(౧౬) ౩. ఏకధమ్మపాళి-తతియవగ్గవణ్ణనా

౩౦౮. తతియస్స పఠమే మిచ్ఛాదిట్ఠికోతి అయాథావదిట్ఠికో. విపరీతదస్సనోతి తాయేవ మిచ్ఛాదిట్ఠియా విపరీతదస్సనో. సద్ధమ్మా వుట్ఠాపేత్వాతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మతో వుట్ఠాపేత్వా. అసద్ధమ్మే పతిట్ఠాపేతీతి దసఅకుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతే అసద్ధమ్మే పతిట్ఠాపేతి. ఏకపుగ్గలోతి చేత్థ ఛహి సత్థారేహి సద్ధిం దేవదత్తో చ అఞ్ఞే చ ఏవరూపా వేదితబ్బా.

౩౦౯. దుతియే సమ్మాదిట్ఠికోతి యాథావదిట్ఠికో. అవిపరీతదస్సనోతి తాయేవ సమ్మాదిట్ఠియా అవిపరీతదస్సనో. అసద్ధమ్మాతి దసఅకుసలకమ్మపథతో. సద్ధమ్మేతి దసకుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతే సద్ధమ్మే. ఏకపుగ్గలోతి చేత్థ అనుప్పన్నే బుద్ధే చక్కవత్తీ రాజా సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తోతి ఏవమాదయో లబ్భన్తి, ఉప్పన్నే బుద్ధే బుద్ధో చేవ బుద్ధసావకా చ.

౩౧౦. తతియే మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమానీతి మిచ్ఛాదిట్ఠి పరమా ఏతేసన్తి మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాని. పఞ్చ హి ఆనన్తరియకమ్మాని మహాసావజ్జాని నామ, తేహిపి మిచ్ఛాదిట్ఠియేవ మహాసావజ్జతరాతి అధిప్పాయో. కస్మా? తేసఞ్హి పరిచ్ఛేదో అత్థి. చత్తారి హి ఆనన్తరియకమ్మాని నిరయే నిబ్బత్తాపేన్తీతి వుత్తాని. సఙ్ఘభేదకమ్మమ్పి నిరయే కప్పట్ఠితికమేవ హోతి. ఏవమేతేసం పరిచ్ఛేదో అత్థి, కోటి పఞ్ఞాయతి. నియతమిచ్ఛాదిట్ఠియా పన పరిచ్ఛేదో నత్థి. సా హి వట్టస్స మూలం, తాయ సమన్నాగతస్స భవతో వుట్ఠానం నత్థి. యే తస్స సోతబ్బం మఞ్ఞన్తి, తేపి విప్పటిపాదేతి. తాయ చ సమన్నాగతస్స నేవ సగ్గో అత్థి న మగ్గో. కప్పవినాసే మహాజనే బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తేపి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠికో తత్థ అనిబ్బత్తిత్వా పిట్ఠిచక్కవాళే నిబ్బత్తతి. కిం పన పిట్ఠిచక్కవాళం న ఝాయతీతి? ఝాయతి, తస్మిం ఝాయమానేపి ఏస ఆకాసే ఏకస్మిం ఓకాసే పచ్చతియేవాతి వదన్తి.

