౧. రూపాదివగ్గవణ్ణనా
తత్థ అఙ్గుత్తరాగమో నామ ఏకకనిపాతో దుకనిపాతో తికనిపాతో చతుక్కనిపాతో పఞ్చకనిపాతో ఛక్కనిపాతో సత్తకనిపాతో అట్ఠకనిపాతో నవకనిపాతో దసకనిపాతో ఏకాదసకనిపాతోతి ఏకాదస నిపాతా హోన్తి. సుత్తతో –
‘‘నవ సుత్తసహస్సాని, పఞ్చ సుత్తసతాని చ;
సత్తపఞ్ఞాస సుత్తాని, హోన్తి అఙ్గుత్తరాగమే’’.
తస్స నిపాతేసు ఏకకనిపాతో ఆది, సుత్తేసు చిత్తపరియాదానసుత్తం. తస్సాపి ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదికం ఆయస్మతా ఆనన్దేన పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తం నిదానమాది. సా పనేసా పఠమమహాసఙ్గీతి సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ ఆదిమ్హి విత్థారితా, తస్మా సా తత్థ విత్థారితనయేనేవ వేదితబ్బా.
నిదానవణ్ణనా
౧. యం పనేతం ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తిఆదికం నిదానం, తత్థ ఏవన్తి నిపాతపదం, మేతిఆదీని నామపదాని. సావత్థియం విహరతీతి ఏత్థ వీతి ఉపసగ్గపదం, హరతీతి ఆఖ్యాతపదన్తి ఇమినా తావ నయేన పదవిభాగో వేదితబ్బో.
అత్థతో పన ఏవంసద్దో తావ ఉపమూపదేస-సమ్పహంసన-గరహణవచన-సమ్పటిగ్గహాకారనిదస్సనావధారణాది-అనేకత్థప్పభేదో. తథా హేస ‘‘ఏవం జాతేన మచ్చేన, కత్తబ్బం కుసలం బహు’’న్తి ఏవమాదీసు (ధ. ప. ౫౩) ఉపమాయం ఆగతో. ‘‘ఏవం తే అభిక్కమితబ్బం, ఏవం తే పటిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౨౨) ఉపదేసే. ‘‘ఏవమేతం భగవా, ఏవమేతం సుగతా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౬౬) సమ్పహంసనే. ‘‘ఏవమేవం పనాయం వసలీ యస్మిం వా తస్మిం వా తస్స ముణ్డకస్స సమణకస్స వణ్ణం భాసతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౮౭) గరహణే. ‘‘ఏవం, భన్తేతి ఖో తే భిక్ఖూ భగవతో పచ్చస్సోసు’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧) వచనసమ్పటిగ్గహే. ‘‘ఏవం బ్యాఖో అహం, భన్తే, భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౯౮) ఆకారే. ‘‘ఏహి త్వం, మాణవక, యేన సమణో ఆనన్దో తేనుపసఙ్కమ; ఉపసఙ్కమిత్వా మమ వచనేన సమణం ఆనన్దం అప్పాబాధం అప్పాతఙ్కం లహుట్ఠానం బలం ఫాసువిహారం పుచ్ఛ – ‘సుభో మాణవో తోదేయ్యపుత్తో భవన్తం ఆనన్దం అప్పాబాధం…పే… ఫాసువిహారం పుచ్ఛతీ’తి, ఏవఞ్చ వదేహి ‘‘సాధు కిర భవం ఆనన్దో యేన సుభస్స మాణవస్స తోదేయ్యపుత్తస్స నివేసనం, తేనుపసఙ్కమతు అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౪౪౫) నిదస్సనే. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, కాలామా, ఇమే ధమ్మా కుసలా వా అకుసలా వాతి? అకుసలా, భన్తే. సావజ్జా వా అనవజ్జా వాతి? సావజ్జా, భన్తే. విఞ్ఞుగరహితా వా విఞ్ఞుప్పసత్థా వాతి? విఞ్ఞుగరహితా, భన్తే. సమత్తా సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి నో వా, కథం వో ఏత్థ హోతీతి? సమత్తా, భన్తే, సమాదిన్నా అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తన్తి, ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౬౬) అవధారణే. స్వాయమిధ ఆకారనిదస్సనావధారణేసు దట్ఠబ్బో.
తత్థ ఆకారత్థేన ఏవంసద్దేన ఏతమత్థం దీపేతి – నానానయనిపుణం అనేకజ్ఝాసయసముట్ఠానం అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నం వివిధపాటిహారియం ధమ్మత్థదేసనాపటివేధగమ్భీరం సబ్బసత్తానం సకసకభాసానురూపతో సోతపథమాగచ్ఛన్తం తస్స భగవతో వచనం సబ్బప్పకారేన కో సమత్థో విఞ్ఞాతుం, సబ్బథామేన పన సోతుకామతం జనేత్వాపి ఏవం మే సుతం, మయాపి ఏకేనాకారేన సుతన్తి.
నిదస్సనత్థేన ‘‘నాహం సయమ్భూ, న మయా ఇదం సచ్ఛికత’’న్తి అత్తానం పరిమోచేన్తో ‘‘ఏవం మే సుతం, మయాపి ఏవం సుత’’న్తి ఇదాని వత్తబ్బం సకలం సుత్తం నిదస్సేతి.
అవధారణత్థేన ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం బహుస్సుతానం యదిదం ఆనన్దో, సతిమన్తానం, గతిమన్తానం, ధితిమన్తానం, ఉపట్ఠాకానం యదిదం ఆనన్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౯, ౨౨౩) ఏవం భగవతా, ‘‘ఆయస్మా ఆనన్దో అత్థకుసలో ధమ్మకుసలో బ్యఞ్జనకుసలో నిరుత్తికుసలో పుబ్బాపరకుసలో’’తి (అ. ని. ౫.౧౬౯) ఏవం ధమ్మసేనాపతినా చ పసత్థభావానురూపం అత్తనో ధారణబలం దస్సేన్తో సత్తానం సోతుకామతం జనేతి ‘‘ఏవం మే సుతం, తఞ్చ ఖో అత్థతో వా బ్యఞ్జనతో వా అనూనమనధికం, ఏవమేవ, న అఞ్ఞథా దట్ఠబ్బ’’న్తి.
