(౧౪) ౫. పఞ్చమఏతదగ్గవగ్గో
మహాపజాపతిగోతమీథేరీవత్థు
౨౩౫. థేరిపాళియా పఠమే యదిదం మహాపజాపతిగోతమీతి మహాపజాపతిగోతమీ థేరీ రత్తఞ్ఞూనం అగ్గాతి దస్సేతి.
తస్సా పఞ్హకమ్మే పన అయమనుపుబ్బికథా – అయం కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే పటిసన్ధిం గణ్హిత్వా అపరేన సమయేన సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం భిక్ఖునిం రత్తఞ్ఞూనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా యావజీవం దానం దత్వా సీలం రక్ఖిత్వా తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా పన ఏకస్మిం బుద్ధన్తరే దేవలోకతో చవిత్వా బారాణసియం పఞ్చన్నం దాసిసతానం జేట్ఠకదాసీ హుత్వా నిబ్బత్తి. అథ వస్సూపనాయికసమయే పఞ్చ పచ్చేకబుద్ధా నన్దమూలకపబ్భారతో ఇసిపతనే ఓతరిత్వా నగరే పిణ్డాయ చరిత్వా ఇసిపతనమేవ గన్త్వా ‘‘వస్సూపనాయికకుటియా అత్థాయ హత్థకమ్మం యాచిస్సామా’’తి చిన్తేసుం. కస్మా? వస్సం ఉపగచ్ఛన్తేన హి నాలకపటిపదం పటిపన్నేనాపి పఞ్చన్నం ఛదనానం అఞ్ఞతరేన ఛదనేన ఛన్నే సద్వారబద్ధే సేనాసనే ఉపగన్తబ్బం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘న, భిక్ఖవే, అసేనాసనికేన వస్సం ఉపగన్తబ్బం, యో ఉపగచ్ఛేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౨౦౪). తస్మా వస్సకాలే ఉపకట్ఠే సచే సేనాసనం లభతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే లభతి, హత్థకమ్మం పరియేసిత్వాపి కాతబ్బం. హత్థకమ్మం అలభన్తేన సామమ్పి కాతబ్బం, న త్వేవ అసేనాసనికేన వస్సం ఉపగన్తబ్బం. అయమనుధమ్మతా. తస్మా తే పచ్చేకబుద్ధా ‘‘హత్థకమ్మం యాచిస్సామా’’తి చీవరం పారుపిత్వా సాయన్హసమయే నగరం పవిసిత్వా సేట్ఠిస్స ఘరద్వారే అట్ఠంసు. జేట్ఠకదాసీ కుటం గహేత్వా ఉదకతిత్థం గచ్ఛన్తీ పచ్చేకబుద్ధే నగరం పవిసన్తే అద్దస. సేట్ఠి తేసం ఆగతకారణం సుత్వా ‘‘అమ్హాకం ఓకాసో నత్థి, గచ్ఛన్తూ’’తి ఆహ.
అథ తే నగరా నిక్ఖన్తే జేట్ఠకదాసీ కుటం గహేత్వా పవిసన్తీ దిస్వా కుటం ఓతారేత్వా వన్దిత్వా ఓనమిత్వా ముఖం ఉక్ఖిపిత్వా, ‘‘అయ్యా, నగరం పవిట్ఠమత్తావ నిక్ఖన్తా, కిం ను ఖో’’తి పుచ్ఛి. వస్సూపనాయికకుటియా హత్థకమ్మం యాచితుం ఆగతమ్హాతి. లద్ధం, భన్తేతి? న లద్ధం ఉపాసికేతి. కిం పనేసా కుటి ఇస్సరేహేవ కాతబ్బా, ఉదాహు దుగ్గతేహిపి సక్కా కాతున్తి? యేన కేనచి సక్కా కాతున్తి. సాధు, భన్తే, మయం కరిస్సామ, స్వే మయ్హం భిక్ఖం గణ్హథాతి నిమన్తేత్వా పున కుటం గహేత్వా ఆగమనతిత్థమగ్గే ఠత్వా ఆగతాగతా అవసేసదాసియో ‘‘ఏత్థేవ హోథా’’తి వత్వా సబ్బాసం ఆగతకాలే ఆహ – ‘‘అమ్మా, కిం నిచ్చమేవ పరస్స దాసికమ్మం కరిస్సథ, ఉదాహు దాసిభావతో ముచ్చితుం ఇచ్ఛథా’’తి. అజ్జేవ ముచ్చితుం ఇచ్ఛామ, అయ్యేతి. యది ఏవం, మయా పచ్చేకబుద్ధా హత్థకమ్మం అలభన్తా స్వాతనాయ నిమన్తితా, తుమ్హాకం సామికేహి ఏకదివసం హత్థకమ్మం దాపేథాతి. తా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా సాయం అటవితో ఆగతకాలే సామికానం ఆరోచేసుం. తే ‘‘సాధూ’’తి జేట్ఠకదాసస్స గేహద్వారే సన్నిపతింసు.
అథ నే జేట్ఠకదాసీ ‘‘స్వే, తాతా, పచ్చేకబుద్ధానం హత్థకమ్మం దేథా’’తి ఆనిసంసం ఆచిక్ఖిత్వా యేపి న కాతుకామా, తే గాళ్హేన ఓవాదేన తజ్జేత్వా సబ్బేపి సమ్పటిచ్ఛాపేసి. సా పునదివసే పచ్చేకబుద్ధానం భత్తం దత్వా సబ్బేసం దాసపుత్తానం సఞ్ఞం అదాసి. తే తావదేవ అరఞ్ఞం పవిసిత్వా దబ్బసమ్భారే సమోధానేత్వా సతం సతం హుత్వా ఏకేకం కుటిం చఙ్కమనాదిపరివారం కత్వా మఞ్చపీఠపానీయ-పరిభోజనీయాదీని ఠపేత్వా పచ్చేకబుద్ధానం తేమాసం తత్థేవ వసనత్థాయ పటిఞ్ఞం కారేత్వా వారభిక్ఖం పట్ఠపేసుం. యా అత్తనో వారదివసే న సక్కోతి, తస్సా జేట్ఠకదాసీ సకగేహతో నీహరిత్వా దేతి. ఏవం తేమాసం పటిజగ్గిత్వా జేట్ఠకదాసీ ఏకేకం దాసిం ఏకేకం సాటకం సజ్జాపేసి, పఞ్చ థూలసాటకసతాని అహేసుం. తాని పరివత్తాపేత్వా పఞ్చన్నం పచ్చేకబుద్ధానం తిచీవరాని కత్వా అదాసి. పచ్చేకబుద్ధా తాసం పస్సన్తీనంయేవ ఆకాసేన గన్ధమాదనపబ్బతం అగమంసు.
తాపి సబ్బా యావజీవం కుసలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తింసు. తాసు జేట్ఠికా తతో చవిత్వా బారాణసియా అవిదూరే పేసకారగామే పేసకారజేట్ఠకస్స గేహే నిబ్బత్తి. అథేకదివసం పదుమవతియా పుత్తా పఞ్చసతా పచ్చేకబుద్ధా బారాణసిరఞ్ఞా నిమన్తితా రాజద్వారం ఆగన్త్వా కఞ్చి ఓలోకేన్తమ్పి అదిస్వా నివత్తిత్వా నగరద్వారేన నిక్ఖమిత్వా తం పేసకారగామం అగమంసు. సా ఇత్థీ పచ్చేకబుద్ధే దిస్వా సమ్పియాయమానా సబ్బే వన్దిత్వా భిక్ఖం అదాసి. తే భత్తకిచ్చం కత్వా గన్ధమాదనమేవ అగమంసు.
సాపి యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ అమ్హాకం సత్థు నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ దేవదహనగరే మహాసుప్పబుద్ధస్స గేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, గోతమీతిస్సా నామం అకంసు. మహామాయాయ కనిట్ఠభగినీ హోతి. మన్తజ్ఝాయకా బ్రాహ్మణా లక్ఖణాని పరిగ్గణ్హన్తా ‘‘ఇమాసం ద్విన్నమ్పి కుచ్ఛియం వసితదారకా చక్కవత్తినో భవిస్సన్తీ’’తి బ్యాకరింసు. సుద్ధోదనమహారాజా వయప్పత్తకాలే తా ద్వేపి మఙ్గలం కత్వా అత్తనో ఘరం ఆనేసి. అపరభాగే అమ్హాకం బోధిసత్తో తుసితపురా చవిత్వా మహామాయాయ దేవియా కుచ్ఛియం పటిసన్ధిం గణ్హి. మహామాయా తస్స జాతదివసతో సత్తమే దివసే కాలం కత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తి. సుద్ధోదనమహారాజా మహాసత్తస్స మాతుచ్ఛం మహాపజాపతిగోతమిం అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేసి. తస్మిం కాలే నన్దకుమారో జాతో. అయం మహాపజాపతి నన్దకుమారం ధాతీనం దత్వా సయం బోధిసత్తం పరిహరి.
అపరేన సమయేన బోధిసత్తో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా లోకానుగ్గహం కరోన్తో అనుక్కమేన కపిలవత్థుం పత్వా నగరం పిణ్డాయ పావిసి. అథస్స పితా సుద్ధోదనమహారాజా అన్తరవీథియంయేవ ధమ్మకథం సుత్వా సోతాపన్నో అహోసి. అథ దుతియదివసే నన్దో పబ్బజి, సత్తమే దివసే రాహులో. సత్థా అపరేన సమయేన వేసాలిం ఉపనిస్సాయ కూటాగారసాలాయం విహరతి. తస్మిం సమయే సుద్ధోదనమహారాజా సేతచ్ఛత్తస్స హేట్ఠా అరహత్తం సచ్ఛికత్వా పరినిబ్బాయి. తదా మహాపజాపతిగోతమీ పబ్బజ్జాయ చిత్తం ఉప్పాదేసి. తతో రోహిణీనదీతీరే కలహవివాదసుత్తపరియోసానే (సు. ని. ౮౬౮ ఆదయో) నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితానం పఞ్చన్నం కుమారసతానం పాదపరిచారికా సబ్బావ ఏకచిత్తా హుత్వా ‘‘మహాపజాపతియా సన్తికం గన్త్వా సబ్బావ సత్థు సన్తికే పబ్బజిస్సామా’’తి మహాపజాపతిం జేట్ఠికం కత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా పబ్బజితుకామా అహేసుం. అయఞ్చ మహాపజాపతి పఠమమేవ ఏకవారం సత్థారం పబ్బజ్జం యాచమానా నాలత్థ, తస్మా కప్పకం పక్కోసాపేత్వా కేసే ఛిన్నాపేత్వా కాసాయాని అచ్ఛాదేత్వా సబ్బా తా సాకియానియో ఆదాయ వేసాలిం గన్త్వా ఆనన్దత్థేరేన దసబలం యాచాపేత్వా అట్ఠహి గరుధమ్మేహి పబ్బజ్జఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ అలత్థ. ఇతరా పన సబ్బాపి ఏకతోవ ఉపసమ్పన్నా అహేసుం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేతం వత్థు పాళియం (చూళవ. ౪౦౨ ఆదయో) ఆగతమేవ.
ఏవం ఉపసమ్పన్నా పన మహాపజాపతి సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా అభివాదేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి, అథస్సా సత్థా ధమ్మం దేసేసి. సా సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరహత్తం పాపుణి. సేసా పఞ్చసతా భిక్ఖునియో నన్దకోవాదసుత్తపరియోసానే (మ. ని. ౩.౩౯౮ ఆదయో) అరహత్తం పాపుణింసు. ఏవమేతం వత్థు సముట్ఠితం. అపరభాగే సత్థా జేతవనే నిసిన్నో భిక్ఖునియో ఠానన్తరే ఠపేన్తో మహాపజాపతిం రత్తఞ్ఞూనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.
ఖేమాథేరీవత్థు
౨౩౬. దుతియే ఖేమాతి ఏవంనామికా భిక్ఖునీ. ఇతో పట్ఠాయ చ పనస్సా పఞ్హకమ్మే అయమనుపుబ్బికథాతి అవత్వా సబ్బత్థ అభినీహారం ఆదిం కత్వా వత్తబ్బమేవ వక్ఖామ.
అతీతే కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం అయం పరపరియాపన్నా హుత్వా నిబ్బత్తి. అథేకదివసం తస్స భగవతో అగ్గసావికం సుజాతత్థేరిం నామ పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా తయో మోదకే దత్వా తందివసమేవ అత్తనో కేసే విస్సజ్జేత్వా థేరియా దానం దత్వా ‘‘అనాగతే బుద్ధుప్పాదే తుమ్హే వియ మహాపఞ్ఞా భవేయ్య’’న్తి పత్థనం కత్వా యావజీవం కుసలకమ్మేసు అప్పమత్తా హుత్వా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ కస్సపబుద్ధకాలే కికిస్స కాసిరఞ్ఞో గేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా సత్తన్నం భగినీనం అబ్భన్తరా హుత్వా వీసతివస్ససహస్సాని గేహేయేవ కోమారిబ్రహ్మచరియం చరిత్వా తాహి భగినీహి సద్ధిం దసబలస్స వసనపరివేణం కారేత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మద్దరట్ఠే సాగలనగరే రాజకులే పటిసన్ధిం గణ్హి, ఖేమాతిస్సా నామం అకంసు. తస్సా సరీరవణ్ణో సువణ్ణరసపిఞ్జరో వియ అహోసి. సా వయప్పత్తా బిమ్బిసారరఞ్ఞో గేహం అగమాసి.