౩౧౧. చతుత్థే మక్ఖలీతి ‘‘మా ఖలీ’’తి వచనం ఉపాదాయ ఏవంలద్ధనామో తిత్థకరో. నదీముఖేతి ద్విన్నం నదీనం సమాగతట్ఠానే. దేసనామత్తమేవేతం, ద్విన్నం కన్దరానం, ద్విన్నం ఉదకానం, సముద్దస్స చ, లోణియా చ, సముద్దస్స చ నదియా చాతి ఏతేసమ్పి యస్స కస్సచి సమాగతట్ఠానం, అఞ్ఞమ్పి తథారూపం ఉదకం. ఖిపన్తి కుమినం. ఉడ్డేయ్యాతి ఓడ్డేయ్య. మనుస్సా హి నళేహి వా ఉచ్ఛూహి వా వేళూహి వా పలాసన్తిసలాకాయ వా ఏకం ద్వే తయో వా కుమ్భే గణ్హనప్పమాణకుమినం కత్వా ముఖవట్టియా యోత్తేన బన్ధిత్వా నదీముఖం నేత్వా ద్వీసు పస్సేసు ఖాణుకే కోట్టేత్వా యోత్తేహి తత్థ బన్ధన్తి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం. తస్మిఞ్హి పవిట్ఠస్స ఖుద్దకస్స మచ్ఛస్సాపి మోక్ఖో నత్థి. అనయాయాతి అవడ్ఢియా. బ్యాసనాయాతి వినాసాయ. మక్ఖలి మోఘపురిసోతి అయం మక్ఖలి గోసాలో తుచ్ఛపురిసో. మనుస్సఖిప్పం మఞ్ఞే లోకే ఉప్పన్నోతి మహాజనస్స సగ్గమోక్ఖగమనమగ్గే తత్థ గమననివారణత్థం మనుస్సకుమినం వియ లోకే ఉప్పన్నో.

౩౧౨. పఞ్చమాదీసు దురక్ఖాతే, భిక్ఖవే, ధమ్మవినయేతి దురక్ఖాతధమ్మవినయో నామ బాహిరకసాసనం. తత్థ హి సత్థాపి అసబ్బఞ్ఞూ హోతి, ధమ్మోపి దురక్ఖాతో, గణోపి దుప్పటిపన్నో. యో చ సమాదపేతీతి యో ఆచరియపుగ్గలో సమాదపేతి. యఞ్చ సమాదపేతీతి యం అన్తేవాసికం సమాదపేతి. యో చ సమాదపితో తథత్తాయ పటిపజ్జతీతి యో అన్తేవాసికో ఆచరియేన సమాదపితో తస్స వచనం కరోన్తో తథాభావాయ పటిపజ్జతి. బహుం అపుఞ్ఞం పసవన్తీతి సమాదపకో హి పాణాతిపాతాదీసు జఙ్ఘసతం సమాదపేన్తో తేసం సబ్బేసమ్పి అకుసలేన సమకమేవ అకుసలం పాపుణాతి. తేనాహ – ‘‘సబ్బే తే బహుం అపుఞ్ఞం పసవన్తీ’’తి.

౩౧౩. స్వాక్ఖాతేతి సుట్ఠు అక్ఖాతే సుదేసితే. ఏవరూపే హి ధమ్మవినయే సత్థా చ సబ్బఞ్ఞూ హోతి, ధమ్మో చ స్వాక్ఖాతో, గణో చ సుప్పటిపన్నో. సబ్బే తే బహుం పుఞ్ఞం పసవన్తీతి సమాదపకో హి భిక్ఖూ పిణ్డాయ పవిట్ఠే దిస్వా యాగుభత్తాదీని సమాదపేన్తో సబ్బేసమ్పి దాయకానం కుసలేన సమకం కుసలం పాపుణాతి. తేన వుత్తం – ‘‘బహుం పుఞ్ఞం పసవన్తీ’’తి.

౩౧౪. దాయకేన మత్తా జానితబ్బాతి దాయకపుగ్గలేన పమాణం జానితబ్బం, పమాణేన దాతబ్బం, పూరేత్వా అతిరేకం న దాతబ్బం. న దాతబ్బన్తి హి అవత్వా పమాణవసేన థోకం దాతబ్బన్తి వుత్తం. కస్మా? పూరేత్వా అతిరేకే దిన్నేపి హి అతిరేకా మనుస్ససమ్పత్తి వా దిబ్బసమ్పత్తి వా నిబ్బానసమ్పత్తి వా నత్థి. నో పటిగ్గాహకేనాతి పటిగ్గాహకస్స పన మత్తం జానిత్వా పటిగ్గహణకిచ్చం నామ నత్థి. కస్మా? తస్స హి మత్తం ఞత్వా పూరేతబ్బా మత్తపటిగ్గహణమూలికా అప్పిచ్ఛపటిపదా నామ నత్థి. యత్తకం పన లభతి, తత్తకం గహేతబ్బం. అతిరేకగ్గహణమూలం హిస్స పుత్తదారభరణం భవిస్సతి.

