౧౪. ఏతదగ్గవగ్గో

(౧౪) ౬. ఛట్ఠఏతదగ్గవగ్గో

తపుస్సభల్లికవత్థు

౨౪౮. ఉపాసకపాళియా పఠమే పఠమం సరణం గచ్ఛన్తానన్తి సబ్బపఠమం సరణం గచ్ఛన్తానం తపుస్సో చ భల్లికో చాతి ఇమే ద్వే వాణిజా అగ్గాతి దస్సేతి. ఇమే కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే పటిసన్ధిం గహేత్వా అపరభాగే సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తా సత్థారం ద్వే ఉపాసకే పఠమం సరణం గచ్ఛన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థయింసు. తే కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా అమ్హాకం బోధిసత్తస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపత్తితో పురేతరమేవ అసితఞ్జననగరే కుటుమ్బియగేహే నిబ్బత్తింసు. జేట్ఠభాతికో తపుస్సో నామ అహోసి, కనిట్ఠో భల్లికో నామ.

తే అపరేన సమయేన ఘరావాసం వసన్తా కాలేన కాలం పఞ్చ సకటసతాని యోజాపేత్వా వాణిజకమ్మం కరోన్తా చరన్తి. తస్మిం సమయే అమ్హాకం బోధిసత్తో సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా సత్తసత్తాహం బోధిమణ్డే విహరిత్వా అట్ఠమే సత్తాహే రాజాయతనమూలే నిసీది. తస్మిం సమయే తే వాణిజా పఞ్చమత్తేహి సకటసతేహి తం ఠానం అనుప్పత్తా అహేసుం. తేసం అనన్తరే అత్తభావే మాతా తస్మిం పదేసే దేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. సా చిన్తేసి – ‘‘ఇదాని బుద్ధానం ఆహారో లద్ధుం వట్టతి. న హి సక్కా ఇతో పరం నిరాహారేహి యాపేతుం. ఇమే చ మే పుత్తా ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛన్తి, తేహి అజ్జ బుద్ధానం పిణ్డపాతం దాపేతుం వట్టతీ’’తి పఞ్చసు సకటసతేసు యుత్తగోణానం గమనుపచ్ఛేదం అకాసి. తే ‘‘కిం నామేత’’న్తి నానావిధాని నిమిత్తాని ఓలోకేన్తి. అథ తేసం కిలమనభావం ఞత్వా ఏకస్స పురిసస్స సరీరే అధిముచ్చిత్వా ‘‘కిం కారణా కిలమథ? తుమ్హాకం అఞ్ఞో యక్ఖావట్టో వా భూతావట్టో వా నాగావట్టో వా నత్థి, అహం పన వో అతీతత్తభావే మాతా ఇమస్మిం ఠానే భుమ్మదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తా. ఏస దసబలో రాజాయతనమూలే నిసిన్నో, తస్స పఠమం పిణ్డపాతం దేథా’’తి.

తే తస్సా కథం సుత్వా తుట్ఠమానసా హుత్వా మన్థఞ్చ మధుపిణ్డికఞ్చ సువణ్ణథాలకేన ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా ‘‘ఇమం భోజనం పటిగ్గణ్హథ, భన్తే’’తి ఆహంసు. సత్థా అతీతబుద్ధానం ఆచిణ్ణం ఓలోకేసి, అథస్స చత్తారో మహారాజానో సేలమయే పత్తే ఉపనామేసుం. సత్థా ‘‘తేసం మహప్ఫలం హోతూ’’తి చత్తారోపి పత్తే ‘‘ఏకోవ పత్తో హోతూ’’తి అధిట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే తే వాణిజా తథాగతస్స పత్తే మన్థఞ్చ మధుపిణ్డికఞ్చ పతిట్ఠపేత్వా పరిభుత్తకాలే ఉదకం దత్వా భత్తకిచ్చపరియోసానే సత్థారం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. అథ నేసం సత్థా ధమ్మం దేసేసి, దేసనాపరియోసానే ద్వేపి జనా ద్వేవాచికే సరణే పతిట్ఠాయ సత్థారం అభివాదేత్వా అత్తనో నగరం గన్తుకామా, ‘‘భన్తే, అమ్హాకం పరిచరణచేతియం దేథా’’తి వదింసు. సత్థా దక్ఖిణేన హత్థేన సీసం పరామసిత్వా ద్విన్నమ్పి జనానం అట్ఠ కేసధాతుయో అదాసి. తే ఉభోపి జనా కేసధాతుయో సువణ్ణసముగ్గేసు ఠపేత్వా అత్తనో నగరం నేత్వా అసితఞ్జననగరద్వారే జీవకేసధాతుయా చేతియం పతిట్ఠాపేసుం. ఉపోసథదివసే చేతియతో నీలస్మియో నిగ్గచ్ఛన్తి. ఏవమేతం వత్థు సముట్ఠితం. సత్థా పన అపరభాగే జేతవనే నిసీదిత్వా ఉపాసకే పటిపాటియా ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో ఇమే ద్వే జనే పఠమం సరణం గచ్ఛన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

అనాథపిణ్డికసేట్ఠివత్థు

౨౪౯. దుతియే దాయకానన్తి దానాభిరతానం సుదత్తో, గహపతి, అనాథపిణ్డికో అగ్గోతి దస్సేతి. సో కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తో సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తో సత్థారం ఏకం ఉపాసకం దాయకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం సుమనసేట్ఠిస్స గేహే నిబ్బత్తి, సుదత్తోతిస్స నామం అకంసు.