సా తథాగతే రాజగహం ఉపనిస్సాయ వేళువనే విహరన్తే ‘‘సత్థా కిర రూపే దోసం దస్సేతీ’’తి రూపమదమత్తా హుత్వా ‘‘మయ్హమ్పి రూపే దోసం దస్సేయ్యా’’తి భయేన దసబలం దస్సనాయ న గచ్ఛతి. రాజా చిన్తేసి – ‘‘అహం సత్థు అగ్గుపట్ఠాకో, మాదిసస్స చ నామ అరియసావకస్స అగ్గమహేసీ దసబలం దస్సనాయ న గచ్ఛతి, న మే ఏతం రుచ్చతీ’’తి. సో కవీహి వేళువనుయ్యానస్స వణ్ణం బన్ధాపేత్వా ‘‘ఖేమాయ దేవియా సవనూపచారే గాయథా’’తి ఆహ. సా ఉయ్యానస్స వణ్ణం సుత్వా గన్తుకామా హుత్వా రాజానం పటిపుచ్ఛి. రాజా ‘‘ఉయ్యానం గచ్ఛ, సత్థారం పన అదిస్వా ఆగన్తుం న లభిస్ససీ’’తి ఆహ. సా రఞ్ఞో పటివచనం అదత్వావ మగ్గం పటిపజ్జి. రాజా తాయ సద్ధిం గచ్ఛన్తే పురిసే ఆహ – ‘‘సచే దేవీ ఉయ్యానతో నివత్తమానా దసబలం పస్సతి, ఇచ్చేతం కుసలం. సచే న పస్సతి, రాజాణాయ నం దస్సేథా’’తి. అథ ఖో సా దేవీ దివసభాగం ఉయ్యానే చరిత్వా నివత్తన్తీ దసబలం అదిస్వావ గన్తుం ఆరద్ధా. అథ నం రాజపురిసా అత్తనో అరుచియావ దేవిం సత్థు సన్తికం నయింసు.
సత్థా తం ఆగచ్ఛన్తిం దిస్వా ఇద్ధియా ఏకం దేవచ్ఛరం నిమ్మినిత్వా తాలవణ్టం గహేత్వా బీజమానం వియ అకాసి. ఖేమా దేవీ తం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘మానమ్హి నట్ఠా, ఏవరూపా నామ దేవచ్ఛరప్పటిభాగా ఇత్థియో దసబలస్స అవిదూరే తిట్ఠన్తి, అహం ఏతాసం పరిచారికాపి నప్పహోమి, మానమదం హి నిస్సాయ పాపచిత్తస్స వసేన నట్ఠా’’తి తం నిమిత్తం గహేత్వా తమేవ ఇత్థిం ఓలోకయమానా అట్ఠాసి. అథస్సా పస్సన్తియావ తథాగతస్స అధిట్ఠానబలేన సా ఇత్థీ పఠమవయం అతిక్కమ్మ మజ్ఝిమవయే ఠితా వియ మజ్ఝిమవయం అతిక్కమ్మ పచ్ఛిమవయే ఠితా వియ చ వలిత్తచా పలితకేసా ఖణ్డవిరళదన్తా అహోసి. తతో తస్సా పస్సన్తియావ సద్ధిం తాలవణ్టేన పరివత్తిత్వా పరిపతి. తతో ఖేమా పుబ్బహేతుసమ్పన్నత్తా తస్మిం ఆరమ్మణే ఆపాథగతే ఏవం చిన్తేసి – ‘‘ఏవంవిధమ్పి నామ సరీరం ఏవరూపం విపత్తిం పాపుణాతి, మయ్హమ్పి సరీరం ఏవంగతికమేవ భవిస్సతీ’’తి. అథస్సా ఏవం చిన్తితక్ఖణే సత్థా ఇమం ధమ్మపదే గాథమాహ –
‘‘యే రాగరత్తానుపతన్తి సోతం,
సయంకతం మక్కటకోవ జాలం;
ఏతమ్పి ఛేత్వాన వజన్తి ధీరా,
అనపేక్ఖినో సబ్బదుక్ఖం పహాయా’’తి.
సా గాథాపరియోసానే ఠితపదే ఠితాయేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. అగారమజ్ఝే వసన్తేన నామ అరహత్తం పత్తేన తందివసమేవ పరినిబ్బాయితబ్బం వా పబ్బజితబ్బం వా హోతి, సా పన అత్తనో ఆయుసఙ్ఖారానం పవత్తనభావం ఞత్వా ‘‘అత్తనో పబ్బజ్జం అనుజానాపేస్సామీ’’తి సత్థారం వన్దిత్వా రాజనివేసనం గన్త్వా రాజానం అనభివాదేత్వావ అట్ఠాసి. రాజా ఇఙ్గితేనేవ అఞ్ఞాసి – ‘‘అరియధమ్మం పత్తా భవిస్సతీ’’తి. అథ నం ఆహ – ‘‘దేవి గతా ను ఖో సత్థుదస్సనాయా’’తి. మహారాజ, తుమ్హేహి దిట్ఠదస్సనం పరిత్తం, అహం పన దసబలం సుదిట్ఠమకాసిం, పబ్బజ్జం మే అనుజానాథాతి. రాజా ‘‘సాధు, దేవీ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా సువణ్ణసివికాయ భిక్ఖునిఉపస్సయం ఉపనేత్వా పబ్బాజేసి. అథస్సా ‘‘ఖేమాథేరీ నామ గిహిభావే ఠత్వా అరహత్తం పత్తా’’తి మహాపఞ్ఞభావో పాకటో అహోసి. ఇదమేత్థ వత్థు. అథ సత్థా అపరభాగే జేతవనే నిసిన్నో భిక్ఖునియో పటిపాటియా ఠానన్తరే ఠపేన్తో ఖేమాథేరిం మహాపఞ్ఞానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.
ఉప్పలవణ్ణాథేరీవత్థు
౨౩౭. తతియే ఉప్పలవణ్ణాతి నీలుప్పలగబ్భసదిసేనేవ వణ్ణేన సమన్నాగతత్తా ఏవంలద్ధనామా థేరీ. సా కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే పటిసన్ధిం గణ్హిత్వా అపరభాగే మహాజనేన సద్ధిం సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం భిక్ఖునిం ఇద్ధిమన్తీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ కస్సపబుద్ధకాలే బారాణసినగరే కికిస్స కాసిరఞ్ఞో గేహే పటిసన్ధిం గణ్హిత్వా సత్తన్నం భగినీనం అబ్భన్తరా హుత్వా వీసతి వస్ససహస్సాని బ్రహ్మచరియం చరిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పరివేణం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తా.
తతో చవిత్వా పున మనుస్సలోకం ఆగచ్ఛన్తీ ఏకస్మిం గామే సహత్థా కమ్మం కత్వా జీవనకట్ఠానే నిబ్బత్తా. సా ఏకదివసం ఖేత్తకుటిం గచ్ఛన్తీ అన్తరామగ్గే ఏకస్మిం సరే పాతోవ పుప్ఫితం పదుమపుప్ఫం దిస్వా తం సరం ఓరుయ్హ తఞ్చేవ పుప్ఫం లాజపక్ఖిపనత్థాయ పదుమినియా పత్తఞ్చ గహేత్వా కేదారే సాలిసీసాని ఛిన్దిత్వా కుటికాయ నిసిన్నా లాజే భజ్జిత్వా పఞ్చ లాజసతాని గణేసి. తస్మిం ఖణే గన్ధమాదనపబ్బతే నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠితో ఏకో పచ్చేకబుద్ధో ఆగన్త్వా తస్సా అవిదూరే అట్ఠాసి. సా పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా లాజేహి సద్ధిం పదుమపుప్ఫం గహేత్వా కుటితో ఓరుయ్హ లాజే పచ్చేకబుద్ధస్స పత్తే పక్ఖిపిత్వా పదుమపుప్ఫేన పత్తం పిధాయ అదాసి. అథస్సా పచ్చేకబుద్ధే థోకం గతే ఏతదహోసి – ‘‘పబ్బజితా నామ పుప్ఫేన అనత్థికా, అహం పుప్ఫం గహేత్వా పిళన్ధిస్సామీ’’తి గన్త్వా పచ్చేకబుద్ధస్స హత్థతో పుప్ఫం గహేత్వా పున చిన్తేసి – ‘‘సచే, అయ్యో, పుప్ఫేన అనత్థికో అభవిస్స, పత్తమత్థకే ఠపేతుం న అదస్స, అద్ధా అయ్యస్స అత్థో భవిస్సతీ’’తి పున గన్త్వా పత్తమత్థకే ఠపేత్వా పచ్చేకబుద్ధం ఖమాపేత్వా, ‘‘భన్తే, ఇమేసం మే లాజానం నిస్సన్దేన లాజగణనాయ పుత్తా అస్సు, పదుమపుప్ఫస్స నిస్సన్దేన నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే మే పదే పదే పదుమపుప్ఫం ఉట్ఠహతూ’’తి పత్థనం అకాసి. పచ్చేకబుద్ధో తస్సా పస్సన్తియావ ఆకాసేన గన్ధమాదనపబ్బతం గన్త్వా తం పదుమం నన్దమూలకపబ్భారే పచ్చేకబుద్ధానం అక్కమనసోపానసమీపే పాదపుఞ్ఛనం కత్వా ఠపేసి.
సాపి తస్స కమ్మస్స నిస్సన్దేన దేవలోకే పటిసన్ధిం గణ్హి, నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ చస్సా పదే పదే మహాపదుమపుప్ఫం ఉట్ఠాసి. సా తతో చవిత్వా పబ్బతపాదే ఏకస్మిం పదుమస్సరే పదుమగబ్భే నిబ్బత్తి. తం నిస్సాయ ఏకో తాపసో వసతి, సో పాతోవ ముఖధోవనత్థాయ సరం గన్త్వా తం పుప్ఫం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘ఇదం పుప్ఫం సేసేహి మహన్తతరం, సేసాని చ పుప్ఫితాని, ఇదం మకుళితమేవ, భవితబ్బమేత్థ కారణేనా’’తి ఉదకం ఓతరిత్వా తం పుప్ఫం గణ్హి. తం తేన గహితమత్తమేవ పుప్ఫితం. తాపసో అన్తోపదుమగబ్భే నిపన్నదారికం అద్దస. దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ చ ధీతుసినేహం లభిత్వా పదుమేనేవ సద్ధిం పణ్ణసాలం నేత్వా మఞ్చకే నిపజ్జాపేసి. అథస్సా పుఞ్ఞానుభావేన అఙ్గుట్ఠకే ఖీరం నిబ్బత్తి. సో తస్మిం పుప్ఫే మిలాతే అఞ్ఞం నవపుప్ఫం ఆహరిత్వా తం నిపజ్జాపేసి. అథస్సా ఆధావనవిధావనేన కీళితుం సమత్థకాలతో పట్ఠాయ పదవారే పదవారే పదుమపుప్ఫం ఉట్ఠాసి, కుఙ్కుమరాసిస్స వియస్సా సరీరవణ్ణో అహోసి. సా అప్పత్తా దేవవణ్ణం, అతిక్కన్తా మానుసవణ్ణం అహోసి. సా పితరి ఫలాఫలత్థాయ గతే పణ్ణసాలాయం ఓహీయతి.
అథేకదివసం తస్సా వయప్పత్తకాలే పితరి ఫలాఫలత్థాయ గతే ఏకో వనచరకో తం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘మనుస్సానం నామ ఏవంవిధం రూపం నత్థి, వీమంసిస్సామి న’’న్తి తాపసస్స ఆగమనం ఉదిక్ఖన్తో నిసీది. సా పితరి ఆగచ్ఛన్తే పటిపథం గన్త్వా తస్స హత్థతో కాజకమణ్డలుం అగ్గహేసి, ఆగన్త్వా నిసిన్నస్స చస్స అత్తనా కరణవత్తం దస్సేసి. తదా సో వనచరకో మనుస్సభావం ఞత్వా తాపసం అభివాదేత్వా నిసీది. తాపసో తం వనచరకం వనమూలఫలాఫలేహి చ పానీయేన చ నిమన్తేత్వా, ‘‘భో పురిస, ఇమస్మింయేవ ఠానే వసిస్ససి, ఉదాహు గమిసస్సీ’’తి పుచ్ఛి. గమిస్సామి, భన్తే, ఇధ కిం కరిస్సామీతి. ఇదం తయా దిట్ఠకారణం ఏత్తో గన్త్వా అకథేతుం సక్ఖిస్ససీతి. సచే, అయ్యో, న ఇచ్ఛతి, కిం కారణా కథేస్సామీతి తాపసం వన్దిత్వా పున ఆగమనకాలే మగ్గసఞ్జాననత్థం సాఖాసఞ్ఞఞ్చ రుక్ఖసఞ్ఞఞ్చ కరోన్తో పక్కామి.
సో బారాణసిం గన్త్వా రాజానం అద్దస, రాజా ‘‘కస్మా ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అహం, దేవ, తుమ్హాకం వనచరకో పబ్బతపాదే అచ్ఛరియం ఇత్థిరతనం దిస్వా ఆగతోమ్హీ’’తి సబ్బం పవత్తిం కథేసి. సో తస్స వచనం సుత్వా వేగేన పబ్బతపాదం గన్త్వా అవిదూరే ఠానే ఖన్ధావారం నివేసేత్వా వనచరకేన చేవ అఞ్ఞేహి చ పురిసేహి సద్ధిం తాపసస్స భత్తకిచ్చం కత్వా నిసిన్నవేలాయ తత్థ గన్త్వా అభివాదేత్వా పటిసన్థారం కత్వా ఏకమన్తం నిసీది. రాజా తాపసస్స పబ్బజితపరిక్ఖారభణ్డం పాదమూలే ఠపేత్వా, ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం ఠానే కిం కరోమ, గచ్ఛామా’’తి ఆహ. గచ్ఛ, మహారాజాతి. ఆమ, గచ్ఛామి, భన్తే. అయ్యస్స పన సమీపే విసభాగపరిసా అత్థీతి అస్సుమ్హ, అసారుప్పా ఏసా పబ్బజితానం, మయా సద్ధిం గచ్ఛతు, భన్తేతి. మనుస్సానం చిత్తం నామ దుత్తోసయం, కథం బహూనం మజ్ఝే వసిస్సతీతి. అమ్హాకం రుచితకాలతో పట్ఠాయ సేసానం జేట్ఠకట్ఠానే ఠపేత్వా పటిజగ్గిస్సామి, భన్తేతి.