మేసద్దో తీసు అత్థేసు దిస్సతి. తథా హిస్స ‘‘గాథాభిగీతం మే అభోజనేయ్య’’న్తిఆదీసు (సు. ని. ౮౧; సం. ని. ౧.౧౯౪) మయాతి అత్థో. ‘‘సాధు మే, భన్తే, భగవా సంఖిత్తేన ధమ్మం దేసేతూ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౮౮) మయ్హన్తి అత్థో. ‘‘ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౯) మమాతి అత్థో. ఇధ పన ‘‘మయా సుత’’న్తి చ, ‘‘మమ సుత’’న్తి చ అత్థద్వయే యుజ్జతి.
సుతన్తి అయం సుతసద్దో సఉపసగ్గో చ అనుపసగ్గో చ గమన-విస్సుత-కిలిన్నఉపచితానుయోగ-సోతవిఞ్ఞేయ్య-సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాతాదిఅనేకత్థప్పభేదో. తథా హిస్స – ‘‘సేనాయ పసుతో’’తిఆదీసు గచ్ఛన్తోతి అత్థో. ‘‘సుతధమ్మస్స పస్సతో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౧౧) విస్సుతధమ్మస్సాతి అత్థో. ‘‘అవస్సుతా అవస్సుతస్సా’’తిఆదీసు (పాచి. ౬౫౭) కిలిన్నాకిలిన్నస్సాతి అత్థో. ‘‘తుమ్హేహి పుఞ్ఞం పసుతం అనప్పక’’న్తిఆదీసు (ఖు. పా. ౭-౧౨) ఉపచితన్తి అత్థో. ‘‘యే ఝానప్పసుతా ధీరా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౮౧) ఝానానుయుత్తాతి అత్థో. ‘‘దిట్ఠం సుతం ముత’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౪౧) సోతవిఞ్ఞేయ్యన్తి అత్థో. ‘‘సుతధరో సుతసన్నిచయో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౩౯) సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాతధరోతి అత్థో. ఇధ పనస్స సోతద్వారానుసారేన ఉపధారితన్తి వా ఉపధారణన్తి వాతి అత్థో. మే-సద్దస్స హి మయాతి అత్థే సతి ‘‘ఏవం మయా సుతం సోతద్వారానుసారేన ఉపధారిత’’న్తి యుజ్జతి. మమాతి అత్థే సతి ‘‘ఏవం మమ సుతం సోతద్వారానుసారేన ఉపధారణ’’న్తి యుజ్జతి.
ఏవమేతేసు తీసు పదేసు ఏవన్తి సోతవిఞ్ఞాణాదివిఞ్ఞాణకిచ్చనిదస్సనం. మేతి వుత్తవిఞ్ఞాణసమఙ్గిపుగ్గలనిదస్సనం. సుతన్తి అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో అనూనాధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సనం. తథా ఏవన్తి తస్సా సోతద్వారానుసారేన పవత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తభావప్పకాసనం. మేతి అత్తప్పకాసనం. సుతన్తి ధమ్మప్పకాసనం. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపో – ‘‘నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా మయా న అఞ్ఞం కతం, ఇదం పన కతం, అయం ధమ్మో సుతో’’తి.
తథా ఏవన్తి నిద్దిసితబ్బప్పకాసనం. మేతి పుగ్గలప్పకాసనం. సుతన్తి పుగ్గలకిచ్చప్పకాసనం. ఇదం వుత్తం హోతి – యం సుత్తం నిద్దిసిస్సామి, తం మయా ఏవం సుతన్తి.
తథా ఏవన్తి యస్స చిత్తసన్తానస్స నానాకారప్పవత్తియా నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణం హోతి, తస్స నానాకారనిద్దేసో. ఏవన్తి హి అయం ఆకారపఞ్ఞత్తి. మేతి కత్తునిద్దేసో. సుతన్తి విసయనిద్దేసో. ఏత్తావతా నానాకారప్పవత్తేన చిత్తసన్తానేన తంసమఙ్గినో కత్తు విసయే గహణసన్నిట్ఠానం కతం హోతి.
అథ వా ఏవన్తి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో. సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో. మేతి ఉభయకిచ్చయుత్తపుగ్గలనిద్దేసో. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – మయా సవనకిచ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గినా పుగ్గలేన విఞ్ఞాణవసేన లద్ధసవనకిచ్చవోహారేన సుతన్తి.
తత్థ ఏవన్తి చ మేతి చ సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. కిఞ్హేత్థ తం పరమత్థతో అత్థి, యం ఏవన్తి వా మేతి వా నిద్దేసం లభేథ. సుతన్తి విజ్జమానపఞ్ఞత్తి. యఞ్హి తం ఏత్థ సోతేన ఉపలద్ధం, తం పరమత్థతో విజ్జమానన్తి. తథా ఏవన్తి చ మేతి చ తం తం ఉపాదాయ వత్తబ్బతో ఉపాదాపఞ్ఞత్తి. సుతన్తి దిట్ఠాదీని ఉపనిధాయ వత్తబ్బతో ఉపనిధాపఞ్ఞత్తి.
ఏత్థ చ ఏవన్తి వచనేన అసమ్మోహం దీపేతి. న హి సమ్మూళ్హో నానప్పకారపటివేధసమత్థో హోతి. సుతన్తి వచనేన సుతస్స అసమ్మోసం దీపేతి. యస్స హి సుతం సమ్ముట్ఠం హోతి, న సో కాలన్తరేన మయా సుతన్తి పటిజానాతి. ఇచ్చస్స అసమ్మోహేన పఞ్ఞాసిద్ధి, అసమ్మోసేన పన సతిసిద్ధి. తత్థ పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయ సతియా బ్యఞ్జనావధారణసమత్థతా, సతిపుబ్బఙ్గమాయ పఞ్ఞాయ అత్థపటివేధసమత్థతా. తదుభయసమత్థతాయోగేన అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్స ధమ్మకోసస్స అనుపాలనసమత్థతో ధమ్మభణ్డాగారికత్తసిద్ధి.