సో అపరభాగే ఘరావాసే పతిట్ఠితో దాయకో దానపతి హుత్వా తేనేవ గుణేన పత్థటనామధేయ్యో అనాథపిణ్డికో నామ అహోసి. సో పఞ్చహి సకటసతేహి భణ్డం ఆదాయ రాజగహే అత్తనో పియసహాయకస్స సేట్ఠినో గేహం గన్త్వా తత్థ బుద్ధస్స భగవతో ఉప్పన్నభావం సుత్వా బలవపచ్చూసకాలే దేవతానుభావేన వివటేన ద్వారేన సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ దుతియదివసే చ బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా సావత్థిం ఆగమనత్థాయ సత్థు పటిఞ్ఞం గహేత్వా అన్తరామగ్గే పఞ్చచత్తాలీసయోజనమగ్గే సతసహస్సం సతసహస్సం దత్వా యోజనికవిహారే కారేత్వా జేతవనం కోటిసన్థారేన సన్థరిత్వా అట్ఠారసహి కోటీహి కిణిత్వా అట్ఠారసహి కోటీహి విహారం కారేత్వా విహారే నిట్ఠితే చతున్నం పరిసానం పురేభత్తపచ్ఛాభత్తేసు యదిచ్ఛకం దానం దదన్తో అట్ఠారసహి కోటీహి విహారమహం నిట్ఠాపేసి. విహారమహో నవహి మాసేహి నిట్ఠానం అగమాసి, ‘‘పఞ్చహీ’’తి అపరే. తేమాసే పన సబ్బాచరియానం వివాదో నత్థి.

ఏవం చతుపణ్ణాసకోటిధనం విస్సజ్జేత్వా నిచ్చకాలం గేహే ఏవరూపం దానం పవత్తేసి. దేవసికం పఞ్చ సలాకభత్తసతాని హోన్తి, పఞ్చ పక్ఖికభత్తసతాని, పఞ్చ సలాకయాగుసతాని, పఞ్చ పక్ఖికయాగుసతాని, పఞ్చ ధురభత్తసతాని, పఞ్చ ఆగన్తుకభత్తసతాని, పఞ్చ గమికభత్తసతాని, పఞ్చ గిలానభత్తసతాని, పఞ్చ గిలానుపట్ఠాకభత్తసతాని, పఞ్చ ఆసనసతాని గేహే నిచ్చపఞ్ఞత్తానేవ హోన్తీతి. అథ నం అపరభాగే సత్థా జేతవనే నిసిన్నో ఉపాసకే పటిపాటియా ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో దాయకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

చిత్తగహపతివత్థు

౨౫౦. తతియే ధమ్మకథికానన్తి ధమ్మకథికానం ఉపాసకానం చిత్తో, గహపతి, అగ్గోతి దస్సేతి. సో కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తో అపరభాగే ధమ్మకథం సుణన్తో సత్థారం ఏకం ఉపాసకం ధమ్మకథికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా కస్సపబుద్ధకాలే మిగలుద్దకగేహే నిబ్బత్తో అపరభాగే అరఞ్ఞే కమ్మం కాతుం సమత్థకాలే ఏకదివసం దేవే వస్సన్తే మిగమారణత్థాయ సత్తిం ఆదాయ అరఞ్ఞం గన్త్వా మిగరూపాని ఓలోకేన్తో ఏకస్మిం అకతపబ్భారే ససీసం పంసుకూలం పారుపిత్వా పాసాణఫలకే నిసిన్నం ఏకం భిక్ఖుం దిస్వా ‘‘ఏకో అయ్యో సమణధమ్మం కరోన్తో నిసిన్నో భవిస్సతీ’’తి సఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా వేగేన ఘరం గన్త్వా ఏకస్మిం ఉద్ధనే హియ్యో ఆభతమంసం, ఏకస్మిం భత్తం పచాపేత్వా పిణ్డాచారికే ద్వే భిక్ఖూ దిస్వా తేసం పత్తం ఆదాయ పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేత్వా భిక్ఖం సమాదాపేత్వా, ‘‘అయ్యే, పరివిసథా’’తి అఞ్ఞే ఆణాపేత్వా తం భత్తం కుటే పక్ఖిపిత్వా పణ్ణేన ముఖం బన్ధిత్వా కుటం ఆదాయ గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే నానావిధాని పుప్ఫాని ఓచినిత్వా పత్తపుటకేన గహేత్వా థేరస్స నిసిన్నట్ఠానం గన్త్వా కుటం ఓతారేత్వా ఏకమన్తే ఠపేత్వా ‘‘మయ్హం, భన్తే, సఙ్గహం కరోథా’’తి వత్వా థేరస్స పత్తం ఆదాయ భత్తస్స పూరేత్వా థేరస్స హత్థే పతిట్ఠపేత్వా తేహి మిస్సకపుప్ఫేహి థేరం పూజేత్వా ఏకమన్తే ఠితో ‘‘యథాయం రసపిణ్డపాతేన సద్ధిం పుప్ఫపూజా చిత్తం పరితోసేతి, ఏవం నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే మే పణ్ణాకారసహస్సాని చేవ ఆగచ్ఛన్తు పఞ్చవణ్ణకుసుమవస్సఞ్చ వస్సతూ’’తి ఆహ.

థేరో తస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా ద్వత్తింసాకారకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా అదాసి. సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తి, నిబ్బత్తట్ఠానే జణ్ణుమత్తేన ఓధినా దిబ్బపుప్ఫవస్సం వస్సి, సయఞ్చ అఞ్ఞాహి దేవతాహి అధికతరేన రూపేన సమన్నాగతో అహోసి. సో ఏకం బుద్ధన్తరం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే మగధరట్ఠే మచ్ఛికాసణ్డనగరే సేట్ఠికులే నిబ్బత్తి, జాతకాలేవస్స సకలనగరే జణ్ణుమత్తేన ఓధినా పఞ్చవణ్ణకుసుమవస్సం వస్సి. అథస్స మాతాపితరో ‘‘అమ్హాకం పుత్తో అత్తనావ అత్తనో నామం గహేత్వా ఆగతో, జాతదివసేవస్స సకలనగరం పఞ్చవణ్ణేహి పుప్ఫేహి విచిత్తం జాత’’న్తి చిత్తకుమారోతి నామం అకంసు.