౩౧౫. పటిగ్గాహకేన మత్తా జానితబ్బాతి పటిగ్గాహకపుగ్గలేన పమాణం జానితబ్బం. కథం? తేన హి దాయకస్స వసో వేదితబ్బో, దేయ్యధమ్మస్స వసో వేదితబ్బో, అత్తనో థామో వేదితబ్బో. యది హి దేయ్యధమ్మో బహు హోతి, దాయకో అప్పం దాతుకామో, దాయకస్స వసేన అప్పం గణ్హితబ్బం. దేయ్యధమ్మో అప్పో, దాయకో బహుం దాతుకామో, దేయ్యధమ్మస్స వసేన అప్పం గణ్హితబ్బం. దేయ్యధమ్మోపి బహు, దాయకోపి బహుం దాతుకామో, అత్తనో థామం ఞత్వా పమాణేనేవ గణ్హితబ్బం. ఏవం మత్తం ఞత్వా పటిగ్గణ్హన్తో హి అప్పిచ్ఛపటిపదం పూరేతి. అనుప్పన్నస్స లాభో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో లాభో థావరోవ హోతి. అప్పసన్నా పసీదన్తి, పసన్నాపి భియ్యో పసాదమాపజ్జన్తి, మహాజనస్స చక్ఖుభూతో హోతి, సాసనం చిరట్ఠితికం కరోతి.

తత్రిమాని వత్థూని – రోహణజనపదే కిర కుటిమ్బియవిహారే ఏకో దహరో దుబ్భిక్ఖసమయే తస్మిం గామే ఏకస్స కమ్మకారస్స గేహే భుఞ్జనత్థాయ కటచ్ఛుభత్తం గహేత్వా గమనత్థాయ చ కటచ్ఛుభత్తమేవ లభతి. సో ఏకదివసం తస్మిం గేహే ఏకం ఆగన్తుకం దిస్వా ఏకమేవ కటచ్ఛుభత్తం గణ్హి. అథస్స ‘‘కేన కారణేనా’’తి వుత్తే తమత్థం వత్వా సో కులపుత్తో పసీదిత్వా ‘‘అమ్హాకం కులూపకభదన్తో ఏవరూపో నామా’’తి రాజద్వారే మిత్తామచ్చానం కథేసి. తే సబ్బేపి తస్స అప్పిచ్ఛగుణే పసన్నా ఏకదివసేనేవ సట్ఠి ధురభత్తాని ఠపేసుం. ఏవం అప్పిచ్ఛో అనుప్పన్నలాభం ఉప్పాదేతి.

సద్ధాతిస్సమహారాజాపి చూళుపట్ఠాకం తిస్సామచ్చం వీమంసిత్వా తేన ఏకం తిత్తిరం పచాపేత్వా ఆహరాపేసి. అథ పరిభోగసమయే ‘‘అగ్గం దత్వా పరిభుఞ్జిస్సామీ’’తి అట్ఠకసాలపరివేణే మహాథేరస్స భణ్డగ్గాహసామణేరస్స తిత్తిరమంసం దేన్తో తస్మిం థోకంయేవ పటిగ్గణ్హన్తే తస్స అప్పిచ్ఛగుణే పసీదిత్వా ‘‘పసన్నోస్మి, తాత, అట్ఠ తే ధురభత్తాని దేమీ’’తి ఆహ. మహారాజ, ఉపజ్ఝాయస్స దేమీతి. అపరానిపి అట్ఠ దేమీతి. తాని అమ్హాకం ఆచరియస్స దేమీతి. అపరానిపి అట్ఠ దమ్మీతి. తాని సమానుపజ్ఝాయానం దమ్మీతి. అపరానిపి అట్ఠ దమ్మీతి. తాని భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దమ్మీతి. అపరానిపి అట్ఠ దమ్మీతి. సామణేరో అధివాసేసి. ఏవమస్స ఉప్పన్నో లాభో థావరో హోతి.

