(౧౫) ౨. అట్ఠానపాళి-దుతియవగ్గవణ్ణనా

౨౭౮. అపుబ్బం అచరిమన్తి ఏత్థ చక్కరతనపాతుభావతో పుబ్బే పుబ్బం, తస్సేవ అన్తరధానతో పచ్ఛా చరిమం. తత్థ ద్విధా చక్కరతనస్స అన్తరధానం హోతి చక్కవత్తినో కాలకిరియాయ వా పబ్బజ్జాయ వా. అన్తరధాయమానఞ్చ పన తం కాలకిరియతో వా పబ్బజ్జతో వా సత్తమే దివసే అన్తరధాయతి, తతో పరం చక్కవత్తినో పాతుభావో అవారితో.

కస్మా పన ఏకచక్కవాళే ద్వే చక్కవత్తినో న ఉప్పజ్జన్తీతి? వివాదుపచ్ఛేదతో, అచ్ఛరియభావతో, చక్కరతనస్స మహానుభావతో చ. ద్వీసు హి ఉప్పజ్జన్తేసు ‘‘అమ్హాకం రాజా మహన్తో, అమ్హాకం రాజా మహన్తో’’తి వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య, ‘‘ఏకస్మిం దీపే చక్కవత్తీ, ఏకస్మిం దీపే చక్కవత్తీ’’తి చ అనచ్ఛరియో భవేయ్య. యో చాయం చక్కరతనస్స ద్విసహస్సదీపపరివారేసు చతూసు మహాదీపేసు ఇస్సరియానుప్పదానసమత్థో మహానుభావో, సోపి పరిహాయేథ. ఇతి వివాదుపచ్ఛేదతో అచ్ఛరియభావతో చక్కరతనస్స మహానుభావతో చ న ఏకచక్కవాళే ద్వే ఉప్పజ్జన్తి.

౨౭౯. యం ఇత్థీ అరహం అస్స సమ్మాసమ్బుద్ధోతి ఏత్థ తిట్ఠతు తావ సబ్బఞ్ఞుగుణే నిబ్బత్తేత్వా లోకనిత్థరణసమత్థో బుద్ధభావో, పణిధానమత్తమ్పి ఇత్థియా న సమ్పజ్జతి.

‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, హేతు సత్థారదస్సనం;

పబ్బజ్జా గుణసమ్పత్తి, అధికారో చ ఛన్దతా;

అట్ఠ ధమ్మసమోధానా, అభినీహారో సమిజ్ఝతీ’’తి. (బు. వం. ౨.౫౯) –

ఇమాని హి పణిధానసమ్పత్తికారణాని. ఇతి పణిధానమ్పి సమ్పాదేతుం అసమత్థాయ ఇత్థియా కుతో బుద్ధభావోతి. ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం ఇత్థీ అరహం అస్స సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి వుత్తం. సబ్బాకారపరిపూరోవ పుఞ్ఞుస్సయో సబ్బాకారపరిపూరమేవ అత్తభావం నిబ్బత్తేతీతి పురిసోవ అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో, న ఇత్థీ.

౨౮౦. రాజా అస్స చక్కవత్తీతిఆదీసుపి యస్మా ఇత్థియా కోసోహితవత్థగుయ్హతాదీనం అభావేన లక్ఖణాని న పరిపూరన్తి, ఇత్థిరతనాభావేన సత్తరతనసమఙ్గితా న సమ్పజ్జతి, సబ్బమనుస్సేహి చ అధికో అత్తభావో న హోతి. తస్మా ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో యం ఇత్థీ రాజా అస్స చక్కవత్తీ’’తి వుత్తం.

౨౮౧. యస్మా చ సక్కత్తాదీని తీణి ఠానాని ఉత్తమాని, ఇత్థిలిఙ్గఞ్చ హీనం, తస్మా చస్సా సక్కత్తాదీనిపి పటిసిద్ధాని.