సో రఞ్ఞో కథం సుత్వా దహరకాలే గహితనామవసేనేవ, ‘‘అమ్మ, పదుమవతీ’’తి ధీతరం పక్కోసి. సా ఏకవచనేనేవ పణ్ణసాలతో నిక్ఖమిత్వా పితరం అభివాదేత్వా అట్ఠాసి. అథ నం పితా ఆహ – ‘‘త్వం, అమ్మ, వయప్పత్తా, ఇమస్మిం ఠానే రఞ్ఞా దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ వసితుం అయుత్తా, రఞ్ఞా సద్ధిం గచ్ఛ, అమ్మా’’తి. సా ‘‘సాధు, తాతా’’తి పితు వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా అభివాదేత్వా పరోదమానా అట్ఠాసి. రాజా ‘‘ఇమిస్సా పితు చిత్తం గణ్హామీ’’తి తస్మింయేవ ఠానే కహాపణరాసిమ్హి ఠపేత్వా అభిసేకం అకాసి. అథ నం గహేత్వా అత్తనో నగరం ఆనేత్వా ఆగతకాలతో పట్ఠాయ సేసఇత్థియో అనోలోకేత్వా తాయ సద్ధింయేవ రమతి. తా ఇత్థియో ఇస్సాపకతా తం రఞ్ఞో అన్తరే పరిభిన్దితుకామా ఏవమాహంసు – ‘‘నాయం, మహారాజ, మనుస్సజాతికా, కహం నామ తుమ్హేహి మనుస్సానం విచరణట్ఠానే పదుమాని ఉట్ఠహన్తాని దిట్ఠపుబ్బాని, అద్ధా అయం యక్ఖినీ, నీహరథ నం మహారాజా’’తి. రాజా తాసం కథం సుత్వా తుణ్హీ అహోసి.
అథస్స అపరేన సమయేన పచ్చన్తో కుపితో. సో ‘‘గరుగబ్భా పదుమవతీ’’తి తం నగరే ఠపేత్వా పచ్చన్తం అగమాసి. అథ తా ఇత్థియో తస్సా ఉపట్ఠాయికాయ లఞ్జం దత్వా ‘‘ఇమిస్సా దారకం జాతమత్తమేవ అపనేత్వా ఏకం దారుఘటికం లోహితేన మక్ఖేత్వా సన్తికే ఠపేహీ’’తి ఆహంసు. పదుమవతియాపి నచిరస్సేవ గబ్భవుట్ఠానం అహోసి. మహాపదుమకుమారో ఏకకోవ కుచ్ఛియం పటిసన్ధిం గణ్హి. అవసేసా ఏకూనపఞ్చసతా దారకా మహాపదుమకుమారస్స మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమిత్వా నిపన్నకాలే సంసేదజా హుత్వా నిబ్బత్తింసు. అథస్స ‘‘న తావాయం సతిం పటిలభతీ’’తి ఞత్వా ఉపట్ఠాయికా ఏకం దారుఘటికం లోహితేన మక్ఖేత్వా సమీపే ఠపేత్వా తాసం ఇత్థీనం సఞ్ఞం అదాసి. తా పఞ్చసతాపి ఇత్థియో ఏకేకా ఏకేకం దారకం గహేత్వా చున్దకారకానం సన్తికం పేసేత్వా కరణ్డకే ఆహరాపేత్వా అత్తనా అత్తనా గహితదారకే తత్థ నిపజ్జాపేత్వా బహి లఞ్ఛనం కత్వా ఠపయింసు.
పదుమవతీపి ఖో సఞ్ఞం లభిత్వా తం ఉపట్ఠాయికం ‘‘కిం విజాతమ్హి, అమ్మా’’తి పుచ్ఛి. సా తం సన్తజ్జేత్వా ‘‘కుతో త్వం దారకం లభిస్ససీ’’తి వత్వా ‘‘అయం తే కుచ్ఛితో నిక్ఖన్తదారకో’’తి లోహితమక్ఖితం దారుఘటికం పురతో ఠపేసి. సా తం దిస్వా దోమనస్సప్పత్తా ‘‘సీఘం నం ఫాలేత్వా అపనేహి, సచే కోచి పస్సేయ్య లజ్జితబ్బం భవేయ్యా’’తి ఆహ. సా తస్సా కథం సుత్వా అత్థకామా వియ దారుఘటికం ఫాలేత్వా ఉద్ధనే పక్ఖిపి.
రాజాపి పచ్చన్తతో ఆగన్త్వా నక్ఖత్తం పటిమానేన్తో బహినగరే ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా నిసీది. అథ తా పఞ్చసతా ఇత్థియో రఞ్ఞో పచ్చుగ్గమనం ఆగన్త్వా ఆహంసు – ‘‘త్వం, మహారాజ, న అమ్హాకం సద్దహసి, అమ్హేహి వుత్తం అకారణం వియ హోతి. త్వం మహేసియా ఉపట్ఠాయికం పక్కోసాపేత్వా పటిపుచ్ఛ, దారుఘటికం తే దేవీ విజాతా’’తి. రాజా తం కారణం న ఉపపరిక్ఖిత్వావ ‘‘అమనుస్సజాతికా భవిస్సతీ’’తి తం గేహతో నిక్కడ్ఢి. తస్సా రాజగేహతో సహ నిక్ఖమనేనేవ పదుమపుప్ఫాని అన్తరధాయింసు, సరీరచ్ఛవిపి వివణ్ణా అహోసి. సా ఏకికావ అన్తరవీథియా పాయాసి. అథ నం ఏకా వయప్పత్తా మహల్లికా ఇత్థీ దిస్వా ధీతుసినేహం ఉప్పాదేత్వా ‘‘కహం గచ్ఛసి అమ్మా’’తి ఆహ. ఆగన్తుకమ్హి, వసనట్ఠానం ఓలోకేన్తీ విచరామీతి. ఇధాగచ్ఛ, అమ్మాతి వసనట్ఠానం దత్వా భోజనం పటియాదేసి.
తస్సా ఇమినావ నియామేన తత్థ వసమానాయ తా పఞ్చసతా ఇత్థియో ఏకచిత్తా హుత్వా రాజానం ఆహంసు – ‘‘మహారాజ, తుమ్హేసు యుద్ధం గతేసు అమ్హేహి గఙ్గాదేవతాయ ‘అమ్హాకం దేవే విజితసఙ్గామే ఆగతే బలికమ్మం కత్వా ఉదకకీళం కరిస్సామా’తి పత్థితం అత్థి, ఏతమత్థం, దేవ, జానాపేమా’’తి. రాజా తాసం వచనేన తుట్ఠో గఙ్గాయం ఉదకకీళం కాతుం అగమాసి. తాపి అత్తనా అత్తనా గహితం కరణ్డకం పటిచ్ఛన్నం కత్వా ఆదాయ నదిం గన్త్వా తేసం కరణ్డకానం పటిచ్ఛాదనత్థం పారుపిత్వా పారుపిత్వా ఉదకే పతిత్వా కరణ్డకే విస్సజ్జేసుం. తేపి ఖో కరణ్డకా సబ్బే సహ గన్త్వా హేట్ఠాసోతే పసారితజాలమ్హి లగ్గింసు. తతో ఉదకకీళం కీళిత్వా రఞ్ఞో ఉత్తిణ్ణకాలే జాలం ఉక్ఖిపన్తా తే కరణ్డకే దిస్వా రఞ్ఞో సన్తికం ఆనయింసు. రాజా కరణ్డకే దిస్వా ‘‘కిం, తాతా, కరణ్డకేసూ’’తి ఆహ. న జానామ, దేవాతి. సో తే కరణ్డకే వివరాపేత్వా ఓలోకేన్తో పఠమం మహాపదుమకుమారస్స కరణ్డకం వివరాపేసి. తేసం పన సబ్బేసమ్పి కరణ్డకేసు నిపజ్జాపితదివసేయేవ పుఞ్ఞిద్ధియా అఙ్గుట్ఠతో ఖీరం నిబ్బత్తి. సక్కో దేవరాజా తస్స రఞ్ఞో నిక్కఙ్ఖభావత్థం అన్తోకరణ్డకే అక్ఖరాని లిఖాపేసి ‘‘ఇమే కుమారా పదుమవతియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తా బారాణసిరఞ్ఞో పుత్తా, అథ నే పదుమవతియా సపత్తియో పఞ్చసతా ఇత్థియో కరణ్డకేసు పక్ఖిపిత్వా ఉదకే ఖిపింసు, రాజా ఇమం కారణం జానాతూ’’తి. కరణ్డకే వివరితమత్తే రాజా అక్ఖరాని వాచేత్వా దారకే దిస్వా మహాపదుమకుమారం ఉక్ఖిపిత్వా ‘‘వేగేన రథే యోజేథ, అస్సే కప్పేథ, అహం అజ్జ అన్తోనగరం పవిసిత్వా ఏకచ్చానం మాతుగామానం పియం కరిస్సామీ’’తి పాసాదం ఆరుయ్హ హత్థిగీవాయ సహస్సభణ్డికం ఠపేత్వా భేరిం చరాపేసి ‘‘యో పదుమవతిం పస్సతి, సో ఇమం సహస్సం గణ్హతూ’’తి.
తం కథం సుత్వా పదుమవతీ మాతుయా సఞ్ఞం అదాసి – ‘‘హత్థిగీవతో సహస్సం గణ్హ, అమ్మా’’తి. అహం ఏవరూపం గణ్హితుం న విసహామీతి. సా దుతియమ్పి తతియమ్పి వుత్తే, ‘‘కిం వత్వా గణ్హామి అమ్మా’’తి ఆహ. ‘‘మమ ధీతా, పదుమవతిం దేవిం పస్సతీ’’తి వత్వా గణ్హాహీతి. సా ‘‘యం వా తం వా హోతూ’’తి గన్త్వా సహస్సచఙ్కోటకం గణ్హి. అథ నం మనుస్సా పుచ్ఛింసు – ‘‘పదుమవతిం దేవిం పస్ససి, అమ్మా’’తి. ‘‘అహం న పస్సామి, ధీతా కిర మే పస్సతీ’’తి ఆహ. తే ‘‘కహం పన సా, అమ్మా’’తి వత్వా తాయ సద్ధిం గన్త్వా పదుమవతిం సఞ్జానిత్వా పాదేసు నిపతింసు. తస్మిం కాలే సా ‘‘పదుమవతీ దేవీ అయ’’న్తి ఞత్వా ‘‘భారియం వత ఇత్థియా కమ్మం కతం, యా ఏవంవిధస్స రఞ్ఞో మహేసీ సమానా ఏవరూపే ఠానే నిరారక్ఖా వసీ’’తి ఆహ. తేపి రాజపురిసా పదుమవతియా నివేసనం సేతసాణీహి పరిక్ఖిపాపేత్వా ద్వారే ఆరక్ఖం ఠపేత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా సువణ్ణసివికం పేసేసి. సా ‘‘అహం ఏవం న గమిస్సామి, మమ వసనట్ఠానతో పట్ఠాయ యావ రాజగేహం ఏత్థన్తరే వరపోత్థకచిత్తత్థరణే అత్థరాపేత్వా ఉపరి సువణ్ణతారకవిచిత్తం చేలవితానం బన్ధాపేత్వా పసాధనత్థాయ సబ్బాలఙ్కారేసు పహితేసు పదసావ గమిస్సామి, ఏవం మే నాగరా సమ్పత్తిం పస్సిస్సన్తీ’’తి ఆహ. రాజా ‘‘పదుమవతియా యథారుచిం కరోథా’’తి ఆహ. తతో పదుమవతీ సబ్బపసాధనం పసాధేత్వా ‘‘రాజగేహం గమిస్సామీ’’తి మగ్గం పటిపజ్జి. అథస్సా అక్కన్తఅక్కన్తట్ఠానే వరపోత్థకచిత్తత్థరణాని భిన్దిత్వా పదుమపుప్ఫాని ఉట్ఠహింసు. సా మహాజనస్స అత్తనో సమ్పత్తిం దస్సేత్వా రాజనివేసనం ఆరుయ్హ సబ్బే చిత్తత్థరణే తస్సా మహల్లికాయ పోసావనికమూలం కత్వా దాపేసి.
రాజాపి ఖో తా పఞ్చసతా ఇత్థియో పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఇమాయో తే దేవి దాసియో కత్వా దేమీ’’తి ఆహ. సాధు, మహారాజ, ఏతాసం మయ్హం దిన్నభావం సకలనగరే జానాపేహీతి. రాజా నగరే భేరిం చరాపేసి – ‘‘పదుమవతియా దూబ్భికా పఞ్చసతా ఇత్థియో ఏతిస్సా ఏవ దాసియో కత్వా దిన్నా’’తి. సా ‘‘తాసం సకలనగరేన దాసిభావో సల్లక్ఖితో’’తి ఞత్వా ‘‘అహం మమ దాసియో భుజిస్సా కాతుం లభామి దేవా’’తి రాజానం పుచ్ఛి. తవ ఇచ్ఛా దేవీతి. ఏవం సన్తే తమేవ భేరిచారికం పక్కోసాపేత్వా ‘‘పదుమవతిదేవియా అత్తనో దాసియో కత్వా దిన్నా పఞ్చసతా ఇత్థియో సబ్బావ భుజిస్సా కతాతి పున భేరిం చరాపేథా’’తి ఆహ. సా తాసం భుజిస్సభావే కతే ఏకూనాని పఞ్చసత్తపుత్తాని తాసంయేవ హత్థే పోసనత్థాయ దత్వా సయం మహాపదుమకుమారంయేవ గణ్హి.
అథ అపరభాగే తేసం కుమారానం కీళనవయే సమ్పత్తే రాజా ఉయ్యానే నానావిధం కీళనట్ఠానం కారేసి. తే అత్తనో సోళసవస్సుద్దేసికకాలే సబ్బేవ ఏకతో హుత్వా ఉయ్యానే పదుమసఞ్ఛన్నాయ మఙ్గలపోక్ఖరణియా కీళన్తా నవపదుమాని పుప్ఫితాని పురాణపదుమాని చ వణ్టతో పతన్తాని దిస్వా ‘‘ఇమస్స తావ అనుపాదిన్నకస్స ఏవరూపా జరా పాపుణాతి, కిమఙ్గం పన అమ్హాకం సరీరస్స. ఇదమ్పి హి ఏవంగతికమేవ భవిస్సతీ’’తి ఆరమ్మణం గహేత్వా సబ్బేవ పచ్చేకబోధిఞాణం నిబ్బత్తేత్వా ఉట్ఠాయుట్ఠాయ పదుమకణ్ణికాసు పల్లఙ్కేన నిసీదింసు.
