ఉదకస్స చ బహుభావేనాపి అయమత్థో వేదితబ్బో. యథా హి మహాతళాకే ఏకోవ ఉప్పలగచ్ఛో అస్స, తస్స చత్తారి చ పణ్ణాని, మజ్ఝే చ ఏకం ఉప్పలమకులం అస్స. ఏవమేవం చత్తారి పణ్ణాని వియ చత్తారో దీపా, మజ్ఝే ఉప్పలమకులం వియ సినేరుపబ్బతో, సేసం ఉదకం వియ ఉదకపరిక్ఖిత్తో ఓకాసో. తస్స మహన్తభావో ఇద్ధిమన్తానం పాకటో హోతి. తేసఞ్హి ఆకాసేన గచ్ఛన్తానం చత్తారో మహాదీపా చత్తారి పణ్ణాని వియ ఉపట్ఠహన్తి, సినేరుపబ్బతో మజ్ఝే ఉప్పలమకులం వియ, సేసం ఉదకం వియ ఉదకపరిక్ఖిత్తో ఓకాసో. ఏవం మహన్తే ఉదకే జాతత్తా ఓదకావ బహుతరా వేదితబ్బా.
౩౨౩. దుతియాదీసు అఞ్ఞత్ర మనుస్సేహీతి ఇధ చత్తారో అపాయా అఞ్ఞత్ర మనుస్సేహీతి అధిప్పేతా.
మజ్ఝిమేసు జనపదేసూతి ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ గజఙ్గలం నామ నిగమో, తస్స పరేన మహాసాలా, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే. పురత్థిమదక్ఖిణాయ దిసాయ సల్లవతీ నామ నదీ, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే. దక్ఖిణాయ దిసాయ సేతకణ్ణికం నామ నిగమో, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే. పచ్ఛిమాయ దిసాయ థూణం నామ బ్రాహ్మణగామో, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే. ఉత్తరాయ దిసాయ ఉసీరద్ధజో నామ పబ్బతో, తతో పరా పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే’’తి (మహావ. ౨౫౯) ఏవం పరిచ్ఛిన్నే జనపదేతి అత్థో. అయఞ్హి జనపదో ముదిఙ్గసణ్ఠానో ఉజుకేన కత్థచి అసీతియోజనో హోతి, కత్థచి యోజనసతికో, కత్థచి ద్వియోజనసతికో, మజ్ఝేన పన తియోజనసతికో, పరియన్తపరిక్ఖేపేన నవమత్తయోజనసతికో హోతి. ఏత్తకే ఠానే బుద్ధపచ్చేకబుద్ధా మహాసావకా బుద్ధుపట్ఠాకా బుద్ధసావకా బుద్ధమాతా బుద్ధపితా చక్కవత్తీ రాజాతి ఇమే సత్తా నిబ్బత్తన్తి. అపిచ ఉపాదాయుపాదాయాపి మజ్ఝిమపదేసో లబ్భతి. సకలోపి హి జమ్బుదీపో మజ్ఝిమపదేసో నామ, సేసదీపా పచ్చన్తిమా జనపదా. తమ్బపణ్ణిదీపే అనురాధపురం మజ్ఝిమపదేసో నామ, సేసో పచ్చన్తోతి ఏవం నయో వేదితబ్బో.
౩౨౪. పఞ్ఞవన్తో అజళా అనేళమూగాతి ఏత్థ కమ్మస్సకతపఞ్ఞా, ఝానపఞ్ఞా విపస్సనాపఞ్ఞా, మగ్గపఞ్ఞా, ఫలపఞ్ఞాతి ఏతాహి సమన్నాగతా పఞ్ఞవన్తో నామ, అమూళ్హా అజళా నామ. యేసం ఏళా ముఖతో న గలతి, తే అనేళమూగా నామ, అనేళముఖా నిద్దోసముఖాతి అత్థో. పటిబలాతి సమత్థా, కాయబలేన చేవ ఞాణబలేన చ సమన్నాగతా. అత్థమఞ్ఞాతున్తి అత్థానత్థం కారణాకారణం జానితుం. దుప్పఞ్ఞాతి అప్పఞ్ఞా నిప్పఞ్ఞా. జళాతి మన్దా మోమూహా.