సో అపరభాగే ఘరావాసే పతిట్ఠితో పితు అచ్చయేన తస్మిం నగరే సేట్ఠిట్ఠానం పాపుణి. తస్మిం సమయే పఞ్చవగ్గియత్థేరానం అబ్భన్తరో మహానామత్థేరో నామ మచ్ఛికాసణ్డనగరం అగమాసి. చిత్తో గహపతి తస్స ఇరియాపథే పసీదిత్వా పత్తం ఆదాయ గేహం ఆనేత్వా పిణ్డపాతేన పతిమానేత్వా కతభత్తకిచ్చం అమ్బాటకారామం నామ ఉయ్యానం నేత్వా తత్థస్స వసనట్ఠానం కారేత్వా నిబద్ధం అత్తనో గేహే పిణ్డపాతం గహేత్వా వసనత్థాయ పటిఞ్ఞం గణ్హి. థేరోపి తస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా ధమ్మం దేసేన్తో సళాయతనవిభత్తిమేవ దేసేసి. చిత్తో గహపతి పురిమభవే మద్దితసఙ్ఖారతాయ నచిరస్సేవ అనాగామిఫలం సమ్పాపుణి. అథేకదివసం ఇసిదత్తత్థేరో తత్థ గన్త్వా విహరన్తో సేట్ఠిస్స నివేసనే భత్తకిచ్చపరియోసానే ఆయస్మతా థేరేన పఞ్హం విస్సజ్జేతుం అసక్కోన్తేన అజ్ఝిట్ఠో ఉపాసకస్స పఞ్హం విస్సజ్జేత్వా తేన పుబ్బే గిహిసహాయకభావే ఞాతే ‘‘న ఇదాని ఇధ వత్థబ్బ’’న్తి యథాసుఖం పక్కామి. పునేకదివసం, సేట్ఠి గహపతి, మహానామత్థేరం ఇద్ధిపాటిహారియకరణత్థం యాచి. సోపి తస్స తేజోసమాపత్తిపాటిహారియం దస్సేత్వా ‘‘ఇదాని ఇధ వసితుం న యుత్త’’న్తి యథాసుఖం పక్కామి.

అథేకదివసం ద్వే అగ్గసావకా భిక్ఖుసహస్సపరివారా అమ్బాటకారామం అగమంసు. సేట్ఠి గహపతి, తేసం మహాసక్కారం సజ్జేసి. సుధమ్మత్థేరో తం అసహమానో సేట్ఠిం తిలసఙ్గులికావాదేన ఖుంసేత్వా తేన పణామితో సత్థు సన్తికం గన్త్వా ఓవాదం లభిత్వా దసబలస్స ఓవాదే ఠితో చిత్తం గహపతిం ఖమాపేత్వా తత్థేవ అమ్బాటకారామే విహరన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. తదా ఉపాసకో చిన్తేసి – ‘‘అహం దసబలం అదిస్వావ చిరం వీతినామేసిం, సత్థు సన్తికం గచ్ఛన్తేన పన అయుత్తం తుచ్ఛహత్థేన గన్తు’’న్తి పఞ్చహి సకటసతేహి తేలమధుఫాణితాదీని ఆదాయ ‘‘యే దసబలం పస్సితుకామా, తే మయా సద్ధిం ఆగచ్ఛన్తూ’’తి నగరే భేరిం చరాపేత్వా ద్వీహి పురిససహస్సేహి పరివుతో సత్థారం పస్సితుం పక్కామి. తింసయోజనే మగ్గే దేవతా పణ్ణాకారం ఉపట్ఠపేసుం. సో సత్థు సన్తికం గన్త్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన సత్థారం వన్ది, తస్మిం ఖణే ఆకాసా పఞ్చవణ్ణానం పుప్ఫానం వస్సం వస్సి.

సత్థా తస్స అజ్ఝాసయవసేన సళాయతనవిభత్తిమేవ కథేసి. తస్స అడ్ఢమాసమత్తం దసబలస్స దానం దేన్తస్సాపి సకనివేసనతో నీతాని తణ్డులతేలమధుఫాణితాదీని న ఖీయింసు. రాజగహవాసికేహి పహితపణ్ణాకారోవ అలం అహోసి. సో సత్థారం పస్సిత్వా అత్తనో నగరం గచ్ఛన్తో సకటేహి ఆభతం సబ్బం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అదాసి. సకటేసు తుచ్ఛేసు జాతమత్తేస్వేవ దేవతా సత్త రతనాని పూరయింసు. మహాజనన్తరే కథా ఉదపాది ‘‘యావ సక్కారసమ్మానప్పత్తో వతాయం చిత్తో గహపతీ’’తి. తం సుత్వా సత్థా ధమ్మపదే ఇమం గాథమాహ –

‘‘సద్ధో సీలేన సమ్పన్నో, యసో భోగసమప్పితో;

యం యం పదేసం భజతి, తత్థ తత్థేవ పూజితో’’తి. (ధ. ప. ౩౦౩);

సో తతో పట్ఠాయ అరియసావకానంయేవ ఉపాసకానం పఞ్చహి సతేహి పరివుతో విచరతి. అథ నం సత్థా అపరభాగే ఉపాసకే పటిపాటియా ఠానన్తరే ఠపేన్తో చిత్తసంయుత్తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా ధమ్మకథికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