అపరో నయో – ఏవన్తి వచనేన యోనిసో మనసికారం దీపేతి, అయోనిసో మనసికరోతో హి నానప్పకారపటివేధాభావతో. సుతన్తి వచనేన అవిక్ఖేపం దీపేతి, విక్ఖిత్తచిత్తస్స సవనాభావతో. తథా హి విక్ఖిత్తచిత్తో పుగ్గలో సబ్బసమ్పత్తియా వుచ్చమానోపి ‘‘న మయా సుతం, పున భణథా’’తి భణతి. యోనిసో మనసికారేన చేత్థ అత్తసమ్మాపణిధిం పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతం సాధేతి సమ్మా అప్పణిహితత్తస్స పుబ్బే అకతపుఞ్ఞస్స వా తదభావతో. తథా అవిక్ఖేపేన సద్ధమ్మస్సవనం సప్పురిసూపనిస్సయఞ్చ సాధేతి. న హి విక్ఖిత్తచిత్తో సోతుం సక్కోతి, న చ సప్పురిసే అనుపస్సయమానస్స సవనం అత్థీతి.
అపరో నయో – యస్మా ‘‘ఏవన్తి యస్స చిత్తసన్తానస్స నానాకారప్పవత్తియా నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణం హోతి, తస్స నానాకారనిద్దేసో’’తి వుత్తం. సో చ ఏవం భద్దకో ఆకారో న సమ్మా అప్పణిహితత్తనో పుబ్బే అకతపుఞ్ఞస్స వా హోతి, తస్మా ఏవన్తి ఇమినా భద్దకేనాకారేన పచ్ఛిమచక్కద్వయసమ్పత్తిమత్తనో దీపేతి. సుతన్తి సవనయోగేన పురిమచక్కద్వయసమ్పత్తిం. న హి అప్పతిరూపదేసే వసతో సప్పురిసూపనిస్సయవిరహితస్స వా సవనం అత్థి. ఇచ్చస్స పచ్ఛిమచక్కద్వయసిద్ధియా ఆసయసుద్ధి సిద్ధా హోతి, పురిమచక్కద్వయసిద్ధియా పయోగసుద్ధి. తాయ చ ఆసయసుద్ధియా అధిగమబ్యత్తిసిద్ధి, పయోగసుద్ధియా ఆగమబ్యత్తిసిద్ధి. ఇతి పయోగాసయసుద్ధస్స ఆగమాధిగమసమ్పన్నస్స వచనం అరుణుగ్గం వియ సూరియస్స ఉదయతో, యోనిసో మనసికారో వియ చ కుసలకమ్మస్స, అరహతి భగవతో వచనస్స పుబ్బఙ్గమం భవితున్తి ఠానే నిదానం ఠపేన్తో ఏవం మే సుతన్తిఆదిమాహ.
అపరో నయో – ఏవన్తి ఇమినా నానప్పకారపటివేధదీపకేన వచనేన అత్తనో అత్థపటిభానపటిసమ్భిదాసమ్పత్తిసబ్భావం దీపేతి. సుతన్తి ఇమినా సోతబ్బభేదపటివేధదీపకేన వచనేన ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదాసమ్పత్తిసబ్భావం. ఏవన్తి చ ఇదం యోనిసో మనసికారదీపకవచనం భాసమానో ‘‘ఏతే మయా ధమ్మా మనసా అనుపేక్ఖితా దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధా’’తి దీపేతి. సుతన్తి ఇదం సవనయోగదీపకవచనం భాసమానో ‘‘బహూ మయా ధమ్మా సుతా ధాతా వచసా పరిచితా’’తి దీపేతి. తదుభయేనపి అత్థబ్యఞ్జనపారిపూరిం దీపేన్తో సవనే ఆదరం జనేతి. అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణం హి ధమ్మం ఆదరేన అస్సుణన్తో మహతా హితా పరిబాహిరో హోతీతి ఆదరం జనేత్వా సక్కచ్చం ధమ్మో సోతబ్బోతి.
ఏవం మే సుతన్తి ఇమినా పన సకలేన వచనేన ఆయస్మా ఆనన్దో తథాగతప్పవేదితం ధమ్మం అత్తనో అదహన్తో అసప్పురిసభూమిం అతిక్కమతి, సావకత్తం పటిజానన్తో సప్పురిసభూమిం ఓక్కమతి. తథా అసద్ధమ్మా చిత్తం వుట్ఠాపేతి, సద్ధమ్మే చిత్తం పతిట్ఠాపేతి. ‘‘కేవలం సుతమేవేతం మయా, తస్సేవ పన భగవతో వచన’’న్తి దీపేన్తో అత్తానం పరిమోచేతి, సత్థారం అపదిసతి, జినవచనం అప్పేతి, ధమ్మనేత్తిం పతిట్ఠాపేతి.
అపిచ ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి అత్తనా ఉప్పాదితభావం అప్పటిజానన్తో పురిమవచనం వివరన్తో ‘‘సమ్ముఖా పటిగ్గహితమిదం మయా తస్స భగవతో చతువేసారజ్జవిసారదస్స దసబలధరస్స ఆసభట్ఠానట్ఠాయినో సీహనాదనాదినో సబ్బసత్తుత్తమస్స ధమ్మిస్సరస్స ధమ్మరాజస్స ధమ్మాధిపతినో ధమ్మదీపస్స ధమ్మసరణస్స సద్ధమ్మవరచక్కవత్తినో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వచనం, న ఏత్థ అత్థే వా ధమ్మే వా పదే వా బ్యఞ్జనే వా కఙ్ఖా వా విమతి వా కత్తబ్బా’’తి సబ్బదేవమనుస్సానం ఇమస్మిం ధమ్మే అస్సద్ధియం వినాసేతి, సద్ధాసమ్పదం ఉప్పాదేతి. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘వినాసయతి అస్సద్ధం, సద్ధం వడ్ఢేతి సాసనే;
ఏవం మే సుతమిచ్చేవం, వదం గోతమసావకో’’తి.
ఏకన్తి గణనపరిచ్ఛేదనిద్దేసో. సమయన్తి పరిచ్ఛిన్ననిద్దేసో. ఏకం సమయన్తి అనియమితపరిదీపనం. తత్థ సమయసద్దో –
‘‘సమవాయే ఖణే కాలే, సమూహే హేతుదిట్ఠిసు;
పటిలాభే పహానే చ, పటివేధే చ దిస్సతి’’.
