(౧౬) ౧. ఏకధమ్మపాళి-పఠమవగ్గవణ్ణనా

౨౯౬. ఏకధమ్మపాళియం ఏకధమ్మోతి ఏకసభావో. ఏకన్తనిబ్బిదాయాతి ఏకన్తేన వట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయ ఉక్కణ్ఠనత్థాయ. విరాగాయాతి వట్టే విరజ్జనత్థాయ, రాగాదీనం వా కిలేసానం విరజ్జనాయ విగమాయ. నిరోధాయాతి రాగాదీనం నిరోధాయ అప్పవత్తికరణత్థాయ, వట్టస్సేవ వా నిరుజ్ఝనత్థాయ. ఉపసమాయాతి కిలేసవూపసమనత్థాయ, అభిఞ్ఞాయాతి అనిచ్చాదివసేన లక్ఖణత్తయం ఆరోపేత్వా అభిజాననత్థాయ. సమ్బోధాయాతి చతున్నం సచ్చానం బుజ్ఝనత్థాయ, ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణ’’న్తి (మహాని. ౧౯౧; చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేసో ౧౨౧) ఏవం వుత్తస్స వా చతుమగ్గఞాణస్స పటివిజ్ఝనత్థాయ. నిబ్బానాయాతి అప్పచ్చయనిబ్బానస్స సచ్ఛికరణత్థాయ.

ఇతి భగవా ఇమేహి సత్తహి పదేహి బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానస్స వణ్ణం కథేసి. కస్మా? మహాజనస్స ఉస్సాహజననత్థం విసకణ్టకవాణిజో వియ అత్తనో పణియస్స. విసకణ్టకవాణిజో నామ గుళవాణిజో వుచ్చతి. సో కిర గుళఫాణితఖణ్డసక్కరాదీని సకటేనాదాయ పచ్చన్తగామం గన్త్వా ‘‘విసకణ్టకం గణ్హథ, విసకణ్టకం గణ్హథా’’తి ఉగ్ఘోసేసి. తం సుత్వా గామికా ‘‘విసం నామ కక్ఖళం ఘోరం. యో నం ఖాదతి, సో మరతి. కణ్టకమ్పి విజ్ఝిత్వా మారేతి, ఉభోపేతే కక్ఖళా. కో ఏత్థ ఆనిసంసో’’తి గేహద్వారాని థకేసుం, దారకే చ పలాపేసుం. తం దిస్వా వాణిజో ‘అవోహారకుసలా ఇమే గామికా, హన్ద నే ఉపాయేన గాహాపేమీ’’తి ‘‘అతిమధురం గణ్హథ, అతిసాదుం గణ్హథ, గుళం ఫాణితం సక్కరం సమగ్ఘం లబ్భతి, కూటమాసకకూటకహాపణాదీహి వాపి లబ్భతీ’’తి ఉగ్ఘోసేసి. తం సుత్వా గామికా తుట్ఠపహట్ఠా వగ్గవగ్గా గన్త్వా బహుమ్పి మూలం దత్వా అగ్గహేసుం.

తత్థ విసకణ్టకవాణిజస్స ‘‘విసకణ్టకం గణ్హథా’’తి ఉగ్ఘోసనం వియ భగవతో బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానకథనం, విసకణ్టకే వణ్ణం కథేత్వా తస్స గహణత్థాయ మహాజనస్స ఉస్సాహకరణం వియ ఇమేహి సత్తహి పదేహి బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానస్స వణ్ణభణనేన తస్స మహాజనస్స ఉస్సాహకరణం.

కతమో ఏకధమ్మోతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. బుద్ధానుస్సతీతి బుద్ధం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి, బుద్ధగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. తం పనేతం బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానం దువిధం హోతి చిత్తసమ్పహంసనత్థఞ్చేవ విపస్సనత్థఞ్చ. కథం? యదా హి అసుభారమ్మణేసు అఞ్ఞతరం భావేన్తస్స భిక్ఖునో చిత్తుప్పాదో ఉపహఞ్ఞతి ఉక్కణ్ఠతి నిరస్సాదో హోతి, వీథిం నప్పటిపజ్జతి, కూటగోణో వియ ఇతో చితో చ విధావతి. తస్మిం ఖణే ఏస మూలకమ్మట్ఠానం పహాయ ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా నయేన తథాగతస్స లోకియలోకుత్తరగుణే అనుస్సరతి. తస్సేవం బుద్ధం అనుస్సరన్తస్స చిత్తుప్పాదో పసీదతి, వినీవరణో హోతి. సో తం చిత్తం ఏవం దమేత్వా పున మూలకమ్మట్ఠానంయేవ మనసి కరోతి. కథం? యథా నామ బలవా పురిసో కూటాగారకణ్ణికత్థాయ మహారుక్ఖం ఛిన్దన్తో సాఖాపలాసచ్ఛేదనమత్తేనేవ ఫరసుధారాయ విపన్నాయ మహారుక్ఖం ఛిన్దితుం అసక్కోన్తోపి ధురనిక్ఖేపం అకత్వావ కమ్మారసాలం గన్త్వా తిఖిణం ఫరసుం కారాపేత్వా పున తం ఛిన్దేయ్య. ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. సో ఏవం బుద్ధానుస్సతివసేన చిత్తం పరిదమేత్వా పున మూలకమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో అసుభారమ్మణం పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా ఝానఙ్గాని సమ్మసిత్వా అరియభూమిం ఓక్కమతి. ఏవం తావ చిత్తసమ్పహంసనత్థం హోతి.