హత్థకఆళవకవత్థు

౨౫౧. చతుత్థే చతూహి సఙ్గహవత్థూహీతి చతుబ్బిధేన సఙ్గహవత్థునా పరిసం సఙ్గణ్హన్తానం హత్థకో ఆళవకో అగ్గోతి దస్సేతి. అయం కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులఘరే నిబ్బత్తో అపరభాగే సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తో సత్థారం చతూహి సఙ్గహవత్థూహి సమన్నాగతం ఏకం ఉపాసకం ఠానన్తరే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే ఆళవిరట్ఠే ఆళవినగరే ఆళవకస్స రఞ్ఞో గేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, స్వే భత్తచాటియా సద్ధిం ఆళవకస్స పేసేతబ్బో అహోసి.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – ఏకదివసం కిర ఆళవకో రాజా మిగవత్థాయ అరఞ్ఞం గన్త్వా ఏకం మిగం అనుబన్ధిత్వా ఘాతేత్వా ఛిన్దిత్వా ధనుకోటియం లగేత్వా నివత్తేత్వా ఆగచ్ఛన్తో వాతాతపేన కిలన్తకాయో ఏకం సన్దచ్ఛాయం నిగ్రోధరుక్ఖమూలం పవిసిత్వా నిసీది. అథ నం ముహుత్తం దరథం వినోదేత్వా నిక్ఖమన్తం రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా ‘‘తిట్ఠ తిట్ఠ, భక్ఖోసి మే’’తి హత్థే గణ్హి. సో దళ్హం గహితత్తా అఞ్ఞం ఉపాయం అపస్సన్తో ‘‘దేవసికం తే ఏకేకపురిసేన సద్ధిం చాటిభత్తం పేసేస్సామీ’’తి వత్వా నగరం గతో. తతో పట్ఠాయ బన్ధనాగారతో ఏకేకమనుస్సేన సద్ధిం చాటిభత్తం పేసేసి. ఏతేనేవ నియామేన బన్ధనాగారే మనుస్సేసు ఖీణేసు ‘‘మహల్లకమనుస్సేసు గయ్హమానేసు రట్ఠఖోభో హోతీ’’తి తే అగ్గహేత్వా దహరకుమారే గణ్హితుం ఆరభింసు. తతో పట్ఠాయ నగరే దారకమాతరో చ గబ్భినియో చ అఞ్ఞం రట్ఠం గచ్ఛన్తి.

తస్మిం సమయే సత్థా పచ్చూససమయన్తే లోకం వోలోకేన్తో ఆళవకకుమారస్స తిణ్ణం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయం దిస్వా ‘‘అయం కుమారో కప్పసతసహస్సం పత్థితపత్థనో దేవలోకా చవిత్వా ఆళవకరఞ్ఞో గేహే నిబ్బత్తో, అఞ్ఞం కుమారం అలభన్తా స్వే కుమారం చాటిభత్తేన సద్ధిం గహేత్వా గచ్ఛిస్సన్తీ’’తి చిన్తేత్వా సాయన్హసమయే అఞ్ఞాతకవేసేన ఆళవకస్స యక్ఖస్స భవనద్వారం గన్త్వా తస్స దోవారికం గద్రభం నామ యక్ఖం భవనం పవిసనత్థాయ యాచి. సో ఆహ – ‘‘భగవా తుమ్హే పవిసథ, మయ్హం పన ఆళవకస్స అనారోచనం నామ అయుత్త’’న్తి. సో హిమవన్తే యక్ఖసమాగమం గతస్స ఆళవకస్స సన్తికం అగమాసి. సత్థాపి తం భవనం పవిసిత్వా ఆళవకస్స నిసీదనపల్లఙ్కే నిసీది.

తస్మిం సమయే సాతాగిరహేమవతా ఆళవకస్స భవనమత్థకేన యక్ఖసమాగమం గచ్ఛన్తా అత్తనో గమనే అసమ్పజ్జమానే ‘‘కిం ను ఖో కారణ’’న్తి ఆవజ్జేన్తా సత్థారం ఆళవకస్స భవనే నిసిన్నం దిస్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా యక్ఖసమాగమం గన్త్వా ఆళవకస్స తుట్ఠిం పవేదయింసు – ‘‘లాభా తే, ఆవుసో ఆళవక, యస్స తే సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలో భవనే నిసిన్నో, గన్త్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణాహీ’’తి. సో తేసం కథం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘ఇమే ఏకస్స ముణ్డకసమణస్స మమ పల్లఙ్కే నిసిన్నభావం కథేన్తీ’’తి అనత్తమనో కోధాభిభూతో హుత్వా ‘‘అజ్జ మయ్హం ఏతేన సమణేన సద్ధిం సఙ్గామో భవిస్సతి, తత్థ మే సహాయా నామ హోథా’’తి దక్ఖిణపాదం ఉక్ఖిపిత్వా సట్ఠియోజనమత్తం పబ్బతకూటం అక్కమి, తం భిజ్జిత్వా ద్విధా అహోసి. ఇతో పట్ఠాయ ఆళవకయుద్ధం విత్థారేతబ్బం. ఆళవకో పన సబ్బరత్తిం తథాగతేన సద్ధిం నానప్పకారేన యుజ్ఝన్తోపి కిఞ్చి కాతుం అసక్కోన్తో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా అట్ఠ పఞ్హే పుచ్ఛి, సత్థా విస్సజ్జేసి. దేసనాపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. విత్థారేత్వా కథేతుకామేన ఆళవకసుత్తవణ్ణనా (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౪౬) ఓలోకేతబ్బా.

పునదివసే ఉట్ఠితే అరుణే చాటిభత్తాహరణవేలాయ సకలనగరే గహేతబ్బయుత్తం దారకం అదిస్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా ఆహ – ‘‘గణ్హితుం అయుత్తట్ఠానే పన అత్థి, తాతా’’తి. ఆమ, దేవ, అజ్జ రాజకులే పుత్తో జాతోతి. గచ్ఛథ, తాతా, మయం జీవన్తా పుత్తం లభిస్సామ, చాటిభత్తేన నం పేసేథాతి. తే దేవియా విక్కన్దమానాయ దారకం గహేత్వా చాటిభత్తేన సద్ధిం ఆళవకస్స భవనద్వారం గన్త్వా ‘‘హన్ద, అయ్య, తవ భాగం పటిచ్ఛాహీ’’తి ఆహంసు. ఆళవకో తేసం కథం సుత్వా అరియసావకత్తా లజ్జమానో అధోముఖో నిసీది. అథ నం సత్థా ఆహ – ‘‘ఇదాని తే, ఆళవక, లజ్జనకిచ్చం నత్థి, దారకం గహేత్వా మమ హత్థే ఠపేహీ’’తి. తే రాజపురిసా ఆళవకకుమారం ఆళవకస్స హత్థే ఠపేసుం, ఆళవకో తం ఆదాయ దసబలస్స హత్థే ఠపేసి, సత్థా పటిగ్గణ్హిత్వా పున ఆళవకస్స హత్థే ఠపేసి, ఆళవకో తం గహేత్వా రాజపురిసానం హత్థే ఠపేసి. ఇతిస్స హత్థతో హత్థం గతత్తా ‘‘హత్థకో ఆళవకో’’త్వేవ నామం అకంసు.