తథా హిస్స ‘‘అప్పేవ నామ స్వేపి ఉపసఙ్కమేయ్యామ కాలఞ్చ సమయఞ్చ ఉపాదాయా’’తి ఏవమాదీసు (దీ. ని. ౧.౪౪౭) సమవాయో అత్థో. ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౨౯) ఖణో. ‘‘ఉణ్హసమయో పరిళాహసమయో’’తిఆదీసు (పాచి. ౩౫౮) కాలో. ‘‘మహాసమయో పవనస్మి’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౩౨) సమూహో. ‘‘సమయోపి ఖో తే భద్దాలి అప్పటివిద్ధో అహోసి, భగవా ఖో సావత్థియం విహరతి, భగవాపి మం జానిస్సతి ‘భద్దాలి నామ భిక్ఖు సత్థు సాసనే సిక్ఖాయ అపరిపూరకారీ’తి, అయమ్పి ఖో తే, భద్దాలి, సమయో అప్పటివిద్ధో అహోసీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౩౫) హేతు. ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఉగ్గాహమానో పరిబ్బాజకో సమణముణ్డికాపుత్తో సమయప్పవాదకే తిన్దుకాచీరే ఏకసాలకే మల్లికాయ ఆరామే పటివసతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౨౬౦) దిట్ఠి.
‘‘దిట్ఠే ధమ్మే చ యో అత్థో, యో చత్థో సమ్పరాయికో;
అత్థాభిసమయా ధీరో, పణ్డితోతి పవుచ్చతీ’’తి. –
ఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౨౯) పటిలాభో. ‘‘సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౮) పహానం. ‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో విపరిణామట్ఠో అభిసమయట్ఠో’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౨.౮) పటివేధో. ఇధ పనస్స కాలో అత్థో. తేన సంవచ్ఛర-ఉతు-మాస-అడ్ఢమాస-రత్తి-దివ-పుబ్బణ్హ-మజ్ఝన్హిక-సాయన్హ-పఠమ-మజ్ఝిమ- పచ్ఛిమయామ-ముహుత్తాదీసు కాలప్పభేదభూతేసు సమయేసు ఏకం సమయన్తి దీపేతి.
తత్థ కిఞ్చాపి ఏతేసు సంవచ్ఛరాదీసు యం యం సుత్తం యమ్హి యమ్హి సంవచ్ఛరే ఉతుమ్హి మాసే పక్ఖే రత్తిభాగే దివసభాగే వా వుత్తం, సబ్బం తం థేరస్స సువిదితం సువవత్థాపితం పఞ్ఞాయ. యస్మా పన ‘‘ఏవం మే సుతం అసుకసంవచ్ఛరే అసుకఉతుమ్హి అసుకమాసే అసుకపక్ఖే అసుకరత్తిభాగే అసుకదివసభాగే వా’’తి ఏవం వుత్తే న సక్కా సుఖేన ధారేతుం వా ఉద్దిసితుం వా ఉద్దిసాపేతుం వా, బహు చ వత్తబ్బం హోతి, తస్మా ఏకేనేవ పదేన తమత్థం సమోధానేత్వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఆహ.
యే వా ఇమే గబ్భోక్కన్తిసమయో జాతిసమయో సంవేగసమయో అభినిక్ఖమనసమయో దుక్కరకారికసమయో మారవిజయసమయో అభిసమ్బోధిసమయో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో దేసనాసమయో పరినిబ్బానసమయోతి ఏవమాదయో భగవతో దేవమనుస్సేసు అతివియ సుప్పకాసా అనేకకాలప్పభేదా ఏవ సమయా, తేసు సమయేసు దేసనాసమయసఙ్ఖాతం ఏకం సమయన్తి దీపేతి. యో చాయం ఞాణకరుణాకిచ్చసమయేసు కరుణాకిచ్చసమయో, అత్తహితపరహిత-పటిపత్తిసమయేసు పరహిత-పటిపత్తిసమయో, సన్నిపతితానం కరణీయద్వయసమయేసు ధమ్మికథాసమయో, దేసనాపటిపత్తిసమయేసు దేసనాసమయో, తేసుపి సమయేసు అఞ్ఞతరం సన్ధాయ ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఆహ.
కస్మా పనేత్థ యథా అభిధమ్మే ‘‘యస్మిం సమయే కామావచర’’న్తి చ, ఇతో అఞ్ఞేసు చ సుత్తపదేసు ‘‘యస్మిం సమయే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహీ’’తి చ భుమ్మవచనేన నిద్దేసో కతో, వినయే చ ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా’’తి కరణవచనేన నిద్దేసో కతో, తథా అకత్వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఉపయోగవచనేన నిద్దేసో కతోతి. తత్థ తథా, ఇధ చ అఞ్ఞథా అత్థసమ్భవతో. తత్థ హి అభిధమ్మే ఇతో అఞ్ఞేసు సుత్తపదేసు చ అధికరణత్థో భావేనభావలక్ఖణత్థో చ సమ్భవతి. అధికరణం హి కాలత్థో సమూహత్థో చ సమయో, తత్థ వుత్తానం ఫస్సాదిధమ్మానం ఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతస్స చ సమయస్స భావేన తేసం భావో లక్ఖీయతి, తస్మా తదత్థజోతనత్థం తత్థ భుమ్మవచనేన నిద్దేసో కతో.
వినయే చ హేతుఅత్థో కరణత్థో చ సమ్భవతి. యో హి సో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిసమయో సారిపుత్తాదీహిపి దుబ్బిఞ్ఞేయ్యో, తేన సమయేన హేతుభూతేన కరణభూతేన చ సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో భగవా తత్థ తత్థ విహాసి. తస్మా తదత్థజోతనత్థం తత్థ కరణవచనేన నిద్దేసో కతో.
ఇధ పన అఞ్ఞస్మిఞ్చ ఏవంజాతికే అచ్చన్తసంయోగత్థో సమ్భవతి. యఞ్హి సమయం భగవా ఇమం అఞ్ఞం వా సుత్తన్తం దేసేసి, అచ్చన్తమేవ తం సమయం కరుణావిహారేన విహాసి. తస్మా తదత్థజోతనత్థం ఇధ ఉపయోగవచననిద్దేసో కతోతి. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘తం తం అత్థమపేక్ఖిత్వా, భుమ్మేన కరణేన చ;
అఞ్ఞత్ర సమయో వుత్తో, ఉపయోగేన సో ఇధా’’తి.