అథ తేహి సద్ధిం ఆగతా రాజపురిసా బహుగతం దివసం ఞత్వా ‘‘అయ్యపుత్తా తుమ్హాకం వేలం జానాథా’’తి ఆహంసు. తే తుణ్హీ అహేసుం. తే పురిసా గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం – ‘‘కుమారా దేవ, పదుమకణ్ణికాసు నిసిన్నా, అమ్హేసు కథేన్తేసుపి వచీభేదం న కరోన్తీ’’తి. యథారుచియా తేసం నిసీదితుం దేథాతి. తే సబ్బరత్తిం గహితారక్ఖా పదుమకణ్ణికాసు నిసిన్ననియామేనేవ అరుణం ఉట్ఠాపేసుం. పురిసా పునదివసే ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘దేవా వేలం జానాథా’’తి ఆహంసు. న మయం దేవా, పచ్చేకబుద్ధా నామ మయన్తి. అయ్యా, తుమ్హే భారియం కథం కథేథ, పచ్చేకబుద్ధా నామ తుమ్హాదిసా న హోన్తి, ద్వఙ్గులకేసమస్సుధరా కాయే పటిముక్కఅట్ఠపరిక్ఖారా హోన్తీతి. తే దక్ఖిణహత్థేన సీసం పరామసింసు. తావదేవ గిహిలిఙ్గం అన్తరధాయి, అట్ఠ పరిక్ఖారా కాయే పటిముక్కావ అహేసుం. తతో పస్సన్తస్సేవ మహాజనస్స ఆకాసేన నన్దమూలకపబ్భారం అగమంసు.
సాపి ఖో, పదుమవతీ దేవీ, ‘‘అహం బహుపుత్తా హుత్వా నిపుత్తా జాతా’’తి హదయసోకం పత్వా తేనేవ సోకేన కాలం కత్వా రాజగహనగరద్వారగామకే సహత్థేన కమ్మం కత్వా జీవనకట్ఠానే నిబ్బత్తి. అపరభాగే కులఘరం గన్త్వా ఏకదివసం సామికస్స ఖేత్తం యాగుం హరమానా తేసం అత్తనో పుత్తానం అన్తరే అట్ఠ పచ్చేకబుద్ధే భిక్ఖాచారవేలాయ ఆకాసేన గచ్ఛన్తే దిస్వా సీఘం సీఘం గన్త్వా సామికస్స ఆరోచేసి – ‘‘పస్స, అయ్య, పచ్చేకబుద్ధే, ఏతే నిమన్తేత్వా భోజేస్సామా’’తి. సో ఆహ – ‘‘సమణసకుణా నామేతే అఞ్ఞత్థాపి ఏవం చరన్తి, న ఏతే పచ్చేకబుద్ధా’’తి. తే తేసం కథేన్తానంయేవ అవిదూరే ఠానే ఓతరింసు. సా ఇత్థీ తందివసం అత్తనో భత్తఖజ్జభోజనం తేసం దత్వా ‘‘స్వేపి అట్ఠ జనా మయ్హం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి ఆహ. సాధు, ఉపాసికే, తవ సక్కారో ఏత్తకోవ హోతు, ఆసనాని చ అట్ఠేవ హోన్తు, అఞ్ఞేపి బహూ పచ్చేకబుద్ధే దిస్వా తవ చిత్తం పసాదేయ్యాసీతి. సా పునదివసే అట్ఠ ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా అట్ఠన్నం సక్కారసమ్మానం పటియాదేత్వా నిసీది.
నిమన్తితపచ్చేకబుద్ధా సేసానం సఞ్ఞం అదంసు – ‘‘మారిసా, అజ్జ అఞ్ఞత్థ అగన్త్వా సబ్బేవ తుమ్హాకం మాతు సఙ్గహం కరోథా’’తి. తే తేసం వచనం సుత్వా సబ్బేవ ఏకతో ఆకాసేన ఆగన్త్వా మాతు-గేహద్వారే పాతురహేసుం. సాపి పఠమం లద్ధసఞ్ఞతాయ బహూపి దిస్వా న కమ్పిత్థ, సబ్బేపి తే గేహం పవేసేత్వా ఆసనేసు నిసీదాపేసి. తేసు పటిపాటియా నిసీదన్తేసు నవమో అఞ్ఞాని అట్ఠ ఆసనాని మాపేత్వా సయం ధురాసనే నిసీది. యావ ఆసనాని వడ్ఢన్తి, తావ గేహం వడ్ఢతి. ఏవం తేసు సబ్బేసుపి నిసిన్నేసు సా ఇత్థీ అట్ఠన్నం పచ్చేకబుద్ధానం పటియాదితం సక్కారం పఞ్చసతానమ్పి యావదత్థం దత్వా అట్ఠ నీలుప్పలహత్థకే ఆహరిత్వా నిమన్తితపచ్చేకబుద్ధానంయేవ పాదమూలే ఠపేత్వా ఆహ – ‘‘మయ్హం, భన్తే, నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే సరీరవణ్ణో ఇమేసం నీలుప్పలానం అన్తోగబ్భవణ్ణో వియ హోతూ’’తి పత్థనం అకాసి. పచ్చేకబుద్ధా మాతు అనుమోదనం కత్వా గన్ధమాదనంయేవ అగమంసు.
సాపి యావజీవం కుసలం కత్వా తతో చుతా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం సేట్ఠికులే పటిసన్ధిం గణ్హి, నీలుప్పలగబ్భసమానవణ్ణతాయ చస్సా ఉప్పలవణ్ణాత్వేవ నామం అకంసు. అథస్సా వయప్పత్తకాలే సకలజమ్బుదీపరాజానో చ సేట్ఠినో చ సేట్ఠిస్స సన్తికం పహిణింసు – ‘‘ధీతరం అమ్హాకం దేతూ’’తి. అపహిణన్తో నామ నాహోసి. తతో సేట్ఠి చిన్తేసి – ‘‘అహం సబ్బేసం మనం గహేతుం న సక్ఖిస్సామి, ఉపాయం పనేకం కరిస్సామీ’’తి ధీతరం పక్కోసాపేత్వా ‘‘పబ్బజితుం అమ్మ సక్ఖిస్ససీ’’తి ఆహ. తస్సా పచ్ఛిమభవికత్తా పితువచనం సీసే ఆసిత్తసతపాకతేలం వియ అహోసి, తస్మా పితరం ‘‘పబ్బజిస్సామి, తాతా’’తి ఆహ. సో తస్సా సక్కారం కత్వా భిక్ఖునిఉపస్సయం నేత్వా పబ్బాజేసి. తస్సా అచిరపబ్బజితాయ ఏవ ఉపోసథాగారే కాలవారో పాపుణి. సా దీపం జాలేత్వా ఉపోసథాగారం సమ్మజ్జిత్వా దీపసిఖాయ నిమిత్తం గణ్హిత్వా పునప్పునం ఓలోకయమానా తేజోకసిణారమ్మణం ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తదేవ పాదకం కత్వా అరహత్తం పాపుణి. అరహత్తఫలేన సద్ధింయేవ చ ఇద్ధివికుబ్బనే చిణ్ణవసీ అహోసి. సా అపరభాగే సత్థు యమకపాటిహారియకరణదివసే ‘‘అహం, భన్తే, పాటిహారియం కరిస్సామీ’’తి సీహనాదం నది. సత్థా ఇదం కారణం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా జేతవనవిహారే నిసిన్నో పటిపాటియా భిక్ఖునియో ఠానన్తరే ఠపేన్తో ఇమం థేరిం ఇద్ధిమన్తీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.
పటాచారాథేరీవత్థు
౨౩౮. చతుత్థే వినయధరానం యదిదం పటాచారాతి పటాచారా థేరీ వినయధరానం అగ్గాతి దస్సేతి. సా కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే పటిసన్ధిం గణ్హిత్వా అపరభాగే సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం భిక్ఖునిం వినయధరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా యావజీవం కుసలం కత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా కస్సపబుద్ధకాలే కికిస్స కాసిరఞ్ఞో గేహే పటిసన్ధిం గణ్హిత్వా సత్తన్నం భగినీనం అబ్భన్తరా హుత్వా వీసతి వస్ససహస్సాని బ్రహ్మచరియం చరిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పరివేణం కత్వా పున దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం సేట్ఠిగేహే పటిసన్ధిం గణ్హి.
సా అపరభాగే వయప్పత్తా అత్తనో గేహే ఏకేన కమ్మకారేన సద్ధిం సన్థవం కత్వా అపరభాగే అత్తనో సమానజాతికం కులం గచ్ఛన్తీ కతసన్థవస్స పురిసస్స సఞ్ఞం అదాసి – ‘‘న త్వం స్వే పట్ఠాయ మం పటిహారసతేనపి దట్ఠుం లభిస్ససి, సచే తే కమ్మం అత్థి, ఇదాని మం గణ్హిత్వా గచ్ఛాహీ’’తి. సో ‘‘ఏవం హోతూ’’తి అనుచ్ఛవికం హత్థసారం గహేత్వా తం ఆదాయ నగరతో తీణి చత్తారి యోజనాని పటిక్కమిత్వా ఏకస్మిం గామకే వాసం కప్పేసి.
అథ అపరభాగే తస్సా కుచ్ఛియం గబ్భో పతిట్ఠాసి. సా గబ్భే పరిపక్కే ‘‘ఇదం అమ్హాకం అనాథట్ఠానం, కులగేహం గచ్ఛామ సామీ’’తి ఆహ. సో ‘‘అజ్జ గచ్ఛామ, స్వే గచ్ఛామా’’తి గన్తుం అసక్కోన్తో కాలం వీతినామేసి. సా తస్స కారణం ఞత్వా ‘‘నాయం బాలో మం నేస్సతీ’’తి తస్మిం బహి గతే ‘‘ఏకికావ కులగేహం గమిస్సామీ’’తి మగ్గం పటిపజ్జి. సో ఆగన్త్వా తం గేహే అపస్సన్తో పటివిస్సకే పుచ్ఛిత్వా ‘‘కులగేహం గతా’’తి సుత్వా ‘‘మం నిస్సాయ కులధీతా అనాథా జాతా’’తి పదానుపదికం గన్త్వా సమ్పాపుణి. తస్సా అన్తరామగ్గేవ గబ్భవుట్ఠానం అహోసి. తతో ‘‘యస్సత్థాయ మయం గచ్ఛేయ్యామ, సో అత్థో అన్తరామగ్గేవ నిప్ఫన్నో, ఇదాని గన్త్వా కిం కరిస్సామా’’తి పటినివత్తింసు. పున తస్సా కుచ్ఛియం గబ్భో పతిట్ఠాసీతి పురిమనయేనేవ విత్థారేతబ్బం.
అన్తరామగ్గే పనస్సా గబ్భవుట్ఠానే జాతమత్తేయేవ చతూసు దిసాసు మహామేఘో ఉట్ఠహి. సా తం పురిసం ఆహ – ‘‘సామి, అవేలాయ చతూసు దిసాసు మేఘో ఉట్ఠితో, అత్తనో వసనట్ఠానం కాతుం వాయమాహీ’’తి. సో ‘‘ఏవం కరిస్సామీ’’తి దణ్డకేహి కుటికం కత్వా ‘‘ఛదనత్థాయ తిణం ఆహరిస్సామీ’’తి ఏకస్మిం మహావమ్మికపాదే తిణం ఛిన్దతి. అథ నం వమ్మికే నిపన్నో కణ్హసప్పో పాదే డంసి, సో తస్మింయేవ ఠానే పతితో. సాపి ‘‘ఇదాని ఆగమిస్సతి, ఇదాని ఆగమిస్సతీ’’తి సబ్బరత్తిం ఖేపేత్వా ‘‘అద్ధా మం సో ‘అనాథా ఏసా’తి మగ్గే ఛడ్డేత్వా గతో భవిస్సతీ’’తి ఆలోకే సఞ్జాతే పదానుసారేన ఓలోకేన్తీ వమ్మికపాదే పతితం దిస్వా ‘‘మం నిస్సాయ నట్ఠో పురిసో’’తి పరిదేవిత్వా దహరదారకం పస్సేనాదాయ మహల్లకం అఙ్గులీహి గాహాపేత్వా మగ్గేన గచ్ఛన్తీ అన్తరామగ్గే ఏకం ఉత్తాననదిం దిస్వా ‘‘ద్వేపి దారకే ఏకప్పహారేనేవ ఆదాయ గన్తుం న సక్ఖిస్సామీ’’తి జేట్ఠకం ఓరిమతీరే ఠపేత్వా దహరం పరతీరం నేత్వా పిలోతికచుమ్బటకే నిపజ్జాపేత్వా పున నివత్తిత్వా ‘‘ఇతరం గహేత్వా గమిస్సామీ’’తి నదిం ఓతరి.
అథస్సా నదీమజ్ఝం పత్తకాలే ఏకో సేనో ‘‘మంసపిణ్డో అయ’’న్తి సఞ్ఞాయ దారకం విజ్ఝితుం ఆగచ్ఛతి. సా హత్థం పసారేత్వా సేనం పలాపేసి. తస్సా తం హత్థవికారం దిస్వా మహల్లకదారకో ‘‘మం పక్కోసతీ’’తి సఞ్ఞాయ నదిం ఓతరిత్వా సోతే పతితో యథాసోతం అగమాసి. సోపి సేనో తస్సా అసమ్పత్తాయ ఏవ తం దహరదారకం గణ్హిత్వా అగమాసి. సా బలవసోకాభిభూతా అన్తరామగ్గే ఇమం విలాపగీతం గాయన్తీ గచ్ఛతి –
‘‘ఉభో పుత్తా కాలఙ్కతా, పన్థే మయ్హం పతీ మతో’’తి.