అథ నం తే రాజపురిసా తుట్ఠమానసా ఆదాయ రఞ్ఞో సన్తికం అగమంసు. రాజా తం దిస్వా ‘‘అజ్జ చాటిభత్తం న సమ్పటిచ్ఛతీ’’తి సఞ్ఞం కత్వా ‘‘కస్మా, తాతా, ఏవమేవ ఆగతత్థా’’తి ఆహ. దేవ, రాజకులస్స తుట్ఠి చ వడ్ఢి చ, సత్థా ఆళవకస్స భవనే నిసీదిత్వా ఆళవకం దమేత్వా ఉపాసకత్తే పతిట్ఠాపేత్వా కుమారం అమ్హాకం దాపేసీతి. సత్థాపి ఆళవకం పత్తచీవరం గాహాపేత్వా ఆళవినగరాభిముఖో పాయాసి. సో నగరం ఉపసఙ్కమన్తో లజ్జిత్వావ ఓసక్కతి. సత్థా నం ఓలోకేత్వా ‘‘లజ్జసి, ఆళవకా’’తి పుచ్ఛి. ఆమ, భన్తే, నగరవాసినో మం నిస్సాయ మాతిమరణం పితిమరణం పుత్తదారమరణఞ్చ పాపుణింసు. తే మం పస్సిత్వా దణ్డేహిపి లేడ్డూహిపి పహరిస్సన్తి. తస్మా ఓసక్కామి, భన్తేతి. ‘‘ఆళవక, నత్థి తే మయా సద్ధిం గచ్ఛన్తస్స భయం, విస్సత్థో ఏహీ’’తి వత్వా నగరస్స అవిదూరే ఠానే వనసణ్డే అట్ఠాసి. ఆళవకరాజాపి నాగరే గహేత్వా సత్థు పచ్చుగ్గమనం గతో. సత్థా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేసి, దేసనావసానే చతురాసీతి పాణసహస్సాని అమతపానం పివింసు. తే ఆళవకస్స తత్థేవ వసనట్ఠానం కత్వా అనుసంవచ్ఛరం బలికమ్మం పట్ఠపేసుం.

ఆళవకోపి నాగరే ధమ్మికాయ రక్ఖాయ సఙ్గణ్హి. సోపి ఆళవకకుమారో వుడ్ఢిప్పత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా తీణి మగ్గఫలాని పటివిజ్ఝి. సో సబ్బకాలం అరియసావకఉపాసకానం పఞ్చహి సతేహి పరివుతో చరతి. అథేకదివసం తేహి ఉపాసకేహి సద్ధిం సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా సువినీతం పరిసం దిస్వా ‘‘మహతీ తే, ఆళవక, పరిసా, కథం తం సఙ్గణ్హాసీ’’తి ఆహ. భగవా దానేన తుస్సన్తం దానేన సఙ్గణ్హామి, పియవచనేన తుస్సన్తం పియవచనేన సఙ్గణ్హామి, ఉప్పన్నేసు కిచ్చేసు తేసం నిత్థరణేన తుస్సన్తం ఉప్పన్నకిచ్చనిత్థరణేన సఙ్గణ్హామి, సమానత్తట్ఠానేన తుస్సన్తం సమానత్తతాయ సఙ్గణ్హామీతి. ఏవమేతం వత్థు సముట్ఠితం. అథ సత్థా అపరభాగే జేతవనే నిసీదిత్వా ఉపాసకే ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో హత్థకం ఆళవకం చతూహి సఙ్గహవత్థూహి పరిసం సఙ్గణ్హన్తానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

మహానామసక్కవత్థు

౨౫౨. పఞ్చమే పణీతదాయకానన్తి పణీతరసదాయకానం మహానామో సక్కో అగ్గోతి దస్సేతి. సో కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తో సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తో సత్థారం ఏకం ఉపాసకం పణీతరసదాయకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థుపురే సక్యరాజకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో దసబలస్స పఠమదస్సనేయేవ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి.

అథేకస్మిం సమయే సత్థా వేరఞ్జాయం వస్సావాసం వసిత్వా అనుపుబ్బేన కపిలవత్థుపురం గన్త్వా నిగ్రోధారామే పటివసతి. మహానామో ‘‘సత్థా ఆగతో’’తి సుత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో సత్థారం ఏవమాహ – ‘‘భగవా సుతమేతం ‘భిక్ఖుసఙ్ఘో కిర వేరఞ్జాయం భిక్ఖాచారేన కిలమతీ’తి, మమ చతుమాసం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పటిజగ్గనే పటిఞ్ఞం దేథ, అహం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సరీరే ఓజం పవేసేస్సామీ’’తి. సత్థా అధివాసేసి. సో సత్థు అధివాసనం విదిత్వా పునదివసతో పట్ఠాయ బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పణీతరసభోజనచతుమధురాదీహి పటిజగ్గిత్వా పున చతుమాసం పటిఞ్ఞం గహేత్వా అట్ఠ మాసే పూరేత్వా పున చతుమాసం పటిఞ్ఞం గహేత్వా సకలసంవచ్ఛరం పటిజగ్గి. సత్థా తతో పరం పటిఞ్ఞం నాదాసి. మహానామో పన తతో పట్ఠాయ అపరాపరం సమ్పత్తభిక్ఖుసఙ్ఘస్స తేనేవ నియామేన సక్కారం కరోతి. తస్స సో గుణో సకలజమ్బుదీపే పాకటో జాతో. ఏవమేతం వత్థు సముట్ఠితం. సత్థా పన అపరభాగే జేతవనే నిసీదిత్వా మహానామం సక్కం పణీతదాయకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