పోరాణా పన వణ్ణయన్తి – ‘‘తస్మిం సమయే’’తి వా ‘‘తేన సమయేనా’’తి వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వా అభిలాపమత్తభేదో ఏస, సబ్బత్థ భుమ్మమేవత్థోతి. తస్మా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వుత్తేపి ‘‘ఏకస్మిం సమయే’’తి అత్థో వేదితబ్బో.
భగవాతి గరు. గరుఞ్హి లోకే ‘‘భగవా’’తి వదన్తి. అయఞ్చ సబ్బగుణవిసిట్ఠతాయ సబ్బసత్తానం గరు, తస్మా ‘‘భగవా’’తి వేదితబ్బో. పోరాణేహిపి వుత్తం –
‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠం, భగవాతి వచనముత్తమం;
గరు గారవయుత్తో సో, భగవా తేన వుచ్చతీ’’తి.
అపిచ –
‘‘భాగ్యవా భగ్గవా యుత్తో, భగేహి చ విభత్తవా;
భత్తవా వన్తగమనో, భవేసు భగవా తతో’’తి. –
ఇమిస్సాపి గాథాయ వసేనస్స పదస్స విత్థారతో అత్థో వేదితబ్బో. సో చ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౪౨, ౧౪౪) బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే వుత్తోయేవ.
ఏత్తావతా చేత్థ ఏవం మే సుతన్తి వచనేన యథాసుతం ధమ్మం దస్సేన్తో భగవతో ధమ్మసరీరం పచ్చక్ఖం కరోతి. తేన ‘‘న ఇదం అతిక్కన్తసత్థుకం పావచనం, అయం వో సత్థా’’తి సత్థు అదస్సనేన ఉక్కణ్ఠితం జనం సమస్సాసేతి. ఏకం సమయం భగవాతి వచనేన తస్మిం సమయే భగవతో అవిజ్జమానభావం దస్సేన్తో రూపకాయపరినిబ్బానం సాధేతి. తేన ‘‘ఏవంవిధస్స నామ అరియధమ్మస్స దేసకో దసబలధరో వజిరసఙ్ఘాతసమానకాయో సోపి భగవా పరినిబ్బుతో, కేన అఞ్ఞేన జీవితే ఆసా జనేతబ్బా’’తి జీవితమదమత్తం జనం సంవేజేతి, సద్ధమ్మే చస్స ఉస్సాహం జనేతి. ఏవన్తి చ భణన్తో దేసనాసమ్పత్తిం నిద్దిసతి. మే సుతన్తి సావకసమ్పత్తిం. ఏకం సమయన్తి కాలసమ్పత్తిం. భగవాతి దేసకసమ్పత్తిం.
సావత్థియన్తి ఏవంనామకే నగరే. సమీపత్థే చేతం భుమ్మవచనం. విహరతీతి అవిసేసేన ఇరియాపథదిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేసు అఞ్ఞతరవిహారసమఙ్గిపరిదీపనమేతం. ఇధ పన ఠానగమననిసజ్జాసయనప్పభేదేసు ఇరియాపథేసు అఞ్ఞతరఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనం, తేన ఠితోపి గచ్ఛన్తోపి నిసిన్నోపి సయానోపి భగవా విహరతిచ్చేవ వేదితబ్బో. సో హి ఏకం ఇరియాపథబాధనం అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అపరిపతన్తం అత్తభావం హరతి పవత్తేతి, తస్మా ‘‘విహరతీ’’తి వుచ్చతి.
జేతవనేతి జేతస్స రాజకుమారస్స వనే. తఞ్హి తేన రోపితం సంవడ్ఢితం పరిపాలితం, సో చస్స సామీ అహోసి, తస్మా జేతవనన్తి సఙ్ఖం గతం, తస్మిం జేతవనే. అనాథపిణ్డికస్స ఆరామేతి అనాథపిణ్డికేన గహపతినా చతుపఞ్ఞాసహిరఞ్ఞకోటిపరిచ్చాగేన బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నియ్యాతితత్తా అనాథపిణ్డికస్సాతి సఙ్ఖం గతే ఆరామే. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమట్ఠకథాయ సబ్బాసవసుత్తవణ్ణనాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪ ఆదయో) వుత్తో.
తత్థ సియా – యది తావ భగవా సావత్థియం విహరతి, ‘‘జేతవనే’’తి న వత్తబ్బం. అథ తత్థ విహరతి, ‘‘సావత్థియ’’న్తి న వత్తబ్బం. న హి సక్కా ఉభయత్థ ఏకం సమయం విహరితున్తి. న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం. నను అవోచుమ్హ ‘‘సమీపత్థే భుమ్మవచన’’న్తి. తస్మా యథా గఙ్గాయమునాదీనం సమీపే గోయూథాని చరన్తాని ‘‘గఙ్గాయ చరన్తి, యమునాయ చరన్తీ’’తి వుచ్చన్తి, ఏవమిధాపి యదిదం సావత్థియా సమీపే జేతవనం, తత్థ విహరన్తో వుచ్చతి ‘‘సావత్థియం విహరతి జేతవనే’’తి. గోచరగామనిదస్సనత్థం హిస్స సావత్థివచనం, పబ్బజితానురూపనివాసనట్ఠాననిదస్సనత్థం సేసవచనం.