సా ఏవం విలపమానావ సావత్థిం పత్వా కులసభాగం గన్త్వాపి సోకవసేనేవ అత్తనో గేహం వవత్థపేతుం అసక్కోన్తీ ‘‘ఇమస్మిం ఠానే ఏవంవిధం నామ కులం అత్థి, కతరం తం గేహ’’న్తి పటిపుచ్ఛి. త్వం తం కులం పటిపుచ్ఛిత్వా కిం కరిస్ససి? తేసం వసనగేహం వాతప్పహారేన పతితం, తత్థేవ తే సబ్బేపి జీవితక్ఖయం పత్తా, అథ నే ఖుద్దకమహల్లకే ఏకచితకస్మింయేవ ఝాపేన్తి, పస్స ఏసా ధూమవట్టి పఞ్ఞాయతీతి. సా తం కథం సుత్వావ కిం తుమ్హే వదథా’’తి అత్తనో నివత్థసాటకం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తీ జాతనియామేనేవ బాహా పగ్గయ్హ కన్దమానా ఞాతీనం చితకట్ఠానం గన్త్వా తం విలాపగీతం పరిపుణ్ణం కత్వా పరిదేవమానా –
‘‘ఉభో పుత్తా కాలఙ్కతా, పన్థే మయ్హం పతీ మతో;
మాతా పితా చ భాతా చ, ఏకచితకస్మిం డయ్హరే’’తి. –
ఆహ. అఞ్ఞేన జనేన సాటకం దిన్నమ్పి ఫాలేత్వా ఫాలేత్వా ఛడ్డేతి. అథ నం దిట్ఠదిట్ఠట్ఠానే మహాజనో పరివారేత్వా చరతి. అథస్సా ‘‘అయం పటాచారం పటపరిహరణం వినా చరతీ’’తి పటాచారాతేవ నామం అకంసు. యస్మా చస్సా సో నగ్గభావేన అలజ్జీఆచారో పాకటో అహోసి, తస్మా పతితో ఆచారో అస్సాతి పటాచారాత్వేవ నామం అకంసు.
సా ఏకదివసం సత్థరి మహాజనస్స ధమ్మం దేసేన్తే విహారం పవిసిత్వా పరిసపరియన్తే అట్ఠాసి. సత్థా మేత్తాఫరణేన ఫరిత్వా ‘‘సతిం పటిలభ, భగిని, సతిం పటిలభ, భగినీ’’తి ఆహ. తస్సా సత్థు వచనం సుత్వా బలవహిరోత్తప్పం ఆగతం, సా తత్థేవ భూమియం నిసీది. అవిదూరే ఠితో పురిసో ఉత్తరిసాటకం ఖిపిత్వా అదాసి. సా తం నివాసేత్వా ధమ్మం అస్సోసి. సత్థా తస్సా చరియవసేన ఇమా ధమ్మపదే గాథా ఆహ –
‘‘న సన్తి పుత్తా తాణాయ, న పితా నాపి బన్ధవా;
అన్తకేనాధిపన్నస్స, నత్థి ఞాతీసు తాణతా.
‘‘ఏతమత్థవసం ఞత్వా, పణ్డితో సీలసంవుతో;
నిబ్బానగమనం మగ్గం, ఖిప్పమేవ విసోధయే’’తి. (ధ. ప. ౨౮౮-౨౮౯);
సా గాథాపరియోసానే యథాఠితావ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. సత్థా ‘‘తస్సా భిక్ఖునిఉపస్సయం గన్త్వా పబ్బజా’’తి పబ్బజ్జం సమ్పటిచ్ఛి. సా పబ్బజిత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పత్వా బుద్ధవచనం గణ్హన్తీ వినయపిటకే చిణ్ణవసీ అహోసి. అపరభాగే సత్థా జేతవనే నిసిన్నో భిక్ఖునియో పటిపాటియా ఠానన్తరే ఠపేన్తో పటాచారం వినయధరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.
ధమ్మదిన్నాథేరీవత్థు
౨౩౯. పఞ్చమే ధమ్మకథికానన్తి ధమ్మకథికానం భిక్ఖునీనం ధమ్మదిన్నా అగ్గాతి దస్సేతి. సా కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం పరాయత్తట్ఠానే నిబ్బత్తిత్వా పదుముత్తరస్స భగవతో అగ్గసావకస్స సుజాతత్థేరస్స అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా యావజీవం కుసలం కత్వా సగ్గే నిబ్బత్తి. సబ్బం హేట్ఠా ఖేమాథేరియా అభినీహారవసేనేవ వేదితబ్బం. ఫుస్సబుద్ధకాలే పనేసా సత్థు వేమాతికానం తిణ్ణం భాతికానం దానాధికారే ఠపితకమ్మికస్స గేహే వసమానా ‘‘ఏకం దేహీ’’తి వుత్తా ద్వే అదాసి. ఏవం సబ్బం అపరిహాపేన్తీ దత్వా ద్వేనవుతికప్పే అతిక్కమ్మ కస్సపబుద్ధకాలే కికిస్స కాసిరఞ్ఞో గేహే పటిసన్ధిం గణ్హిత్వా సత్తన్నం భగినీనం అబ్భన్తరా హుత్వా వీసతి వస్ససహస్సాని బ్రహ్మచరియం చరిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స వసనపరివేణం కారేత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరన్తీ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కులగేహే పటిసన్ధిం గణ్హిత్వా అపరభాగే విసాఖసేట్ఠినో గేహం గతా. విసాఖసేట్ఠి నామ బిమ్బిసారస్స సహాయకో రఞ్ఞా సద్ధిం దసబలస్స పఠమదస్సనం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితో, అపరభాగే అనాగామిఫలం సచ్ఛాకాసి.
సో తందివసం ఘరం గన్త్వా సోపానమత్థకే ఠితాయ ధమ్మదిన్నాయ హత్థే పసారితే హత్థం అనాలమ్బిత్వావ పాసాదం అభిరుహి. భుఞ్జమానోపి ‘‘ఇమం దేథ, ఇమం హరథా’’తి న బ్యాహరి. ధమ్మదిన్నా కటచ్ఛుం గహేత్వా పరివిసమానా చిన్తేసి – ‘‘అయం మే హత్థాలమ్బకం దేన్తియాపి హత్థం న ఆలమ్బి, భుఞ్జమానోపి కిఞ్చి న కథేతి, కో ను ఖో మయ్హం దోసో’’తి? అథ నం భుత్తావిం ‘‘కో ను ఖో మే, అయ్య, దోసో’’తి పుచ్ఛి. ధమ్మదిన్నే తుయ్హం దోసో నత్థి, అహం పన అజ్జ పట్ఠాయ సన్థవవసేన తుమ్హాకం సన్తికే నిసీదితుం వా ఠాతుం వా ఆహరాపేత్వా ఖాదితుం వా భుఞ్జితుం వా అభబ్బో. త్వం సచే ఇచ్ఛసి, ఇమస్మిం గేహే వస. నో చే ఇచ్ఛసి, యత్తకేన తే ధనేన అత్థో, తం గణ్హిత్వా కులఘరం గచ్ఛాహీతి. అయ్యపుత్త, ఏవం సన్తే అహం తుమ్హేహి ఛడ్డితఖేళం వమితవమనం సీసేన ఉక్ఖిపిత్వా న చరిస్సామి, మయ్హం పబ్బజ్జం అనుజానాథాతి. విసాఖో ‘‘సాధు, ధమ్మదిన్నే’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేత్వా ధమ్మదిన్నం సువణ్ణసివికాయ భిక్ఖునిఉపస్సయం పబ్బజ్జత్థాయ పేసేసి.
సా పబ్బజిత్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం తావ సేట్ఠి ఘరమజ్ఝే ఠితోవ దుక్ఖస్సన్తం అకాసి, పబ్బజ్జం లద్ధకాలతో పట్ఠాయ పన మయాపి దుక్ఖస్సన్తం కాతుం వట్టతీ’’తి ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికం గన్త్వా, ‘‘అయ్యే, మయ్హం ఆకిణ్ణట్ఠానే చిత్తం న రమతి, గామకావాసం గచ్ఛామీ’’తి ఆహ. థేరియో తస్సా మహాకులా నిక్ఖమ్మ పబ్బజితభావేన చిత్తం వారేతుం అసక్కోన్తియో తం గహేత్వా గామకావాసం అగమంసు. సా అతీతే మద్దితసఙ్ఖారతాయ నచిరస్సేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. అథస్సా ఏతదహోసి – ‘‘మయ్హం కిచ్చం మత్థకం పత్తం, ఇధ వసిత్వా కిం కరిస్సామి, రాజగహమేవ గచ్ఛామి, తత్ర మం నిస్సాయ బహు ఞాతిసఙ్ఘో పుఞ్ఞాని కరిస్సతీ’’తి థేరియో గహేత్వా నగరమేవ పచ్చాగతా.
విసాఖో తస్సా ఆగతభావం ఞత్వా ‘‘సీఘం ఆగతా ఉక్కణ్ఠితా ను ఖో భవిస్సతీ’’తి సాయన్హసమయే తస్సా సన్తికం గన్త్వా అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ‘‘ఉక్కణ్ఠితభావం పుచ్ఛితుం అయుత్త’’న్తి పఞ్చక్ఖన్ధాదివసేన పఞ్హే పుచ్ఛి, ధమ్మదిన్నా ఖగ్గేన ఉప్పలనాలం ఛిన్దన్తీ వియ పుచ్ఛితం పుచ్ఛితం విస్సజ్జేసి. ఉపాసకో ధమ్మదిన్నాథేరియా ఞాణస్స సూరభావం ఞత్వా అత్తనో అధిగతట్ఠానే పటిపాటియా తీసు మగ్గేసు సబ్బాకారేన పఞ్హే పుచ్ఛిత్వా ఉగ్గహవసేన అరహత్తమగ్గేపి పుచ్ఛి. ధమ్మదిన్నాథేరీపి ఉపాసకస్స యావ అనాగామిఫలావ విసయభావం ఞత్వా ‘‘ఇదాని అత్తనో విసయం అతిక్కమిత్వా ధావతీ’’తి తం నివత్తేన్తీ ‘‘అచ్చసరా, ఆవుసో విసాఖ, పఞ్హే, నాసక్ఖి పఞ్హానం పరియన్తం గహేతుం, నిబ్బానోగధఞ్హి, ఆవుసో విసాఖ, బ్రహ్మచరియం నిబ్బానపరాయణం నిబ్బానపరియోసానం. ఆకఙ్ఖమానో చ త్వం, ఆవుసో విసాఖ, భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్యాసి. యథా చ తే భగవా బ్యాకరోతి, తథా నం ధారేయ్యాసీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౬) ఆహ.
విసాఖో సత్థు సన్తికం గన్త్వా సబ్బం పుచ్ఛావిస్సజ్జననయం కథేసి. సత్థా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘మమ ధీతాయ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసు ఖన్ధేసు తణ్హా నత్థీ’’తి వత్వా ధమ్మపదే ఇమం గాథమాహ –
‘‘యస్స పురే చ పచ్ఛా చ, మజ్ఝే చ నత్థి కిఞ్చనం;
అకిఞ్చనం అనాదానం, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణ’’న్తి. (ధ. ప. ౪౨౧);
తతో ధమ్మదిన్నాయ సాధుకారం దత్వా విసాఖం ఉపాసకం ఏతదవోచ – ‘‘పణ్డితా, విసాఖ, ధమ్మదిన్నా భిక్ఖునీ, మహాపఞ్ఞా విసాఖ, ధమ్మదిన్నా భిక్ఖునీ. మం చేపి త్వం, విసాఖ, ఏతమత్థం పుచ్ఛేయ్యాసి, అహమ్పి తం ఏవమేవ బ్యాకరేయ్యం, యథా తం ధమ్మదిన్నాయ భిక్ఖునియా బ్యాకతం, ఏసో చేవేతస్స అత్థో, ఏవఞ్చ నం ధారేహీ’’తి. ఏవమేతం వత్థు సముట్ఠితం. అపరభాగే సత్థా జేతవనే నిసిన్నో పటిపాటియా భిక్ఖునియో ఠానన్తరే ఠపేన్తో ఇదమేవ చూళవేదల్లం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా థేరిం ఇమస్మిం సాసనే ధమ్మకథికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.
నన్దాథేరీవత్థు
౨౪౦. ఛట్ఠే ఝాయీనం యదిదం నన్దాతి ఝానాభిరతానం, నన్దా థేరీ, అగ్గాతి దస్సేతి. సా కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా అపరభాగే సత్థు ధమ్మం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం భిక్ఖునిం ఝానాభిరతానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా తతో కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా అమ్హాకం సత్థు నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ మహాపజాపతిగోతమియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి, నన్దాతిస్సా నామం అకంసు. రూపనన్దాతిపి వుచ్చతి. సా అపరభాగే ఉత్తమరూపభావేన జనపదకల్యాణీ నామ జాతా.
సా అమ్హాకం దసబలే సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా అనుపుబ్బేన కపిలవత్థుం ఆగన్త్వా నన్దఞ్చ రాహులఞ్చ పబ్బాజేత్వా పక్కన్తే సుద్ధోదనమహారాజస్స పరినిబ్బుతకాలే ‘‘మహాపజాపతిగోతమీ చ రాహులమాతా చ నిక్ఖమిత్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజితా’’తి ఞత్వా ‘‘ఇమాసం పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ మయ్హం ఇధ కిం కమ్మ’’న్తి మహాపజాపతియా సన్తికం గన్త్వా పబ్బజి. పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ ‘‘సత్థా రూపం గరహతీ’’తి సత్థు ఉపట్ఠానం న గచ్ఛతి, ఓవాదవారే సమ్పత్తే అఞ్ఞం పేసేత్వా ఓవాదం ఆహరాపేతి. సత్థా తస్సా రూపమదమత్తభావం ఞత్వా ‘‘అత్తనో ఓవాదం అత్తనావ ఆగన్త్వా గణ్హన్తు, న భిక్ఖునీహి అఞ్ఞా పేసేతబ్బా’’తి ఆహ. తతో రూపనన్దా అఞ్ఞం మగ్గం అపస్సన్తీ అకామా ఓవాదం అగమాసి.