ఉగ్గగహపతివత్థు

౨౫౩. ఛట్ఠే మనాపదాయకానన్తి మనాపం చిత్తరుచితభోజనం దాయకానం ఉగ్గో గహపతి, వేసాలికో అగ్గోతి దస్సేతి. సో కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తో అపరభాగే సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తో సత్థారం ఏకం ఉపాసకం మనాపదాయకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే వేసాలియం సేట్ఠికులే నిబ్బత్తి. తస్స జాతకాలే నామం అనియామితం. అపరభాగే పనస్స అత్తభావోపి ఉగ్గతో అహోసి సమిద్ధో, అలఙ్కతతోరణం వియ ఉస్సితచిత్తపటో వియ చ అతివిరోచిత్థ. గుణాపిస్స ఉగ్గతా అహేసుం. సో ఇమేసం ద్విన్నమ్పి ఉగ్గతత్తా ఉగ్గసేట్ఠిత్వేవ సఙ్ఖం గతో. సో పనాయం దసబలస్స పఠమదస్సనేయేవ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ అపరభాగే తీణిపి మగ్గఫలాని సచ్ఛాకాసి. సో అత్తనో మహల్లకకాలే రహోగతో నిసీదిత్వా చిన్తేసి – ‘‘యం యం మయ్హం పియం మనాపం, తం తదేవ దసబలస్స దస్సామి, ఇదం మే సత్థు సమ్ముఖాపి సుతం ‘మనాపదాయీ లభతే మనాప’’’న్తి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘అపి ను ఖో మే చిత్తం జానిత్వా సత్థాపి నివేసనద్వారం ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి.

సత్థాపి ఖో తస్స చిత్తం ఞత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో నివేసనద్వారేయేవ పాతురహోసి. సో ‘‘సత్థా ఆగతో’’తి సుత్వా అతివియ ఉస్సాహజాతో దసబలస్స సన్తికం గన్త్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా సత్థు పత్తం పటిగ్గహేత్వా ఘరం పవేసేత్వా పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే సత్థారం, అవసేసఆసనేసు భిక్ఖుసఙ్ఘం నిసీదాపేత్వా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నానగ్గరసేహి పరివిసిత్వా భత్తకిచ్చపరియోసానే ఏకమన్తం నిసీదిత్వా ఏవమాహ – ‘‘సమ్ముఖా మేతం, భన్తే, భగవతో సుతం సమ్ముఖా పటిగ్గహితం ‘మనాపదాయీ లభతే మనాప’’’న్తి. యం యం, భన్తే, మయ్హం మనాపం, తం తం మయా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దిన్నమేవా’’తి సత్థారం జానాపేత్వా తతో పట్ఠాయ యం యం తస్స మనాపం, తం తం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దేతి. తం పన సబ్బం పఞ్చకనిపాతే ఉగ్గసుత్తే విత్థారతో ఆగమిస్సతి. ఏవమేతం వత్థు సముట్ఠితం. సత్థా అపరభాగే జేతవనే విహరన్తో తం ఉపాసకం మనాపదాయకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

ఉగ్గతగహపతివత్థు

౨౫౪. సత్తమే సఙ్ఘుపట్ఠాకానన్తి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉపట్ఠాకానం హత్థిగామకో ఉగ్గతో గహపతి, అగ్గోతి దస్సేతి. సోపి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తో అపరభాగే సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా సత్థారం ఏకం ఉపాసకం సఙ్ఘుపట్ఠాకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే హత్థిగామే సేట్ఠికులే నిబ్బత్తి, తస్స ఉగ్గతకుమారోతి నామం అకంసు.

సో అపరభాగే ఘరావాసే పతిట్ఠితో పితు అచ్చయేన సేట్ఠిట్ఠానం పాపుణి. తేన సమయేన సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో చారికం చరన్తో హత్థిగామం పత్వా నాగవనుయ్యానే విహరతి. తదా అయం ఉగ్గతసేట్ఠి సత్తాహం పానమదమత్తో హుత్వా నాటకేహి పరివుతో నాగవనుయ్యానం గన్త్వా పరిచారయమానో దసబలం దిస్వా బలవహిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠాపేసి. అథస్స సత్థారం ఉపసఙ్కమన్తస్స సబ్బో సురామదో అబ్భత్థం అగమాసి. సో సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. అథస్స సత్థా ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే తీణి మగ్గఫలాని పటివిజ్ఝి. తతో పట్ఠాయ నాటకాని ‘‘తుమ్హే యథాసుఖం గచ్ఛథా’’తి విస్సజ్జేత్వా దానాభిరతో హుత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానమేవ దేతి. దేవతా రత్తిభాగసమనన్తరే ఆగన్త్వా సేట్ఠిస్స ఆరోచేన్తి – ‘‘గహపతి, అసుకో భిక్ఖు తేవిజ్జో, అసుకో భిక్ఖు ఛళభిఞ్ఞో, అసుకో సీలవా, అసుకో దుస్సీలో’’తి. సో తాసం వచనం సుత్వాపి గుణం తావ యథాభూతతో జానాతి, దేయ్యధమ్మం పన సమచిత్తేనేవ దేతి. సత్థు సన్తికే నిసీదిత్వాపి తమేవ గుణం కథేతి. అపరభాగే సత్థా జేతవనే నిసీదిత్వా తం గహపతిం సఙ్ఘుపట్ఠాకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

సూరమ్బట్ఠవత్థు

౨౫౫. అట్ఠమే అవేచ్చప్పసన్నానన్తి అవిగచ్ఛనసభావేన అచలేన పసాదేన సమన్నాగతానం సూరమ్బట్ఠో అగ్గోతి దస్సేతి. అయం కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తో సత్థు ధమ్మకథం సుత్వా సత్థారం ఏకం ఉపాసకం అవేచ్చప్పసన్నానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం సేట్ఠికులే నిబ్బత్తి, సూరమ్బట్ఠోతిస్స నామం అకంసు.