యదా పనేస బుద్ధానుస్సతిం అనుస్సరిత్వా ‘‘కో అయం ఇతిపి సో భగవాతిఆదినా నయేన అనుస్సరి, ఇత్థి ను ఖో పురిసో ను ఖో దేవమనుస్సమారబ్రహ్మానం అఞ్ఞతరో ను ఖో’’తి పరిగ్గణ్హన్తో ‘‘న అఞ్ఞో కోచి, సతిసమ్పయుత్తం పన చిత్తమేవ అనుస్సరీ’’తి దిస్వా ‘‘తం ఖో పనేతం చిత్తం ఖన్ధతో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో హోతి, తేన సమ్పయుత్తా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, తేన సమ్పయుత్తా సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సహజాతా ఫస్సాదయో సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి ఇమే చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా హోన్తీ’’తి అరూపఞ్చ వవత్థపేత్వా తస్స నిస్సయం పరియేసన్తో హదయవత్థుం దిస్వా తస్స నిస్సయాని చత్తారి మహాభూతాని, తాని ఉపాదాయ పవత్తాని సేసఉపాదారూపాని చ పరిగ్గహేత్వా ‘‘సబ్బమ్పేతం రూపం రూపక్ఖన్ధో’’తి వవత్థపేత్వా ‘‘ఇదఞ్చ రూపం పురిమఞ్చ అరూప’’న్తి సఙ్ఖేపతో రూపారూపం, పభేదతో పఞ్చక్ఖన్ధే పున ‘‘సఙ్ఖేపతో పఞ్చపేతే ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చ’’న్తి దుక్ఖసచ్చం వవత్థపేత్వా ‘‘తస్స పభావికా తణ్హా సముదయసచ్చం, తస్సా నిరోధో నిరోధసచ్చం, నిరోధపజాననా పటిపదా మగ్గసచ్చ’’న్తి ఏవం పుబ్బభాగే చత్తారి చ సచ్చాని వవత్థపేత్వా పటిపాటియా అరియభూమిం ఓక్కమతి. తదాస్స ఇమం కమ్మట్ఠానం విపస్సనత్థం నామ హోతి. అయం ఖోతిఆది అప్పనావారో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

౨౯౭. ధమ్మానుస్సతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పనేత్థ వచనత్థో – ధమ్మం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి ధమ్మానుస్సతి, స్వాక్ఖాతతాదిధమ్మగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. సఙ్ఘం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి సఙ్ఘానుస్సతి, సుప్పటిపన్నతాదిసఙ్ఘగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. సీలం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి సీలానుస్సతి, అఖణ్డతాదిసీలగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. చాగం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి చాగానుస్సతి, ముత్తచాగతాదిచాగగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. దేవతా ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి దేవతానుస్సతి, దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వా అత్తనో సద్ధాదిగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. ఆనాపానే ఆరబ్భ ఉప్పన్నా సతి ఆనాపానస్సతి, అస్సాసపస్సాసనిమిత్తారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. మరణం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా సతి మరణస్సతి, జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. కేసాదిభేదం రూపకాయం గతా, కాయే వా గతాతి కాయగతా, కాయగతా చ సా సతి చాతి కాయగతాసతీతి వత్తబ్బే రస్సం అకత్వా కాయగతాసతీతి వుత్తా. కేసాదికాయకోట్ఠాసనిమిత్తారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. ఉపసమం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి ఉపసమానుస్సతి, సబ్బదుక్ఖూపసమారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. దువిధో వా ఉపసమో అచ్చన్తూపసమో చ ఖయూపసమో చ. తత్థ అచ్చన్తూపసమో నామ నిబ్బానం, ఖయూపసమో నామ మగ్గో. ఏవమేతం దువిధమ్పి ఉపసమం అనుస్సరన్తస్స ఉప్పన్నా సతి ఉపసమానుస్సతీతి అయమేత్థ అత్థో. ఇతి ఇమేసు దససు కమ్మట్ఠానేసు ఆనాపానస్సతి మరణస్సతి కాయగతాసతీతి ఇమాని తీణి విపస్సనత్థానేవ హోన్తి, సేసాని సత్త చిత్తసమ్పహంసనత్థానిపి హోన్తీతి.

పఠమవగ్గవణ్ణనా.