అప్పసన్నా పసీదన్తీతి ఏత్థపి – దీఘబ్రాహ్మణో కిర బ్రాహ్మణే భోజేన్తో పఞ్చ పఞ్చ భత్తసరకాని దత్వా సన్తప్పేతుం నాసక్ఖి. అథేకదివసం ‘‘సమణా కిర నామ అప్పిచ్ఛా’’తి కథం సుత్వా వీమంసనత్థాయ భత్తం గాహాపేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స భత్తకిచ్చకరణవేలాయ విహారం గన్త్వా తింసమత్తే భిక్ఖూ భోజనసాలాయం భుఞ్జన్తే దిస్వా ఏకం భత్తసరకం గహేత్వా సఙ్ఘత్థేరస్స సన్తికం అగమాసి. థేరో అఙ్గులిం చాలేత్వా థోకమేవ అగ్గహేసి. ఏతేనేవ నియామేన ఏకం భత్తసరకం సబ్బేసం సమ్పాపుణి. తతో బ్రాహ్మణో ‘‘సచ్చోయేవ ఏతేసం సమణానం గుణో’’తి అప్పిచ్ఛతాయ పసన్నో సహస్సం విస్సజ్జేత్వా తస్మింయేవ విహారే చేతియం కారేసి. ఏవం అప్పసన్నా పసీదన్తి.

పసన్నా భియ్యో పసీదన్తీతి ఏత్థ వత్థునా కిచ్చం నత్థి. పసన్నానఞ్హి అప్పిచ్ఛం దిస్వా పసాదో భియ్యో వడ్ఢతియేవ.

మజ్ఝన్తికతిస్సత్థేరసదిసే పన అప్పిచ్ఛే దిస్వా మహాజనో అప్పిచ్ఛో భవితుం మఞ్ఞతీతి అప్పిచ్ఛో మహాజనస్స చక్ఖుభూతో నామ హోతి.

‘‘అప్పిచ్ఛతా, భిక్ఖవే, సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తతీ’’తి (అ. ని. ౧.౧౧౬-౧౨౯) వచనతో పన అప్పిచ్ఛో సాసనం చిరట్ఠితికం కరోతి నామ.

నో దాయకేనాతి స్వాక్ఖాతే ధమ్మవినయే పన దాయకస్స పమాణం ఞత్వా దాతబ్బకిచ్చం నామ నత్థి. యత్తకో దేయ్యధమ్మో అత్థి, తత్తకం అవత్థరిత్వా దాతుం వట్టతి. అవత్థరిత్వా దిన్నకారణా హి ఏస మనుస్ససమ్పత్తిం, దిబ్బసమ్పత్తిం, నిబ్బానసమ్పత్తిఞ్చ అవత్థరిత్వా ఉత్తరుత్తరి పణీతపణీతమేవ లభతి.

౩౧౬. యో ఆరద్ధవీరియో, సో దుక్ఖం విహరతీతి పఞ్చాతపతప్పనమరుప్పపాతపతనాదిచ్చానుపరివత్తన-ఉక్కుటికప్పధానాదీని అనుయుఞ్జన్తో దిట్ఠే చేవ ధమ్మే దుక్ఖం విహరతి, తస్సేవ బాహిరసమయే సమాదిన్నస్స తపచరణస్స విపాకేన నిరయే ఉప్పజ్జిత్వా సమ్పరాయేపి దుక్ఖం విహరతి.

౩౧౭. యో కుసీతో, సో దుక్ఖం విహరతీతి అయమ్పి దిట్ఠే ధమ్మే చేవ సమ్పరాయే చ దుక్ఖం విహరతి. కథం? యస్స హి పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ యోనిసో మనసికారో నత్థి, బుద్ధవచనం న ఉగ్గణ్హాతి, ఆచరియుపజ్ఝాయవత్తం న కరోతి, చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణవత్తం న కరోతి. జనస్స పన సద్ధాదేయ్యం అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగేన పరిభుఞ్జిత్వా దివసం సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం అనుయుఞ్జిత్వా పబుద్ధకాలే తయో వితక్కే వితక్కేతి. సో కతిపాహేనేవ భిక్ఖుభావా చవతి? ఏవం దిట్ఠధమ్మే చ దుక్ఖం విహరతి. పబ్బజిత్వా పన సమణధమ్మస్స సమ్మా అకతత్తా చ –

‘‘కుసో యథా దుగ్గహితో, హత్థమేవానుకన్తతి;

సామఞ్ఞం దుప్పరామట్ఠం, నిరయాయుపకడ్ఢతీ’’తి. (ధ. ప. ౩౧౧) –

అపాయస్మింయేవ పటిసన్ధిం గణ్హతి. ఏవం సమ్పరాయేపి దుక్ఖం విహరతి.