సో అపరభాగే వయప్పత్తో ఘరావాసే పతిట్ఠాయ అఞ్ఞతిత్థియానం ఉపట్ఠాకో హుత్వా చరతి. అథ సత్థా పచ్చూససమయే లోకం వోలోకేన్తో తస్స సోతాపత్తిమగ్గహేతుం దిస్వా భిక్ఖాచారవేలాయ నివేసనద్వారం అగమాసి. సో దసబలం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘సమణో గోతమో మహాకులే చేవ జాతో, లోకే చ అభిఞ్ఞాతో, తేనస్స సన్తికం అగమనం నామ న యుత్త’’న్తి సత్థు సన్తికం గన్త్వా పాదేసు వన్దిత్వా పత్తం గహేత్వా ఘరం పవేసేత్వా మహారహే పల్లఙ్కే నిసీదాపేత్వా భిక్ఖం దత్వా భత్తకిచ్చపరియోసానే ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా తస్స చరితవసేన ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. సత్థాపి తం దమేత్వా విహారమేవ గతో.

తతో మారో చిన్తేసి – ‘‘అయం సూరమ్బట్ఠో నామ అమ్హాకం సన్తకో, సత్థా పనస్స అజ్జ గేహం గతో, కిం ను ఖో సత్థు ధమ్మం సుత్వా మగ్గపాతుభావం అకరిత్థాతి యావస్స మమ విసయా అతిక్కన్తభావం వా అనతిక్కన్తభావం వా జానామీ’’తి అత్తనో కామరూపితాయ దసబలస్స సరిక్ఖకం రూపం మాపేత్వా చీవరగ్గహణమ్పి పత్తగ్గహణమ్పి బుద్ధాకప్పేనేవ కత్వా ద్వత్తింసలక్ఖణధరో హుత్వా సూరమ్బట్ఠస్స గేహద్వారే అట్ఠాసి. సూరమ్బట్ఠోపి ‘‘పున దసబలో ఆగతో’’తి సుత్వా ‘‘బుద్ధానం అనియ్యానికగమనం నామ నత్థి, కేన ను ఖో కారణేన ఆగతో’’తి వేగేన ‘‘దసబలో’’తి సఞ్ఞాయ తస్స సన్తికం గన్త్వా అభివాదేత్వా ఏకమన్తం ఠితో, ‘‘భన్తే, తుమ్హే ఇదానేవ ఇమస్మిం గేహే భత్తకిచ్చం కత్వా గతా, కిం ను ఖో కారణం పటిచ్చ పున ఆగతత్థా’’తి ఆహ. ‘‘సూరమ్బట్ఠ మయా ధమ్మం కథేన్తేన ఏకం అనుపధారేత్వా కథితం. మయా హి పఞ్చక్ఖన్ధా ‘సబ్బేవ అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తా’తి కథితా, న పనేతే సబ్బేవ ఏవరూపా. ఏకచ్చే హి ఖన్ధా నిచ్చా ధువా సస్సతా అత్థీ’’తి ఆహ.

తతో సూరమ్బట్ఠో చిన్తేసి – ‘‘అయం కథా అతివియ భారియా. బుద్ధానఞ్హి అనుపధారేత్వా కథనం నామ నత్థి, దసబలస్స మారో కిర పటిపక్ఖో, అద్ధా అయం మారో భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘మారోసి త్వ’’న్తి ఆహ. అరియసావకేన కథితకథా తస్స ఫరసుప్పహారో వియ అహోసి, తస్మా సకభావేన ఠాతుం అసక్కోన్తో ‘‘ఆమ, సూరమ్బట్ఠ, అహం మారో’’తి ఆహ. ‘‘తాదిసానం మారానం సతమ్పి సహస్సమ్పి ఆగన్త్వా మమ సద్ధం చాలేతుం న సక్కోతి, మహాగోతమో దసబలో మయ్హం ధమ్మం దేసేన్తో ‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’తి బోధేత్వా దేసేసి, మా మే ఘరద్వారే తిట్ఠా’’తి అచ్ఛరం పహరి. మారో తస్స వచనం సుత్వా పటిప్ఫరిత్వా కథేతుం అసక్కోన్తో తత్థేవ అన్తరధాయి. సూరమ్బట్ఠోపి సాయన్హసమయే సత్థు సన్తికం గన్త్వా మారేన కతకిరియం కథేత్వా, ‘‘భన్తే, ఏవం మారో మమ సద్ధం చాలేతుం వాయమిత్థా’’తి ఆహ. సత్థా ఏతదేవ కారణం అట్ఠుపత్తిం కత్వా ఇమస్మిం సాసనే సూరమ్బట్ఠం అవేచ్చప్పసన్నానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

జీవకవత్థు

౨౫౬. నవమే పుగ్గలప్పసన్నానన్తి పుగ్గలియప్పసాదేన సమన్నాగతానం ఉపాసకానం జీవకో కోమారభచ్చో అగ్గోతి దస్సేతి. సో హి పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తో. సత్థు ధమ్మకథం సుణన్తో సత్థారం ఏకం ఉపాసకం పుగ్గలప్పసన్నానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహనగరే అభయరాజకుమారం పటిచ్చ సాలవతియా నామ రూపూపజీవినియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తో. రూపూపజీవినియో చ నామ విజాతకాలే సచే పుత్తో హోతి, ఛడ్డేన్తి. సచే ధీతా, పటిజగ్గన్తి. ఇతి సా తం దారకం కత్తరసుప్పకేన సఙ్కారకూటే ఛడ్డాపేసి. అథ నం అభయో రాజకుమారో రాజుపట్ఠానం గచ్ఛన్తో తం దిస్వా ‘‘కిం, భణే, ఏతం కాకేహి సమ్పరికిణ్ణ’’న్తి మనుస్సే పేసేత్వా ‘‘దారకో దేవా’’తి. జీవతి, భణేతి, ‘‘జీవతి, దేవా’’తి సుత్వా అత్తనో అన్తేపురే పోసాపేసి. తస్స జీవతీతి కథితత్తా జీవకోతి నామం అకంసు, కుమారేన పోసాపితోతి కోమారభచ్చోతి నామం అకంసు.