నను చ యథా ఇత్థిలిఙ్గం, ఏవం పురిసలిఙ్గమ్పి బ్రహ్మలోకే నత్థి. తస్మా ‘‘యం పురిసో బ్రహ్మత్తం కారేయ్య, ఠానమేతం విజ్జతీ’’తిపి న వత్తబ్బం సియాతి. నో న వత్తబ్బం. కస్మా? ఇధ పురిసస్స తత్థ నిబ్బత్తనతో. బ్రహ్మత్తన్తి హి మహాబ్రహ్మత్తం అధిప్పేతం. ఇత్థీ చ ఇధ ఝానం భావేత్వా కాలం కత్వా బ్రహ్మపారిసజ్జానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి, న మహాబ్రహ్మానం. పురిసో పన తత్థ నుప్పజ్జతీతి న వత్తబ్బో. సమానేపి చేత్థ ఉభయలిఙ్గాభావే పురిససణ్ఠానావ బ్రహ్మానో, న ఇత్థిసణ్ఠానా. తస్మా సువుత్తమేవేతం.

౨౮౪. కాయదుచ్చరితస్సాతిఆదీసు యథా నిమ్బబీజకోసాతకిబీజాదీని మధురం ఫలం న నిబ్బత్తేన్తి, అసాతం అమధురమేవ నిబ్బత్తేన్తి, ఏవం కాయదుచ్చరితాదీని మధురం విపాకం న నిబ్బత్తేన్తి, అమధురమేవ నిబ్బత్తేన్తి. యథా చ ఉచ్ఛుబీజసాలిబీజాదీని మధురం సాదురసమేవ ఫలం నిబ్బత్తేన్తి, న అసాతం కటుకం. ఏవం కాయసుచరితాదీని మధురమేవ విపాకం నిబ్బత్తేన్తి, న అమధురం. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యాదిసం వపతే బీజం, తాదిసం హరతే ఫలం;

కల్యాణకారీ కల్యాణం, పాపకారీ చ పాపక’’న్తి. (సం. ని. ౧.౨౫౬);

తస్మా ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం కాయదుచ్చరితస్సా’’తిఆది వుత్తం.

౨౯౦-౨౯౫. కాయదుచ్చరితసమఙ్గీతిఆదీసు సమఙ్గీతి పఞ్చవిధా సమఙ్గితా – ఆయూహనసమఙ్గితా, చేతనాసమఙ్గితా, కమ్మసమఙ్గితా, విపాకసమఙ్గితా, ఉపట్ఠానసమఙ్గితాతి. తత్థ కుసలాకుసలకమ్మాయూహనక్ఖణే ఆయూహనసమఙ్గితాతి వుచ్చతి. తథా చేతనాసమఙ్గితా. యావ పన సత్తా అరహత్తం న పాపుణన్తి, తావ సబ్బేపి సత్తా పుబ్బే ఉపచితచేతనాయ సమఙ్గితాయ చేతనాసమఙ్గినోతి వుచ్చన్తి. ఏసా చేతనాసమఙ్గితా. యావ అరహత్తం న పాపుణన్తి, తావ సబ్బేపి సత్తా పుబ్బే ఉపచితం విపాకారహం కమ్మం సన్ధాయ ‘‘కమ్మసమఙ్గినో’’తి వుచ్చన్తి. ఏసా కమ్మసమఙ్గితా. విపాకసమఙ్గితా విపాకక్ఖణేయేవ వేదితబ్బా. యావ పన సత్తా అరహత్తం న పాపుణన్తి, తావ తేసం తతో తతో చవిత్వా నిరయే ఉప్పజ్జమానానం అగ్గిజాలాలోహకుమ్భిఆదీహి ఉపట్ఠానాకారేహి నిరయో, గబ్భసేయ్యకత్తం ఆపజ్జమానానం మాతుకుచ్ఛి, దేవేసు ఉప్పజ్జమానానం కప్పరుక్ఖవిమానాదీహి ఉపట్ఠానాకారేహి దేవలోకోతి ఏవం ఉపపత్తినిమిత్తం ఉపట్ఠాతి. ఇతి నేసం ఇమినా ఉపపత్తినిమిత్తఉపట్ఠానేన అపరిముత్తతా ఉపట్ఠానసమఙ్గితా నామ. సా చలతి, సేసా నిచ్చలా. నిరయే హి ఉపట్ఠితేపి దేవలోకో ఉపట్ఠాతి, దేవలోకే ఉపట్ఠితేపి నిరయో ఉపట్ఠాతి, మనుస్సలోకే ఉపట్ఠితేపి తిరచ్ఛానయోని ఉపట్ఠాతి, తిరచ్ఛానయోనియా చ ఉపట్ఠితాయపి మనుస్సలోకో ఉపట్ఠాతియేవ.