సత్థా తస్సా చరితవసేన ఇద్ధియా ఏకం ఇత్థిరూపం నిమ్మినిత్వా తాలవణ్టం గహేత్వా బీజమానం వియ అకాసి. రూపనన్దా తం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అహం అకారణేనేవ పమత్తా హుత్వా నాగచ్ఛామి, ఏవరూపాపి ఇత్థియో సత్థు సన్తికే విస్సత్థా చరన్తి. మమ రూపం ఏతాసం రూపస్స కలం నాగ్ఘతి సోళసిం, అజానిత్వావ ఏత్తకం కాలం న ఆగతమ్హీ’’తి తమేవ ఇత్థినిమిత్తం గణ్హిత్వా ఓలోకేన్తీ అట్ఠాసి. సత్థా తస్సా పుబ్బహేతుసమ్పన్నతాయ ‘‘అట్ఠీనం నగరం కత’’న్తి (ధ. ప. ౧౫౦) ధమ్మపదే గాథం వత్వా –
‘‘చరం వా యది వా తిట్ఠం, నిసిన్నో ఉద వా సయ’’న్తి. (సు. ని. ౧౯౫) –
సుత్తం అభాసి. సా తస్మింయేవ రూపే ఖయవయం పట్ఠపేత్వా అరహత్తం పాపుణి. ఇమస్మిం ఠానే ఇదం వత్థు హేట్ఠా ఖేమాథేరియా వత్థునా సదిసమేవాతి న విత్థారితం. తతో పట్ఠాయ, రూపనన్దా, ఝానాభిరతానం అన్తరే ధురప్పత్తా అహోసి. సత్థా అపరభాగే జేతవనే నిసిన్నో పటిపాటియా భిక్ఖునియో ఠానన్తరే ఠపేన్తో నన్దాథేరిం ఝాయీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.
సోణాథేరీవత్థు
౨౪౧. సత్తమే ఆరద్ధవీరియానన్తి పగ్గహితపరిపుణ్ణవీరియానం సోణా అగ్గాతి దస్సేతి. అయం కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతీనగరే కులగేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా అపరభాగే ధమ్మం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం భిక్ఖునిం ఆరద్ధవీరియానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం కులగేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా అపరభాగే ఘరావాసే వుత్థా బహూ పుత్తధీతరో లభిత్వా సబ్బేపి విసుం విసుం ఘరావాసే పతిట్ఠాపేసి. తే తతో పట్ఠాయ ‘‘అయం అమ్హాకం కిం కరిస్సతీ’’తి తం అత్తనో సన్తికం ఆగతం ‘‘మాతా’’తి సఞ్ఞమ్పి న కరింసు. బహుపుత్తికసోణా తేసం అత్తని అగారవభావం ఞత్వా ‘‘ఘరావాసేన కిం కరిస్సామీ’’తి నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. అథ నం భిక్ఖునియో ‘‘అయం వత్తం న జానాతి, అయుత్తం కరోతీ’’తి దణ్డకమ్మం కరోన్తి. పుత్తధీతరో తం దణ్డకమ్మం ఆహరన్తిం దిస్వా ‘‘అయం యావజ్జదివసా సిక్ఖామత్తమ్పి న జానాతీ’’తి దిట్ఠదిట్ఠట్ఠానే ఉప్పణ్డేసుం. సా తేసం వచనం సుత్వా ఉప్పన్నసంవేగా ‘‘అత్తనో గతివిసోధనం కాతుం వట్టతీ’’తి నిసిన్నట్ఠానేపి ఠితట్ఠానేపి ద్వత్తింసాకారం సజ్ఝాయతి. సా యథేవ పుబ్బే బహుపుత్తికసోణత్థేరీతి పఞ్ఞాయిత్థ, ఏవం పచ్ఛా ఆరద్ధవీరియసోణత్థేరీతి పాకటా జాతా.
అథేకదివసం భిక్ఖునియో విహారం గచ్ఛన్తియో ‘‘భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స ఉదకం తాపేయ్యాసి, సోణే’’తి వత్వా అగమంసు. సాపి ఉదకతాపనతో పురేతరమేవ అగ్గిసాలాయ చఙ్కమిత్వా చఙ్కమిత్వా ద్వత్తింసాకారం సజ్ఝాయన్తీ విపస్సనం వడ్ఢేసి. సత్థా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ ఇమం ఓభాసగాథం అభాసి –
‘‘యో చ వస్ససతం జీవే, అపస్సం ధమ్మముత్తమం;
ఏకాహం జీవితం సేయ్యో, పస్సతో ధమ్మముత్తమ’’న్తి. (ధ. ప. ౧౧౫);
సా గాథాపరియోసానే అరహత్తం పత్వా చిన్తేసి – ‘‘అహం అరహత్తం పత్తా, ఆగన్తుకజనో చ అనుపధారేత్వావ మయి అవఞ్ఞాయ కిఞ్చి వత్వా బహుం అపుఞ్ఞమ్పి పసవేయ్య, తస్మా సంలక్ఖణకారణం కాతుం వట్టతీ’’తి. సా ఉదకభాజనం ఉద్ధనం ఆరోపేత్వా హేట్ఠా అగ్గిం న అకాసి. భిక్ఖునియో ఆగన్త్వా ఉద్ధనం ఓలోకేన్తియో అగ్గిం అదిస్వా ‘‘ఇమం మహల్లికం ‘భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స ఉదకం తాపేహీ’తి అవోచుమ్హ, అజ్జాపి ఉద్ధనే అగ్గిమ్పి న కరోతీ’’తి ఆహంసు. అయ్యే, కిం తుమ్హాకం అగ్గినా, ఉణ్హోదకేన న్హాయితుకామా భాజనతో ఉదకం గహేత్వా న్హాయథాతి? తాపి ‘‘భవిస్సతి ఏత్థ కారణ’’న్తి గన్త్వా ఉదకే హత్థం ఓతారేత్వా ఉణ్హభావం ఞత్వా ఏకకుటం ఆహరిత్వా ఉదకం గణ్హన్తి, గహితగహితట్ఠానం పరిపూరతి. తదా సబ్బావ తస్సా అరహత్తే ఠితభావం ఞత్వా దహరతరా తావ పఞ్చపతిట్ఠితేన పాదేసు పతిత్వా ‘‘మయం, అయ్యే, ఏత్తకం కాలం తుమ్హే అనుపధారేత్వా విహేఠేత్వా విహేఠేత్వా కథయిమ్హ, ఖమథ నో’’తి ఖమాపేసుం. వుద్ధతరాపి ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా ‘‘ఖమ, అయ్యే’’తి ఖమాపేసుం. తతో పట్ఠాయ ‘‘మహల్లకకాలే పబ్బజిత్వాపి ఆరద్ధవీరియభావేన నచిరస్సేవ అగ్గఫలే పతిట్ఠితా’’తి థేరియా గుణో పాకటో అహోసి. అపరభాగే సత్థా జేతవనే నిసీదిత్వా భిక్ఖునియో పటిపాటియా ఠానన్తరే ఠపేన్తో సోణత్థేరిం ఆరద్ధవీరియానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.
బకులాథేరీవత్థు
౨౪౨. అట్ఠమే దిబ్బచక్ఖుకానం యదిదం బకులాతి దిబ్బచక్ఖుకానం, బకులా థేరీ, అగ్గాతి దస్సేతి. అయం కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం భిక్ఖునిం దిబ్బచక్ఖుకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా అపరభాగే సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధా పబ్బజిత్వా నచిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. సా తతో పట్ఠాయ దిబ్బచక్ఖుమ్హి చిణ్ణవసీ అహోసి. అపరభాగే సత్థా జేతవనే నిసిన్నో భిక్ఖునియో పటిపాటియా ఠానన్తరే ఠపేన్తో ఇమం థేరిం దిబ్బచక్ఖుకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.
కుణ్డలకేసాథేరీవత్థు
౨౪౩. నవమే ఖిప్పాభిఞ్ఞానన్తి ఖిప్పాభిఞ్ఞానం భిక్ఖునీనం, భద్దా కుణ్డలకేసా, అగ్గాతి దస్సేతి. అయమ్పి హి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తా సత్థు ధమ్మకథం సుత్వా సత్థారం ఏకం భిక్ఖునిం ఖిప్పాభిఞ్ఞానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా కస్సపబుద్ధకాలే కికిస్స కాసిరఞ్ఞో గేహే సత్తన్నం భగినీనం అబ్భన్తరా హుత్వా వీసతి వస్ససహస్సాని దస సీలాని సమాదాయ కోమారికబ్రహ్మచరియం చరన్తీ సఙ్ఘస్స వసనపరివేణం కారేత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహనగరే సేట్ఠికులే పటిసన్ధిం గణ్హి, భద్దాతిస్సా నామం అకంసు.
తందివసంయేవ చ తస్మిం నగరే పురోహితపుత్తో జాతో. తస్స జాతవేలాయ రాజనివేసనం ఆదిం కత్వా సకలనగరే ఆవుధాని పజ్జలింసు. పురోహితో పాతోవ రాజకులం గన్త్వా రాజానం సుఖసేయ్యం పుచ్ఛి. రాజా ‘‘కుతో మే, ఆచరియ, సుఖసేయ్యా, అజ్జ సబ్బరత్తిం రాజనివేసనే ఆవుధాని పజ్జలితాని దిస్వా భయప్పత్తా అహుమ్హా’’తి ఆహ. మహారాజ, తప్పచ్చయా మా చిన్తయిత్థ, న తుమ్హాకంయేవ గేహే ఆవుధాని పజ్జలింసు, సకలనగరే ఏవం అహోసీతి. కిం కారణా, ఆచరియాతి? అమ్హాకం గేహే చోరనక్ఖత్తేన దారకో జాతో, సో సకలనగరస్స సత్తు హుత్వా ఉప్పన్నో, తస్సేతం పుబ్బనిమిత్తం. తుమ్హాకం ఉపద్దవో నత్థి, సచే పన ఇచ్ఛథ, హారేమ నన్తి. అమ్హాకం పీళాయ అసతియా హారణకమ్మం నత్థీతి. పురోహితో ‘‘మమ పుత్తో అత్తనో నామం గహేత్వావ ఆగతో’’తి సత్తుకోతేవస్స నామం అకాసి. సేట్ఠిగేహేపి భద్దా వడ్ఢతి, పురోహితగేహేపి సత్తుకో వడ్ఢతి. సో అత్తనో ఆధావనవిధావనేన కీళితుం సమత్థకాలతో పట్ఠాయ అత్తనో విచరణట్ఠానే యం యం పస్సతి, తం తం సబ్బం ఆహరిత్వా మాతాపితూనం గేహం పూరేతి. పితా నం కారణసహస్సమ్పి వత్వా వారేతుం నాసక్ఖి.
అపరభాగే పనస్స వయప్పత్తస్స సబ్బాకారేనాపి వారేతుం అసక్కుణేయ్యభావం ఞత్వా ద్వే నీలసాటకే దత్వా సన్ధిచ్ఛేదనఉపకరణఞ్చ సిఙ్ఘాటకయన్తఞ్చ హత్థే దత్వా ‘‘త్వం ఇమినావ కమ్మేన జీవాహీ’’తి నం విస్సజ్జేసి. సో తందివసతో పట్ఠాయ సిఙ్ఘాటకయన్తం ఖిపిత్వా కులానం పాసాదే ఆరుయ్హ సన్ధిం ఛిన్దిత్వా పరకులేసు నిక్ఖిత్తభణ్డం అత్తనా ఠపితం వియ గహేత్వా గచ్ఛతి. సకలనగరే తేన అవిలుత్తగేహం నామ నాహోసి. ఏకదివసం రాజా రథేన నగరే విచరన్తో సారథిం పుచ్ఛి – ‘‘కిం ను ఖో ఇమస్మిం నగరే తస్మిం తస్మిం ఘరే ఛిద్దమేవ పఞ్ఞాయతీ’’తి. దేవ ఇమస్మిం నగరే సత్తుకో నామ చోరో భిత్తిం ఛిన్దిత్వా కులానం సన్తకం హరతీతి. రాజా నగరగుత్తికం పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఇమస్మిం కిర నగరే ఏవరూపో నామ చోరో అత్థి, కస్మా నం న గణ్హసీ’’తి ఆహ. మయం, దేవ, తం చోరం సహోడ్ఢం పస్సితుం న సక్కోమాతి. సచే అజ్జ నం చోరం గణ్హసి, జీవసి. సచే న గణ్హసి, రాజాణం తే కరిస్సామీతి. ఏవం దేవాతి నగరగుత్తికో సకలనగరే మనుస్సే చారేత్వా తం భిత్తిం ఛిన్దిత్వా పరభణ్డం అవహరన్తం సహోడ్ఢమేవ గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసి. రాజా ‘‘ఇమం చోరం దక్ఖిణద్వారేన నీహరిత్వా ఘాతేథా’’తి ఆహ. నగరగుత్తికో రఞ్ఞో పటిస్సుణిత్వా తం చోరం చతుక్కే చతుక్కే పహారసహస్సేన తాళేన్తో గాహాపేత్వా దక్ఖిణద్వారం గచ్ఛతి.