తత్థ సావత్థివచనేన ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో గహట్ఠానుగ్గహకరణం దస్సేతి, జేతవనాదికిత్తనేన పబ్బజితానుగ్గహకరణం. తథా పురిమేన పచ్చయగ్గహణతో అత్తకిలమథానుయోగవివజ్జనం, పచ్ఛిమేన వత్థుకామప్పహానతో కామసుఖల్లికానుయోగవివజ్జనూపాయదస్సనం. పురిమేన చ ధమ్మదేసనాభియోగం, పచ్ఛిమేన వివేకాధిముత్తిం. పురిమేన కరుణాయ ఉపగమనం, పచ్ఛిమేన పఞ్ఞాయ అపగమనం. పురిమేన సత్తానం హితసుఖనిప్ఫాదనాధిముత్తితం, పచ్ఛిమేన పరహితసుఖకరణే నిరుపలేపతం. పురిమేన ధమ్మికసుఖాపరిచ్చాగనిమిత్తఫాసువిహారం, పచ్ఛిమేన ఉత్తరిమనుస్సధమ్మానుయోగనిమిత్తం. పురిమేన మనుస్సానం ఉపకారబహులతం, పచ్ఛిమేన దేవతానం. పురిమేన లోకే జాతస్స లోకే సంవడ్ఢభావం, పచ్ఛిమేన లోకేన అనుపలిత్తతం. పురిమేన ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం. కతమో ఏకపుగ్గలో? తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౧౭౦) వచనతో యదత్థం భగవా ఉప్పన్నో, తదత్థపరినిప్ఫాదనం, పచ్ఛిమేన యత్థ ఉప్పన్నో, తదనురూపవిహారం. భగవా హి పఠమం లుమ్బినివనే, దుతియం బోధిమణ్డేతి లోకియలోకుత్తరాయ ఉప్పత్తియా వనేయేవ ఉప్పన్నో. తేనస్స వనేయేవ విహారం దస్సేతీతి ఏవమాదినా నయేనేత్థ అత్థయోజనా వేదితబ్బా.
తత్రాతి దేసకాలపరిదీపనం. తఞ్హి యం సమయం విహరతి, తత్ర సమయే. యస్మిఞ్చ ఆరామే విహరతి, తత్ర ఆరామేతి దీపేతి. భాసితబ్బయుత్తే వా దేసకాలే దీపేతి. న హి భగవా అయుత్తే దేసే వా కాలే వా ధమ్మం భాసతి. ‘‘అకాలో ఖో తావ, బాహియా’’తిఆది (ఉదా. ౧౦) చేత్థ సాధకం. ఖోతి పదపూరణమత్తే అవధారణే ఆదికాలత్థే వా నిపాతో. భగవాతి లోకగరుదీపనం. భిక్ఖూతి కథాసవనయుత్తపుగ్గలవచనం. అపి చేత్థ ‘‘భిక్ఖకోతి భిక్ఖు, భిక్ఖాచరియం అజ్ఝుపగతోతి భిక్ఖూ’’తిఆదినా (పారా. ౪౫; విభ. ౫౧౧) నయేన వచనత్థో వేదితబ్బో. ఆమన్తేసీతి ఆలపి అభాసి సమ్బోధేసీతి అయమేత్థ అత్థో. అఞ్ఞత్ర పన ఞాపనేపి హోతి. యథాహ – ‘‘ఆమన్తయామి వో, భిక్ఖవే, పటివేదయామి వో, భిక్ఖవే’’తి. పక్కోసనేపి. యథాహ – ‘‘ఏహి త్వం, భిక్ఖు, మమ వచనేన సారిపుత్తం ఆమన్తేహీ’’తి (అ. ని. ౯.౧౧; సం. ని. ౨.౩౨).
భిక్ఖవోతి ఆమన్తనాకారపరిదీపనం. తఞ్చ భిక్ఖనసీలతాదిగుణయోగసిద్ధత్తా వుత్తం. భిక్ఖనసీలతాగుణయుత్తోపి హి భిక్ఖు, భిక్ఖనధమ్మతాగుణయుత్తోపి భిక్ఖు, భిక్ఖనే సాధుకారితాగుణయుత్తోపీతి సద్దవిదూ మఞ్ఞన్తి. తేన చ నేసం భిక్ఖనసీలతాదిగుణయోగసిద్ధేన వచనేన హీనాధికజనసేవితం వుత్తిం పకాసేన్తో ఉద్ధతదీనభావనిగ్గహం కరోతి. భిక్ఖవోతి ఇమినా కరుణావిప్ఫారసోమ్మహదయనయననిపాతపుబ్బఙ్గమేన వచనేన తే అత్తనో ముఖాభిముఖే కరోతి. తేనేవ చ కథేతుకమ్యతాదీపకేన వచనేన తేసం సోతుకమ్యతం జనేతి. తేనేవ చ సమ్బోధనత్థేన సాధుకం సవనమనసికారేపి తే నియోజేతి. సాధుకం సవనమనసికారాయత్తా హి సాసనసమ్పత్తి.
అపరేసుపి దేవమనుస్సేసు విజ్జమానేసు కస్మా భిక్ఖూయేవ ఆమన్తేసీతి చే? జేట్ఠసేట్ఠాసన్నసదాసన్నిహితభావతో. సబ్బపరిససాధారణా హి భగవతో ధమ్మదేసనా. పరిసాయ చ జేట్ఠా భిక్ఖూ పఠముప్పన్నత్తా, సేట్ఠా అనగారియభావం ఆదిం కత్వా సత్థుచరియానువిధాయకత్తా సకలసాసనపటిగ్గాహకత్తా చ. ఆసన్నా తే తత్థ నిసిన్నేసు సత్థుసన్తికత్తా. సదాసన్నిహితా సత్థుసన్తికావచరత్తాతి. అపిచ తే ధమ్మదేసనాయ భాజనం యథానుసిట్ఠం పటిపత్తిసబ్భావతోతిపి తే ఏవ ఆమన్తేసి.
కిమత్థం పన భగవా ధమ్మం దేసేన్తో పఠమం భిక్ఖూ ఆమన్తేసి, న ధమ్మమేవ దేసేసీతి? సతిజననత్థం. భిక్ఖూ హి అఞ్ఞం చిన్తేన్తాపి విక్ఖిత్తచిత్తాపి ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తాపి కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తాపి నిసిన్నా హోన్తి, తే అనామన్తేత్వా ధమ్మే దేసియమానే ‘‘అయం దేసనా కింనిదానా కింపచ్చయా కతమాయ అట్ఠుప్పత్తియా దేసితా’’తి సల్లక్ఖేతుం అసక్కోన్తా దుగ్గహితం వా గణ్హేయ్యుం, న వా గణ్హేయ్యుం. తేన నేసం సతిజననత్థం భగవా పఠమం ఆమన్తేత్వా పచ్ఛా ధమ్మం దేసేతి.