౩౨౫. అరియేన పఞ్ఞాచక్ఖునాతి సహవిపస్సనేన మగ్గేన. అవిజ్జాగతాతి అవిజ్జన్ధకారేన సమన్నాగతా.
౩౨౬. యే లభన్తి తథాగతం దస్సనాయాతి యే తథాగతస్స గుణే జానిత్వా తథాగతం చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పస్సితుం లభన్తి.
౩౨౭. తథాగతప్పవేదితన్తి తథాగతేన పవేదితం పకాసేత్వా కథితం. సవనాయాతి సోతవిఞ్ఞాణేన సోతుం.
౩౨౮. ధారేన్తీతి న పమ్ముస్సన్తి.
౩౨౯. ధాతానం ధమ్మానం అత్థం ఉపపరిక్ఖన్తీతి పగుణాయ పాళియా అత్థానత్థం ఉపపరిక్ఖన్తి.
౩౩౦. అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయాతి అట్ఠకథఞ్చ పాళిఞ్చ జానిత్వా. ధమ్మానుధమ్మం పటిపజ్జన్తీతి అనులోమపటిపదం పూరేన్తి.
౩౩౧. సంవేజనీయేసు ఠానేసూతి సంవేగజనకేసు కారణేసు. సంవిజ్జన్తీతి సంవేగం ఆపజ్జన్తి.
౩౩౨. యోనిసో పదహన్తీతి ఉపాయేన పధానవీరియం కరోన్తి.
౩౩౩. వవస్సగ్గారమ్మణన్తి వవస్సగ్గో వుచ్చతి నిబ్బానం, తం ఆరమ్మణం కరిత్వాతి అత్థో. లభన్తి సమాధిన్తి మగ్గసమాధిఞ్చ ఫలసమాధిఞ్చ పాపుణన్తి.
౩౩౪. అన్నగ్గరసగ్గానన్తి ఉత్తమన్నానఞ్చ ఉత్తమరసానఞ్చ. ఉఞ్ఛేన కపాలాభతేన యాపేన్తీతి ఉఞ్ఛాచారేన వనమూలఫలాఫలేన వా కపాలేన ఆభతభత్తేన వా యాపేన్తి. ఏత్థ చ యో కస్సచిదేవ ఖాదనీయస్స భోజనీయస్స అత్థాయ చిత్తే ఉప్పన్నే తంఖణంయేవ న తం లభతి, అయం అన్నగ్గరసగ్గానం న లాభీ నామ. యస్సపి తంఖణంయేవ లభిత్వా ఓలోకేన్తస్స వణ్ణగన్ధరసా అమనాపా హోన్తి, అయమ్పి అన్నగ్గరసగ్గానం న లాభీ నామ. యస్స పన వణ్ణగన్ధరసా పటిలభన్తి, మనాపా హోన్తి, అయం అన్నగ్గరసగ్గానం లాభీ నామ. సో ఉత్తమకోటియా చక్కవత్తీ రాజా, హేట్ఠిమకోటియా ధమ్మాసోకో వేదితబ్బో. సఙ్ఖేపతో హి యస్స భత్తస్స ఏకపాతి సతసహస్సం అగ్ఘతి, ఇదం అన్నగ్గరసగ్గం నామ. యం పన భిక్ఖుసఙ్ఘం పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా మనుస్సా ఉత్తమపణీతం భత్తం దేన్తి, ఇదం కిం నామాతి? ఇదం ఉఞ్ఛేన కపాలాభతేన యాపేన్తే ఉపాదాయ అన్నగ్గరసగ్గం నామ వుచ్చతీతి.
౩౩౫. అత్థరసస్సాతిఆదీసు అత్థరసో నామ చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని, ధమ్మరసో నామ చత్తారో మగ్గా, విముత్తిరసో నామ అమతనిబ్బానం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
చతుత్థవగ్గవణ్ణనా.
జమ్బుదీపపేయ్యాలో నిట్ఠితో.