సో అత్తనో సోళసవస్సుద్దేసికకాలే తక్కసిలం గన్త్వా వేజ్జసిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా బిమ్బిసారరఞ్ఞో సన్తికా సక్కారం లభిత్వా చణ్డపజ్జోతస్స రఞ్ఞో రోగం ఫాసుకం అకాసి. సో తస్స పఞ్చ తణ్డులసకటసతాని సోళస కహాపణసహస్సాని దుస్ససహస్సపరివారం అనగ్ఘం సివేయ్యకం దుస్సయుగఞ్చ పేసేసి. తస్మిం సమయే సత్థా రాజగహం ఉపనిస్సాయ గిజ్ఝకూటే పబ్బతే విహరతి. జీవకో సత్థు ఉస్సన్నధాతుకే కాయే విరేచనం దత్వా భేసజ్జం కరోన్తో ‘‘చత్తారో పచ్చయా మమ సన్తకావ హోన్తూ’’తి సత్థారం అత్తనో విహారే వసాపేత్వా సత్థు భేసజ్జం కత్వా తం దుస్సయుగం ఉపనేత్వా ‘‘ఇదం, భన్తే, తుమ్హేయేవ పరిభోగం కరోథా’’తి వత్వా తేన సద్ధిం లద్ధం దుస్ససహస్సం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అదాసి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారేన పన జీవకవత్థు ఖన్ధకే (మహావ. ౩౨౬ ఆదయో) ఆగతమేవ. సత్థా అపరభాగే జేతవనే విహరన్తో జీవకం కోమారభచ్చం పుగ్గలప్పసన్నానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

నకులపితుగహపతివత్థు

౨౫౭. దసమే విస్సాసకానన్తి విస్సాసికకథం కథేన్తానం ఉపాసకానం అన్తరే, నకులపితా గహపతి, అగ్గోతి దస్సేతి. సో కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే హంసవతియం కులగేహే నిబ్బత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుణన్తో సత్థారం ఏకం ఉపాసకం విస్సాసకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా అధికారకమ్మం కత్వా తం ఠానన్తరం పత్థేసి. సో కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే భగ్గరట్ఠే సుసుమారగిరినగరే సేట్ఠికులే నిబ్బత్తి. సత్థాపి భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో చారికం చరమానో తం నగరం పత్వా భేసకళావనే విహరతి. అథాయం, నకులపితా గహపతి, సుసుమారగిరివాసీహి సద్ధిం సత్థు సన్తికం గన్త్వా పఠమదస్సనేనేవ సో చ భరియా చస్స దసబలం ‘‘అయం అమ్హాకం పుత్తో’’తి సఞ్ఞం పట్ఠపేత్వా ఉభోపి సత్థు పాదేసు నిపతిత్వా, ‘‘తాత, త్వం ఏత్తకం కాలం అమ్హే ఛడ్డేత్వా కహం విచరసీ’’తి ఆహంసు. అయం కిర, నకులపితా గహపతి, పుబ్బే పఞ్చ జాతిసతాని దసబలస్స పితా అహోసి, పఞ్చ జాతిసతాని చూళపితా, పఞ్చ జాతిసతాని మహాపితా, పఞ్చ జాతిసతాని మాతులో, నకులమాతాపి పఞ్చ జాతిసతాని మాతా అహోసి, పఞ్చ జాతిసతాని చూళమాతా, పఞ్చ జాతిసతాని మహామాతా, పఞ్చ జాతిసతాని పితుచ్ఛా. ఇతి దీఘరత్తం అనుగతసినేహత్తా దసబలం దిస్వావ ‘‘పుత్తో’’తి సఞ్ఞం కత్వా సణ్ఠాతుం నాసక్ఖింసు. సత్థా యావ తేసం చిత్తం సఞ్ఞత్తిం న గచ్ఛతి, తావ ‘‘అపేథా’’తి నావోచ. అథ నేసం యథామనేనేవ సతిం పటిలభిత్వా మజ్ఝత్తభూతానం ఆసయం ఞత్వా ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే ఉభోపి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు.

సత్థా అపరభాగే తేసం మహల్లకకాలే పున తం నగరం అగమాసి. తే ‘‘సత్థా ఆగతో’’తి సుత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా పునదివసే అత్తనో నివేసనే బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నానగ్గరసేహి పరివిసిత్వా సత్థారం కతభత్తకిచ్చం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో నకులపితా గహపతి, భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘యతో మే, భన్తే, నకులమాతా గహపతానీ, దహరస్సేవ దహరా ఆనీతా, నాభిజానామి నకులమాతరం గహపతానిం మనసాపి అతిచరితా, కుతో పన కాయేన. ఇచ్ఛేయ్యామ మయం, భన్తే, దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అఞ్ఞమఞ్ఞం పస్సితుం అభిసమ్పరాయఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పస్సితు’’న్తి. నకులమాతాపి ఖో, గహపతానీ, భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘యతో అహం, భన్తే, నకులపితునో గహపతిస్స దహరస్సేవ దహరా ఆనీతా, నాభిజానామి నకులపితరం గహపతిం మనసాపి అతిచరితా, కుతో పన కాయేన. ఇచ్ఛేయ్యామ మయం, భన్తే, దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అఞ్ఞమఞ్ఞం పస్సితుం అభిసమ్పరాయఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం పస్సితు’’న్తి. అథ అపరభాగే సత్థా జేతవనే నిసీదిత్వా ఉపాసకే పటిపాటియా ఠానన్తరేసు ఠపేన్తో ఇమం ఇమేసం ద్విన్నమ్పి కథం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా నకులపితరం గహపతిం విస్సాసకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

ఛట్ఠవగ్గవణ్ణనా.

దససుత్తపటిమణ్డితాయ ఉపాసకపాళియా వణ్ణనా నిట్ఠితా.