౩౧౮. యో కుసీతో, సో సుఖం విహరతీతి కాలేన కాలం వుత్తప్పకారే తపచరణే కిఞ్చి కిఞ్చి తపచరణం కత్వా కాలేన కాలం ఓదాతవత్థవసనో మాలాగన్ధవిలేపనధరో మధురభోజనం భుఞ్జన్తో ముదుకాసు సేయ్యాసు సయన్తో దిట్ఠే ధమ్మే చేవ సుఖం విహరతి సమ్పరాయే చ. సో హి తస్స తపచరణస్స గాళ్హం అగ్గహితత్తా నాతిబహుం నిరయే దుక్ఖం అనుభవతి. తస్మా సమ్పరాయే సుఖం విహరతి నామ.

౩౧౯. యో ఆరద్ధవీరియో, సో సుఖం విహరతీతి ఆరద్ధవీరియో హి పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ వత్తేసు పరిపూరకారీ హోతి, బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హాతి, యోనిసో మనసికారే కమ్మం కరోతి. అథస్స వత్తపూరణఞ్చేవ ఉగ్గహితబుద్ధవచనఞ్చ సమణధమ్మకిరియఞ్చ ఆవజ్జేన్తస్స చిత్తం పసీదతి. ఏవం దిట్ఠేవ ధమ్మే సుఖం విహరతి. దిట్ఠధమ్మే పన అరహత్తం పాపుణితుం అసక్కోన్తో నిబ్బత్తభవే ఖిప్పాభిఞ్ఞో హోతీతి సమ్పరాయేపి సుఖం విహరతి నామ.

౩౨౦. సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అప్పమత్తకోపి గూథో దుగ్గన్ధో హోతీతి ఇదం సుత్తం అట్ఠుప్పత్తియం వుత్తం. కతరఅట్ఠుప్పత్తియన్తి? నవకనిపాతే (అ. ని. ౯.౧౨) సత్తుప్పాదసుత్త అట్ఠుప్పత్తియం. తథాగతో హి తం అత్థం కథేన్తో – ‘‘నవ పుగ్గలా నిరయతో ముత్తా, తిరచ్ఛానయోనితో ముత్తా, పేత్తివిసయతో ముత్తా’’తి కథేసి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘సచే ఖో పన మే పుత్తా ఇమం ధమ్మదేసనం సుత్వా ఖీణనిరయమ్హా ఖీణతిరచ్ఛానయోనికా ఖీణపేత్తివిసయా ఖీణాపాయదుగ్గతివినిపాతాతి మఞ్ఞమానా ఉపరిమగ్గఫలత్థాయ వాయమితుం న మఞ్ఞేయ్యుం, తేసం సంవేగం జనేస్సామీ’’తి సంవేగజననత్థం ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే’’తి ఇమం సుత్తమారభి. తత్థ అప్పమత్తకోతి థోకమత్తకో పరిత్తప్పమాణో, అన్తమసో కుసగ్గేనపి గహేత్వా ఉపసిఙ్ఘియమానో దుగ్గన్ధోవ హోతి. అప్పమత్తకమ్పి భవం న వణ్ణేమీతి అప్పమత్తకమ్పి కాలం భవే పటిసన్ధిం న వణ్ణయామి. ఇదానిస్స ఉపమం దస్సేన్తో ఆహ – అన్తమసో అచ్ఛరాసఙ్ఘాతమత్తమ్పీతి. సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన ద్వే అఙ్గులియో ఏకతో కత్వా పహరణమత్తమ్పి కాలన్తి వుత్తం హోతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

తతియవగ్గవణ్ణనా.