భదన్తేతి గారవవచనమేతం, సత్థు పటివచనదానం వా. అపి చేత్థ ‘‘భిక్ఖవో’’తి వదమానో భగవా తే భిక్ఖూ ఆలపతి. ‘‘భదన్తే’’తి వదమానా తే భగవన్తం పచ్చాలపన్తి. తథా ‘‘భిక్ఖవో’’తి భగవా ఆదిమ్హి భాసతి, ‘‘భదన్తే’’తి తే పచ్చాభాసన్తి. ‘‘భిక్ఖవో’’తి పటివచనం దాపేతి, ‘‘భదన్తే’’తి పటివచనం దేన్తి. తే భిక్ఖూతి యే భగవా ఆమన్తేసి, తే. భగవతో పచ్చస్సోసున్తి భగవతో ఆమన్తనం పటిఅస్సోసుం, అభిముఖా హుత్వా సుణింసు సమ్పటిచ్ఛింసు పటిగ్గహేసున్తి అత్థో. భగవా ఏతదవోచాతి భగవా ఏతం ఇదాని వత్తబ్బం సకలం సుత్తం అవోచ. ఏత్తావతా చ యం ఆయస్మతా ఆనన్దేన ఇమస్స సుత్తస్స సుఖావగాహణత్థం కాలదేసదేసకపరిసాపదేసపటిమణ్డితం నిదానం భాసితం, తస్స అత్థవణ్ణనా సమత్తాతి.
రూపాదివణ్ణనా
ఇదాని నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకరూపమ్పి సమనుపస్సామీతిఆదినా నయేన భగవతా నిక్ఖిత్తస్స సుత్తస్స వణ్ణనాయ ఓకాసో అనుప్పత్తో, సా పనేసా సుత్తవణ్ణనా యస్మా సుత్తనిక్ఖేపం విచారేత్వావ వుచ్చమానా పాకటా హోతి, తస్మా సుత్తనిక్ఖేపవిచారణా తావ వేదితబ్బా. చత్తారో హి సుత్తనిక్ఖేపా అత్తజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయో పుచ్ఛావసికో అట్ఠుప్పత్తికోతి. తత్థ యాని సుత్తాని భగవా పరేహి అనజ్ఝిట్ఠో కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ కథేసి, సేయ్యథిదం – ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తం వత్థసుత్తన్తి ఏవమాదీని, తేసం అత్తజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో. యాని పన ‘‘పరిపక్కా ఖో రాహులస్స విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా, యంనూనాహం రాహులం ఉత్తరి ఆసవానం ఖయే వినేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౪.౧౨౧; మ. ని. ౩.౪౧౬) ఏవం పరేసం అజ్ఝాసయం ఖన్తిం మనం అభినీహారం బుజ్ఝనభావఞ్చ ఓలోకేత్వా పరజ్ఝాసయవసేన కథితాని, సేయ్యథిదం – రాహులోవాదసుత్తం ధమ్మచక్కప్పవత్తనన్తి ఏవమాదీని, తేసం పరజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో. భగవన్తం పన ఉపసఙ్కమిత్వా తే తే దేవమనుస్సా తథా తథా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి. ఏవం పుట్ఠేన భగవతా యాని కథితాని దేవతాసంయుత్తబోజ్ఝఙ్గసంయుత్తాదీని, తేసం పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపో. యాని పన ఉప్పన్నం కారణం పటిచ్చ కథితాని ధమ్మదాయాదసుత్తపుత్తమంసూపమాదీని, తేసం అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో. ఏవమిమేసు చతూసు నిక్ఖేపేసు ఇమస్స సుత్తస్స పరజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో. పరజ్ఝాసయవసేన హేతం నిక్ఖిత్తం. కేసం అజ్ఝాసయేనాతి? రూపగరుకానం పురిసానం.
తత్థ నాహం, భిక్ఖవేతిఆదీసు నకారో పటిసేధత్థో. అహన్తి అత్తానం నిద్దిసతి. భిక్ఖవేతి భిక్ఖూ ఆలపతి. అఞ్ఞన్తి ఇదాని వత్తబ్బా ఇత్థిరూపతో అఞ్ఞం. ఏకరూపమ్పీతి ఏకమ్పి రూపం. సమనుపస్సామీతి ద్వే సమనుపస్సనా ఞాణసమనుపస్సనా చ దిట్ఠిసమనుపస్సనా చ. తత్థ ‘‘అనిచ్చతో సమనుపస్సతి, నో నిచ్చతో’’తి (పటి. మ. ౩.౩౫) అయం ఞాణసమనుపస్సనా నామ. ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదికా (పటి. మ. ౧.౧౩౦) పన దిట్ఠిసమనుపస్సనా నామ. తాసు ఇధ ఞాణసమనుపస్సనా అధిప్పేతా. ఇమస్స పన పదస్స నకారేన సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ఇదం హి వుత్తం హోతి – అహం, భిక్ఖవే, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన ఓలోకేన్తోపి అఞ్ఞం ఏకరూపమ్పి న సమనుపస్సామీతి. యం ఏవం పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీతి యం రూపం రూపగరుకస్స పురిసస్స చతుభూమకకుసలచిత్తం పరియాదియిత్వా గణ్హిత్వా ఖేపేత్వా తిట్ఠతి. ‘‘సబ్బం హత్థికాయం పరియాదియిత్వా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౨౬) హి గహణం పరియాదానం నామ. ‘‘అనిచ్చసఞ్ఞా, భిక్ఖవే, భావితా బహులీకతా సబ్బం కామరాగం పరియాదియతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౧౦౨) ఖేపనం. ఇధ ఉభయమ్పి వట్టతి. తత్థ ఇదం రూపం చతుభూమకకుసలచిత్తం గణ్హన్తం న నీలుప్పలకలాపం పురిసో వియ హత్థేన గణ్హాతి, నాపి ఖేపయమానం అగ్గి వియ ఉద్ధనే ఉదకం సన్తాపేత్వా ఖేపేతి. ఉప్పత్తిఞ్చస్స నివారయమానమేవ చతుభూమకమ్పి కుసలచిత్తం గణ్హాతి చేవ ఖేపేతి చాతి వేదితబ్బం. తేన వుత్తం – ‘‘పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’’తి.