తత్రిదం వత్థు – సోణగిరిపాదే కిర అచేలవిహారే సోణత్థేరో నామ ఏకో ధమ్మకథికో. తస్స పితా సునఖవాజికో నామ అహోసి, థేరో తం పటిబాహన్తోపి సంవరే ఠపేతుం అసక్కోన్తో ‘‘మా నస్సి వరాకో’’తి మహల్లకకాలే అకామకం నం పబ్బాజేసి. తస్స గిలానసేయ్యాయ నిపన్నస్స నిరయో ఉపట్ఠాసి. సోణగిరిపాదతో మహన్తా సునఖా ఆగన్త్వా ఖాదితుకామా వియ సమ్పరివారేసుం. సో మహాభయభీతో ‘‘వారేహి, తాత సోణ, వారేహి, తాత సోణా’’తి ఆహ. కిం మహాథేరాతి? న పస్ససి, తాతాతి తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. సోణత్థేరో ‘‘కథఞ్హి నామ మాదిసస్స పితా నిరయే నిబ్బత్తిస్సతి, పతిట్ఠాస్స భవిస్సామీ’’తి సామణేరేహి నానాపుప్ఫాని ఆహరాపేత్వా చేతియఙ్గణబోధియఙ్గణేసు తలసన్థరణపూజం ఆసనపూజఞ్చ కారేత్వా పితరం మఞ్చకేన చేతియఙ్గణం హరిత్వా మఞ్చే నిసీదాపేత్వా ‘‘అయం, మహాథేర, పూజా తుమ్హాకం అత్థాయ కతా, ‘అయం మే భగవా దుగ్గతపణ్ణాకారో’తి వత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా చిత్తం పసాదేహీ’’తి ఆహ. సా మహాథేరో పూజం దిస్వా తథా కరోన్తో చిత్తం పసాదేసి. తావదేవస్స దేవలోకో ఉపట్ఠాసి. నన్దనవన-చిత్తలతావన-మిస్సకవన-ఫారుసకవన-విమానాని చేవ దేవనాటకాని చ పరివారేత్వా ఠితాని వియ అహేసుం. సో ‘‘అపేథ, సోణ, అపేథ, సోణా’’తి థేరం ఆహ. కిమిదం, మహాథేరాతి? ఏతా తే మాతరో ఆగచ్ఛన్తీతి. థేరో ‘‘సగ్గో ఉపట్ఠితో మహాథేరస్సా’’తి చిన్తేసి. ఏవం ఉపట్ఠానసమఙ్గితా చలతీతి వేదితబ్బా. ఏతాసు సమఙ్గితాసు ఇధ ఆయూహనచేతనాకమ్మ-సమఙ్గితావసేన ‘‘కాయదుచ్చరితసమఙ్గీ’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ ఏకే ఆచరియా ‘‘యస్మిం ఖణే కమ్మం ఆయూహతి, తస్మింయేవ ఖణే తస్స సగ్గో వారితో’’తి వదన్తి. అపరే పన ‘‘ఆయూహితకమ్మం నామ విపాకవారం లభన్తమ్పి అత్థి అలభన్తమ్పి. తత్థ యదా కమ్మం విపాకవారం లభతి, తస్మింయేవ కాలే తస్స సగ్గో వారితో’’తి వదన్తి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

అట్ఠానపాళివణ్ణనా నిట్ఠితా.