తస్మిం సమయే అయం భద్దా నామ సేట్ఠిధీతా మహాజనస్స కోలాహలసద్దేన సీహపఞ్జరం ఉగ్ఘాటేత్వా ఓలోకేన్తీ తం సత్తుకం చోరం తథా నీయమానం దిస్వా ఉభోహి హత్థేహి హదయం సన్ధారేన్తీ గన్త్వా సిరిసయనే అధోముఖా నిపజ్జి. సా చ తస్స కులస్స ఏకధీతా, తేనస్సా ఞాతకా అప్పమత్తకమ్పి ముఖవికారం సహితుం న సక్కోన్తి. అథ నం మాతా సయనే నిపన్నం దిస్వా ‘‘కిం కరోసి, అమ్మా’’తి పుచ్ఛి. ఏతం వజ్ఝం కత్వా నీయమానం చోరం అద్దస, అమ్మాతి? ఆమ, అమ్మాతి. ఏతం లభమానా జీవిస్సామి, అలభమానాయ మే మరణమేవాతి. తే తం నానప్పకారేనపి సఞ్ఞాపేతుం అసక్కోన్తా ‘‘మరణా జీవితం సేయ్యో’’తి సల్లక్ఖేసుం. అథస్సా పితా నగరగుత్తికస్స సన్తికం గన్త్వా సహస్సం లఞ్జం దత్వా ‘‘మయ్హం ధీతా చోరే పటిబద్ధచిత్తా, యేన కేనచి ఉపాయేన ఇమం ముఞ్చా’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి సేట్ఠిస్స పటిస్సుణిత్వా చోరం గహేత్వా యావ సూరియస్స అత్థఙ్గమనా ఇతో చితో చ పపఞ్చాపేత్వా సూరియే అత్థఙ్గతే చారకతో ఏకం మనుస్సం నీహరాపేత్వా సత్తుకస్స బన్ధనం మోచేత్వా సత్తుకం సేట్ఠిగేహం పేసేత్వా తేన బన్ధనేన ఇతరం బన్ధిత్వా దక్ఖిణద్వారేన నీహరిత్వా ఘాతేసి. సేట్ఠిదాసాపి సత్తుకం గహేత్వా సేట్ఠినో నివేసనం ఆగమంసు. తం దిస్వా సేట్ఠి ‘‘ధీతు మనం పూరేస్సామీ’’తి సత్తుకం గన్ధోదకేన న్హాపేత్వా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితం కారేత్వా పాసాదం పేసేసి. భద్దాపి ‘‘పరిపుణ్ణో మే సఙ్కప్పో’’తి అనేకాలఙ్కారేన అలఙ్కరిత్వా తం పరిచరతి.
సత్తుకో కతిపాహం వీతినామేత్వా చిన్తేసి – ‘‘ఇమిస్సా పసాధనభణ్డకం మయ్హం భవిస్సతి, కేనచి ఉపాయేన ఇమం ఆభరణం గహేతుం వట్టతీ’’తి సమీపే సుఖేన నిసిన్నకాలే భద్దం ఆహ – ‘‘మయ్హం ఏకం వచనం వత్తబ్బం అత్థీ’’తి. సేట్ఠిధీతా సహస్సలాభం లభిత్వా వియ తుట్ఠమానసా ‘‘విస్సత్థం వదేహి, అయ్యా’’తి ఆహ. త్వం చిన్తేసి – ‘‘మం నిస్సాయ ఇమినా జీవితం లద్ధ’’న్తి, అహం పన గహితమత్తోవ చోరపపాతపబ్బతే అధివత్థాయ దేవతాయ ‘‘సచాహం జీవితం లభిస్సామి, బలికమ్మం తే దస్సామీ’’తి ఆయాచిం. తం నిస్సాయ మయా జీవితం లద్ధం, సీఘం బలికమ్మం సజ్జాపేహీతి. భద్దా, ‘‘అహం తస్స మనం పూరేస్సామీ’’తి బలికమ్మం సజ్జాపేత్వా సబ్బం పసాధనం పసాధేత్వా ఏకయానే ఆరుయ్హ సామికేన సద్ధిం చోరపపాతపబ్బతం గన్త్వా ‘‘పబ్బతదేవతాయ బలికమ్మం కరిస్సామీ’’తి అభిరుహితుం ఆరద్ధా. సత్తుకో చిన్తేసి – ‘‘సబ్బేసు అభిరుహన్తేసు మమ ఇమిస్సా ఆభరణం గహేతుం న ఓకాసో భవిస్సతీ’’తి తమేవ బలిభాజనం గాహాపేత్వా పబ్బతం అభిరుహి.
సో భద్దాయ సద్ధిం కథేన్తో పియకథం న కథేతి. సా ఇఙ్గితేనేవ తస్స అధిప్పాయం అఞ్ఞాసి. అథ నం సో ఆహ – ‘‘భద్దే, తవ ఉత్తరిసాటకం ఓముఞ్చిత్వా కాయారుళ్హం తే పసాధనం ఏత్థ భణ్డికం కరోహీ’’తి. సామి మయ్హం కో అపరాధోతి? కిం పనాహం, బాలే, బలికమ్మత్థం ఆగతోతి సఞ్ఞం కరోసి? అహఞ్హి ఇమిస్సా దేవతాయ యకనం ఉబ్బట్ఠేత్వా దదేయ్యం, బలికమ్మాపదేసేన పన తవ ఆభరణం గణ్హితుకామో హుత్వా ఆగతోమ్హీతి. కస్స పన, అయ్య, పసాధనం, కస్స అహన్తి? మయం ఏవరూపం న జానామ, అఞ్ఞం తవ సన్తకం, అఞ్ఞం మమ సన్తకన్తి. సాధు, అయ్య, ఏకం పన మే అధిప్పాయం పూరేథ, అలఙ్కతనియామేనేవ మే పురతో చ పచ్ఛతో చ ఆలిఙ్గితుం దేథాతి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. సా తేన సమ్పటిచ్ఛితభావం ఞత్వా పురతో ఆలిఙ్గిత్వా పచ్ఛతో ఆలిఙ్గన్తీ వియ హుత్వా పబ్బతపపాతే పాతేసి. సో పతన్తో ఆకాసేయేవ చుణ్ణవిచుణ్ణో అహోసి. తాయ కతం విచిత్రభావం దిస్వా పబ్బతే అధివత్థా దేవతా గుణకిత్తనవసేన ఇమా గాథా ఆహ –
‘‘న సో సబ్బేసు ఠానేసు, పురిసో హోతి పణ్డితో;
ఇత్థీపి పణ్డితా హోతి, తత్థ తత్థ విచక్ఖణా.
‘‘న సో సబ్బేసు ఠానేసు, పురిసో హోతి పణ్డితో;
ఇత్థీపి పణ్డితా హోతి, ముహుత్తమపి చిన్తయే’’తి. (అప. థేరీ ౨.౩.౩౧-౩౨);
తతో భద్దా చిన్తేసి – ‘‘న సక్కా మయా ఇమినా నియామేన పున గేహం గన్తుం, ఇతోవ గన్త్వా ఏకం పబ్బజ్జం పబ్బజిస్సామీ’’తి, నిగణ్ఠారామం గన్త్వా నిగణ్ఠే పబ్బజ్జం యాచి. అథ నం తే ఆహంసు – ‘‘కేన నియామేన పబ్బజ్జా హోతూ’’తి? యం తుమ్హాకం పబ్బజ్జాయ ఉత్తమం, తదేవ కరోథాతి. తే ‘‘సాధూ’’తి తస్సా తాలట్ఠినా కేసే లుఞ్చిత్వా పబ్బాజేసుం. కేసా పున వడ్ఢన్తా రాసిరాసివసేన కుణ్డలావత్తా హుత్వా వడ్ఢింసు. సా తేనేవ కారణేన కుణ్డలకేసా నామ జాతా. సా అత్తనో పబ్బజితట్ఠానే సబ్బసిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా ‘‘ఏతేసం ఇతో ఉత్తరి విసేసో నత్థీ’’తి ఞత్వా గామనిగమరాజధానియో విచరన్తీ యత్థ యత్థ పణ్డితా అత్థి, తత్థ తత్థ గన్త్వా తేసం జాననసిప్పం సబ్బమేవ ఉగ్గణ్హాతి. అథస్సా బహూసు ఠానేసు సిక్ఖితభావేన పటివాదం దాతుం సమత్థా న హోన్తి. సా అత్తనా సద్ధిం కథేతుం సమత్థం అదిస్వా యం గామం వా నిగమం వా పవిసతి, తస్స ద్వారే వాలుకరాసిం కత్వా తత్థ జమ్బుసాఖం ఠపేతి. ‘‘యో మమ వాదం ఆరోపేతుం సక్కోతి, సో ఇమం సాఖం మద్దతూ’’తి సమీపే ఠితానం దారకానం సఞ్ఞం దేతి. తం సత్తాహమ్పి మద్దన్తా న హోన్తి. అథ నం గహేత్వా పక్కమతి.
తస్మిం సమయే అమ్హాకం భగవా లోకే నిబ్బత్తిత్వా సావత్థిం ఉపనిస్సాయ జేతవనే విహరతి. కుణ్డలకేసాపి ఖో అనుపుబ్బేన సావత్థిం పత్వా అన్తోనగరం పవిసమానా పోరాణకనియామేనేవ వాలుకారాసిమ్హి సాఖం ఠపేత్వా దారకానం సఞ్ఞం దత్వా పావిసి. తస్మిం సమయే ధమ్మసేనాపతి భిక్ఖుసఙ్ఘే పవిట్ఠే ఏకకోవ నగరం పవిసన్తో వాలుకాథూపే జమ్బుసాఖం దిస్వా ‘‘కస్మా అయం ఠపితా’’తి పుచ్ఛి. దారకా తం కారణం అపరిహాపేత్వా కథేసుం. ఏవం సన్తే ఇమం గహేత్వా మద్దథ, దారకాతి. తేసు థేరస్స వచనం సుత్వా ఏకచ్చే మద్దితుం న విసహింసు, ఏకచ్చే తంఖణేయేవ మద్దిత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణం అకంసు. కుణ్డలకేసా భత్తకిచ్చం కత్వా నిక్ఖమన్తీ తం సాఖం మద్దితం దిస్వా ‘‘కస్సేతం కమ్మ’’న్తి పుచ్ఛి. అథస్సా ధమ్మసేనాపతినా కారాపితభావం కథయింసు. సా ‘‘అత్తనో థామం అజానన్తో ఇమం సాఖం మద్దాపేతుం నో విసహిస్సతి, అద్ధా మహన్తో ఏసో భవిస్సతి. అహమ్పి పన ఖుద్దికా భవన్తీ న సోభిస్సామి, అన్తోగామమేవ పవిసిత్వా పరిసాయ సఞ్ఞం దాతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా తథా అకాసి. అసీతికులసహస్సనివాసే నగరే సభాగసభాగవసేన సబ్బేవ సఞ్జానింసూతి వేదితబ్బం.
థేరోపి భత్తకిచ్చం కత్వా అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది. అథాయం కుణ్డలకేసా మహాజనపరివుతా థేరస్స సన్తికం గన్త్వా పటిసన్థారం కత్వా ఏకమన్తం ఠత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హేహి సాఖా మద్దాపితా’’తి పుచ్ఛి. ఆమ, మయా మద్దాపితాతి. ఏవం సన్తే తుమ్హేహి సద్ధిం అమ్హాకం వాదో హోతు, భన్తేతి. హోతు, భద్దేతి. కస్స పుచ్ఛా హోతు, కస్స విస్సజ్జనన్తి? పుచ్ఛా నామ అమ్హాకం పత్తా, త్వం పన తుయ్హం జాననకం పుచ్ఛాతి. సా థేరేన దిన్నఅనుమతియా సబ్బమేవ అత్తనో జాననకం వాదం పుచ్ఛి, థేరో సబ్బం విస్సజ్జేసి. సా సబ్బం పుచ్ఛిత్వా తుణ్హీ అహోసి. అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘తయా బహుం పుచ్ఛితం, మయమ్పి ఏకం పఞ్హం పుచ్ఛామా’’తి. పుచ్ఛథ, భన్తేతి. ఏకం నామ కిన్తి? కుణ్డలకేసా ‘‘న జానామి, భన్తే’’తి ఆహ. త్వం ఏత్తకమ్పి న జానాసి, అఞ్ఞం కిం జానిస్ససీతి? సా థేరస్స పాదేసు పతిత్వా ‘‘తుమ్హాకం సరణం గచ్ఛామి, భన్తే’’తి ఆహ. మమ సరణగమనకమ్మం నత్థి, సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలో ధురవిహారే వసతి, తం సరణం గచ్ఛాహీతి. సా ‘‘ఏవం కరిస్సామి, భన్తే’’తి సాయన్హసమయే సత్థు ధమ్మదేసనావేలాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. సత్థా తస్సా మద్దితసఙ్ఖారాయ చరియావసేన ధమ్మపదే ఇమం గాథమాహ –
‘‘సహస్సమపి చే గాథా, అనత్థపదసంహితా;
ఏకం గాథాపదం సేయ్యో, యం సుత్వా ఉపసమ్మతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౦౧);
సా గాథాపరియోసానే యథాఠితావ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్వా పబ్బజ్జం యాచి. సత్థా తస్సా పబ్బజ్జం సమ్పటిచ్ఛి. సా భిక్ఖునుపస్సయం గన్త్వా పబ్బజి. అపరభాగే చతుపరిసమజ్ఝే కథా ఉదపాది – ‘‘మహన్తా వతాయం భద్దా కుణ్డలకేసా, యా చతుప్పదికగాథావసానే అరహత్తం పత్తా’’తి. సత్థా తం కారణం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా థేరిం ఖిప్పాభిఞ్ఞానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.
భద్దాకాపిలానీథేరీవత్థు
౨౪౪. దసమే పుబ్బేనివాసన్తి పుబ్బే నివుత్థక్ఖన్ధసన్తానం అనుస్సరన్తీనం భద్దా కాపిలానీ అగ్గాతి దస్సేతి. సా కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం భిక్ఖునిం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా అనుప్పన్నే బుద్ధే బారాణసియం కులగేహే పటిసన్ధిం గణ్హిత్వా అత్తనో సామిభగినియా సద్ధిం కలహం కరోన్తీ తాయ పచ్చేకబుద్ధస్స పిణ్డపాతే దిన్నే, ‘‘అయం ఇమస్స పిణ్డపాతం దత్వా అత్తనో వసం వత్తేతీ’’తి పచ్చేకబుద్ధస్స హత్థతో పత్తం గణ్హిత్వా భత్తం ఛడ్డేత్వా కలలస్స పూరేత్వా అదాసి. మహాజనో ‘‘బాలా అయ’’న్తి గరహిత్వా, ‘‘యాయ తే సద్ధిం కలహో కతో, తస్సా కిఞ్చి న కరోసి, పచ్చేకబుద్ధో తే కిం అపరజ్ఝతీ’’తి ఆహ. సా తేసం వచనేన లజ్జాయమానా పున పత్తం గహేత్వా కలలం హారేత్వా ధోవిత్వా గన్ధచుణ్ణేన ఉబ్బట్టేత్వా చతుమధురస్స పూరేత్వా ఉపరి ఆసిత్తేన పదుమగబ్భవణ్ణేన సప్పినా విజ్జోతమానం పచ్చేకబుద్ధస్స హత్థే ఠపేత్వా ‘‘యథా అయం పిణ్డపాతో ఓభాసజాతో, ఏవం ఓభాసజాతం మే సరీరం హోతూ’’తి పత్థనం పట్ఠపేసీతి సబ్బం మహాకస్సపత్థేరస్స వత్థుమ్హి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
మహాకస్సపత్థేరో పన దక్ఖిణమగ్గం గహేత్వా దసబలస్స సన్తికం బహుపుత్తకనిగ్రోధమూలం గతో, అయం భద్దా కాపిలానీ వామమగ్గం గణ్హిత్వా మాతుగామస్స పబ్బజ్జాయ అననుఞ్ఞాతభావేన పరిబ్బాజికారామం అగమాసి. యదా పన మహాపజాపతిగోతమీ పబ్బజ్జఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ లభి, తదా సా థేరీ థేరియా సన్తికే పబ్బజ్జఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ లభిత్వా అపరభాగే విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తీ అరహత్తం పత్వా పుబ్బేనివాసఞాణే చిణ్ణవసీ అహోసి. అథ సత్థా జేతవనే నిసీదిత్వా భిక్ఖునియో పటిపాటియా ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో ఇమం థేరిం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.
భద్దాకచ్చానాథేరీవత్థు
౨౪౫. ఏకాదసమే మహాభిఞ్ఞాప్పత్తానన్తి మహతియో అభిఞ్ఞాయో పత్తానం, భద్దా కచ్చానా, నామ అగ్గాతి దస్సేతి. ఏకస్స హి బుద్ధస్స చత్తారోవ జనా మహాభిఞ్ఞా హోన్తి, న అవసేససావకా. అవసేససావకా హి కప్పసతసహస్సమేవ అనుస్సరితుం సక్కోన్తి, న తతో పరం. మహాభిఞ్ఞాప్పత్తా పన కప్పసతసహస్సాధికం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అనుస్సరన్తి. అమ్హాకమ్పి సత్థు సాసనే ద్వే అగ్గసావకా బాకులత్థేరో భద్దా కచ్చానాతి ఇమే చత్తారో ఏత్తకం అనుస్సరితుం సక్ఖింసు. తస్మా అయం థేరీ మహాభిఞ్ఞాప్పత్తానం అగ్గా నామ జాతా. భద్దా కచ్చానాతి తస్సా నామం. భద్దకఞ్చనస్స హి ఉత్తమసువణ్ణస్స వియ తస్సా సరీరవణ్ణో అహోసి, సా తస్మా భద్దకఞ్చనాతి నామం లభి, సా పచ్ఛా కచ్చానాత్వేవ సఙ్ఖం గతా. రాహులమాతాయేతం అధివచనం.
సా హి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా అపరభాగే సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం భిక్ఖునిం మహాభిఞ్ఞాప్పత్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సుప్పబుద్ధసక్కస్స గేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, భద్దా కచ్చానాతిస్సా నామం అకంసు.
సా వయప్పత్తా బోధిసత్తస్స గేహం అగమాసి. సా అపరభాగే రాహులకుమారం నామ పుత్తం విజాయి. తస్స జాతదివసేవ బోధిసత్తో నిక్ఖమిత్వా బోధిమణ్డే సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా లోకానుగ్గహం కరోన్తో అనుపుబ్బేన కపిలవత్థుం ఆగమ్మ ఞాతీనం సఙ్గహం అకాసి. అపరభాగే పరినిబ్బుతే సుద్ధోదనమహారాజే మహాపజాపతిగోతమీ పఞ్చహి మాతుగామసతేహి సద్ధిం సత్థు సన్తికే పబ్బజి. రాహులమాతాపి జనపదకల్యాణీపి థేరియా సన్తికం గన్త్వా పబ్బజి. సా పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ భద్దకచ్చానత్థేరీత్వేవ పాకటా అహోసి. సా అపరభాగే విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్వా అభిఞ్ఞాసు చిణ్ణవసీ అహోసి, ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నా ఏకావజ్జనేన కప్పసతసహస్సాధికం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అనుస్సరతి. తస్సా తస్మిం గుణే పాకటే జాతే సత్థా జేతవనే నిసిన్నో భిక్ఖునియో పటిపాటియా ఠానన్తరే ఠపేన్తో ఇమం థేరిం మహాభిఞ్ఞాప్పత్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.
కిసాగోతమీథేరీవత్థు
౨౪౬. ద్వాదసమే లూఖచీవరధరానన్తి తీహి లూఖేహి సమన్నాగతం పంసుకూలం ధారేన్తీనం, కిసాగోతమీ, అగ్గాతి దస్సేతి. గోతమీతి తస్సా నామం, థోకం కిసధాతుకత్తా పన కిసాగోతమీతి వుచ్చతి. అయమ్పి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తిత్వా సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం భిక్ఖునిం లూఖచీవరధరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం దుగ్గతకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తకాలే ఏకం కులం అగమాసి. తత్థ నం ‘‘దుగ్గతకులస్స ధీతా’’తి పరిభవింసు.
సా అపరభాగే పుత్తం విజాయి, అథస్సా సమ్మానమకంసు. సో పనస్సా దారకో ఆధావిత్వా పరిధావిత్వా కీళనవయే ఠితో కాలమకాసి, తస్సా సోకో ఉదపాది. సా ‘‘అహం ఇమస్మింయేవ గేహే హతలాభసక్కారా హుత్వా పుత్తస్స జాతకాలతో పట్ఠాయ సక్కారం పాపుణిం, ఇమే మయ్హం పుత్తం బహి ఛడ్డేతుమ్పి వాయమేయ్యు’’న్తి పుత్తం అఙ్కేనాదాయ ‘‘పుత్తస్స మే భేసజ్జం దేథా’’తి గేహద్వారపటిపాటియా విచరతి. దిట్ఠదిట్ఠట్ఠానే మనుస్సా ‘‘కత్థ తే మతకస్స భేసజ్జం దిట్ఠపుబ్బ’’న్తి పాణిం పహరిత్వా పరిహాసం కరోన్తి. సా తేసం కథాయ నేవ సఞ్ఞత్తిం గచ్ఛతి. అథ నం ఏకో పణ్డితపురిసో దిస్వా, ‘‘అయం పుత్తసోకేన చిత్తవిక్ఖేపం పత్తా భవిస్సతి, ఏతిస్సా పన భేసజ్జం న అఞ్ఞో జానిస్సతి, దసబలోవ జానిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ఏవమాహ – ‘‘అమ్మ, తవ పుత్తస్స భేసజ్జం అఞ్ఞో జానన్తో నామ నత్థి, సదేవకే పన లోకే అగ్గపుగ్గలో దసబలో ధురవిహారే వసతి, తస్స సన్తికం గన్త్వా పుచ్ఛాహీ’’తి. సా ‘‘సచ్చం పురిసో కథేతీ’’తి పుత్తమాదాయ తథాగతస్స బుద్ధాసనే నిసిన్నవేలాయ పరిసపరియన్తే ఠత్వా ‘‘పుత్తస్స మే భేసజ్జం దేథ భగవా’’తి ఆహ.
సత్థా తస్సా ఉపనిస్సయం దిస్వా ‘‘భద్దకం తే గోతమి కతం భేసజ్జత్థాయ ఇధాగచ్ఛన్తియా, గచ్ఛ నగరం పవిసిత్వా కోటితో పట్ఠాయ సకలనగరం చరిత్వా యస్మిం గేహే కోచి మతపుబ్బో నత్థి, తతో సిద్ధత్థకం ఆహరా’’తి ఆహ. సా ‘‘సాధు, భన్తే’’తి తుట్ఠమానసా అన్తోనగరం పవిసిత్వా పఠమగేహేయేవ ‘‘దసబలో మమ పుత్తస్స భేసజ్జత్థాయ సిద్ధత్థకం ఆహరాపేతి, సిద్ధత్థకం మే దేథా’’తి ఆహ. ‘‘హన్ద గోతమీ’’తి నీహరిత్వా అదంసు. అహం ఏవం గహేతుం న సక్కోమి, ఇమస్మిం గేహే కోచి మతపుబ్బో నామ నత్థీతి? కిం వదేసి గోతమి, కో ఇధ మతకే గణేతుం సక్కోతీతి? ‘‘తేన హి అలం నాహం గణ్హిస్సామి, దసబలో మం యత్థ మతపుబ్బో నత్థి, తతో నం గణ్హాపేతీ’’తి ఆహ. సా ఇమినావ నియామేన తతియఘరం గన్త్వా చిన్తేసి – ‘‘సకలనగరే అయమేవ నియామో భవిస్సతి, ఇదం హితానుకమ్పకేన బుద్ధేన దిట్ఠం భవిస్సతీ’’తి సంవేగం లభిత్వా తతోవ బహి నిక్ఖమిత్వా ఆమకసుసానం గన్త్వా పుత్తం హత్థేన గహేత్వా, ‘‘పుత్తక, అహం ఇమం మరణం తవేవ ఉప్పన్నన్తి చిన్తేసిం, న పనేతం తవేవ, మహాజనసాధారణో ఏస ధమ్మో’’తి వత్వా పుత్తం ఆమకసుసానే ఛడ్డేత్వా ఇమం గాథమాహ –
‘‘న గామధమ్మో నో నిగమస్స ధమ్మో,
న చాపియం ఏకకులస్స ధమ్మో;
సబ్బస్స లోకస్స సదేవకస్స,
ఏసేవ ధమ్మో యదిదం అనిచ్చతా’’తి. (అప. థేరీ ౨.౩.౮౨);
ఏవఞ్చ పన వత్వా సత్థు సన్తికం అగమాసి. అథ నం సత్థా ‘‘లద్ధో తే, గోతమి, సిద్ధత్థకో’’తి ఆహ. నిట్ఠితం, భన్తే, సిద్ధత్థకేన కమ్మం, పతిట్ఠం పన మే దేథాతి ఆహ. అథస్సా సత్థా ధమ్మపదే ఇమం గాథమాహ –
‘‘తం పుత్తపసుసమ్మత్తం, బ్యాసత్తమనసం నరం;
సుత్తం గామం మహోఘోవ, మచ్చు ఆదాయ గచ్ఛతీ’’తి. (ధ. ప. ౨౮౭);
సా గాథాపరియోసానే యథాఠితావ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ పబ్బజ్జం యాచి, సత్థా పబ్బజ్జం అనుజాని. సా తిక్ఖత్తుం సత్థారం పదక్ఖిణం కత్వా వన్దిత్వా భిక్ఖునిఉపస్సయం గన్త్వా పబ్బజ్జఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ లభిత్వా నచిరస్సేవ యోనిసోమనసికారే కమ్మం కరోన్తీ విపస్సనం వడ్ఢేసి. అథస్సా సత్థా ఇమం ఓభాసగాథమాహ –
‘‘యో చ వస్ససతం జీవే, అపస్సం అమతం పదం;
ఏకాహం జీవితం సేయ్యో, పస్సతో అమతం పద’’న్తి. (ధ. ప. ౧౧౪);
సా గాథాపరియోసానే అరహత్తం పత్తా పరిక్ఖారవలఞ్జే పరముక్కట్ఠా హుత్వా తీహి లూఖేహి సమన్నాగతం చీవరం పారుపిత్వా విచరి. అపరభాగే సత్థా జేతవనే నిసిన్నో భిక్ఖునియో పటిపాటియా ఠానన్తరే ఠపేన్తో ఇమం థేరిం లూఖచీవరధరానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.
సిఙ్గాలకమాతాథేరీవత్థు
౨౪౭. తేరసమే సద్ధాధిముత్తానన్తి సద్ధాలక్ఖణే అభినివిట్ఠానం, సిఙ్గాలకమాతా, అగ్గాతి దస్సేతి. అయం కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులఘరే నిబ్బత్తా సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తీ సత్థారం ఏకం భిక్ఖునిం సద్ధాధిముత్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సా కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహనగరే సేట్ఠికులే నిబ్బత్తా సమానజాతికం కులం గన్త్వా ఏకం పుత్తం విజాయి, తస్స సిఙ్గాలకకుమారోతి నామం అకంసు. సాపి తేనేవ కారణేన సిఙ్గాలకమాతా నామ జాతా. సా ఏకదివసం సత్థు ధమ్మకథం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధా సత్థు సన్తికం గన్త్వా పబ్బజి. పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం పటిలభి. సా ధమ్మస్సవనత్థాయ విహారం గన్త్వా దసబలస్స సరీరసమ్పత్తిం ఓలోకయమానావ తిట్ఠతి. సత్థా తస్సా సద్ధాలక్ఖణే అభినివిట్ఠభావం ఞత్వా సప్పాయం కత్వా పసాదనీయమేవ ధమ్మం దేసేసి. సాపి థేరీ సద్ధాలక్ఖణమేవ ధురం కత్వా అరహత్తం పాపుణి. అథ నం సత్థా అపరభాగే జేతవనే నిసీదిత్వా భిక్ఖునియో పటిపాటియా ఠానన్తరే ఠపేన్తో ఇమం థేరిం సద్ధాధిముత్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.
పఞ్చమవగ్గవణ్ణనా.
తేరససుత్తపటిమణ్డితాయ థేరిపాళియా వణ్ణనా నిట్ఠితా.