యథయిదన్తి యథా ఇదం. ఇత్థిరూపన్తి ఇత్థియా రూపం. తత్థ ‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, రూపం వదేథ? రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా రూపన్తి వుచ్చతి. కేన రుప్పతి? సీతేనపి రుప్పతి ఉణ్హేనపి రుప్పతీ’’తి (సం. ని. ౩.౭౯) సుత్తానుసారేన రూపస్స వచనత్థో చేవ సామఞ్ఞలక్ఖణఞ్చ వేదితబ్బం. అయం పన రూపసద్దో ఖన్ధభవనిమిత్తపచ్చయసరీరవణ్ణసణ్ఠానాదీసు అనేకేసు అత్థేసు వత్తతి. అయఞ్హి ‘‘యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్న’’న్తి (విభ. ౨; మహావ. ౨౨) ఏత్థ రూపక్ఖన్ధే వత్తతి. ‘‘రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతీ’’తి (ధ. స. ౧౬౧; విభ. ౬౨౪) ఏత్థ రూపభవే. ‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ బహిద్ధా రూపాని పస్సతీ’’తి (ధ. స. ౨౦౪-౨౩౨ ఆదయో) ఏత్థ కసిణనిమిత్తే. ‘‘సరూపా, భిక్ఖవే, ఉప్పజ్జన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా నో అరూపా’’తి (అ. ని. ౨.౮౩) ఏత్థ పచ్చయే. ‘‘ఆకాసో పరివారితో రూపన్తేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౦౬) ఏత్థ సరీరే. ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి (మ. ని. ౧.౪౦౦; ౩.౪౨౧) ఏత్థ వణ్ణే. ‘‘రూపప్పమాణో రూపప్పసన్నో’’తి (అ. ని. ౪.౬౫) ఏత్థ సణ్ఠానే. ఆదిసద్దేన ‘‘పియరూపం సాతరూపం, అరసరూపో’’తిఆదీనిపి సఙ్గణ్హితబ్బాని. ఇధ పనేస ఇత్థియా చతుసముట్ఠానే రూపాయతనసఙ్ఖాతే వణ్ణే వత్తతి. అపిచ యో కోచి ఇత్థియా నివత్థనివాసనస్స వా అలఙ్కారస్స వా గన్ధవణ్ణకాదీనం వా పిళన్ధనమాలాదీనం వాతి కాయప్పటిబద్ధో చ వణ్ణో పురిసస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణం హుత్వా ఉపకప్పతి, సబ్బమేతం ఇత్థిరూపన్తేవ వేదితబ్బం. ఇత్థిరూపం, భిక్ఖవే, పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీతి ఇదం పురిమస్సేవ దళ్హీకరణత్థం వుత్తం. పురిమం వా ‘‘యథయిదం, భిక్ఖవే, ఇత్థిరూప’’న్తి ఏవం ఓపమ్మవసేన వుత్తం, ఇదం పరియాదానానుభావదస్సనవసేన.
తత్రిదం ఇత్థిరూపస్స పరియాదానానుభావే వత్థు – మహాదాఠికనాగరాజా కిర చేతియగిరిమ్హి అమ్బత్థలే మహాథూపం కారాపేత్వా గిరిభణ్డపూజం నామ కత్వా కాలేన కాలం ఓరోధగణపరివుతో చేతియగిరిం గన్త్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దేతి. బహూనం సన్నిపాతట్ఠానే నామ న సబ్బేసం సతి సూపట్ఠితా హోతి, రఞ్ఞో చ దమిళదేవీ నామ మహేసీ పఠమవయే ఠితా దస్సనీయా పాసాదికా. అథేకో చిత్తత్థేరో నామ వుడ్ఢపబ్బజితో అసంవరనియామేన ఓలోకేన్తో తస్సా రూపారమ్మణే నిమిత్తం గహేత్వా ఉమ్మాదప్పత్తో వియ ఠితనిసిన్నట్ఠానేసు ‘‘హన్ద దమిళదేవీ, హన్ద దమిళదేవీ’’తి వదన్తో విచరతి. తతో పట్ఠాయ చస్స దహరసామణేరా ఉమ్మత్తకచిత్తత్థేరోత్వేవ నామం కత్వా వోహరింసు. అథ సా దేవీ నచిరస్సేవ కాలమకాసి. భిక్ఖుసఙ్ఘే సివథికదస్సనం గన్త్వా ఆగతే దహరసామణేరా తస్స సన్తికం గన్త్వా ఏవమాహంసు – ‘‘భన్తే చిత్తత్థేర, యస్సత్థాయ త్వం విలపసి, మయం తస్సా దేవియా సివథికదస్సనం గన్త్వా ఆగతా’’తి. ఏవం వుత్తేపి అస్సద్దహన్తో ‘‘యస్సా వా తస్సా వా తుమ్హే సివథికదస్సనత్థాయ గతా, ముఖం తుమ్హాకం ధూమణ్ణ’’న్తి. ఉమ్మత్తకవచనమేవ అవోచ. ఏవం ఉమ్మత్తకచిత్తత్థేరస్స చిత్తం పరియాదాయ అట్ఠాసి ఇదం ఇత్థిరూపం.
అపరమ్పి వత్థు – సద్ధాతిస్సమహారాజా కిర ఏకదివసం ఓరోధగణపరివుతో విహారం ఆగతో. ఏకో దహరో లోహపాసాదద్వారకోట్ఠకే ఠత్వా అసంవరే ఠితో ఏకం ఇత్థిం ఓలోకేసి. సాపి గమనం పచ్ఛిన్దిత్వా తం ఓలోకేసి. ఉభోపి అబ్భన్తరే ఉట్ఠితేన రాగగ్గినా డయ్హిత్వా కాలమకంసు. ఏవం ఇత్థిరూపం దహరస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి.
అపరమ్పి వత్థు – కల్యాణియమహావిహారతో కిరేకో దహరో ఉద్దేసత్థాయ కాళదీఘవాపిగామద్వారవిహారం గన్త్వా నిట్ఠితుద్దేసకిచ్చో అత్థకామానం వచనం అగ్గహేత్వా ‘‘గతట్ఠానే దహరసామణేరేహి పుట్ఠేన గామస్స నివిట్ఠాకారో కథేతబ్బో భవిస్సతీ’’తి గామే పిణ్డాయ చరన్తో విసభాగారమ్మణే నిమిత్తం గహేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం గతో తాయ నివత్థవత్థం సఞ్జానిత్వా ‘‘కహం, భన్తే, ఇదం లద్ధ’’న్తి పుచ్ఛన్తో తస్సా మతభావం ఞత్వా ‘‘ఏవరూపా నామ ఇత్థీ మం నిస్సాయ మతా’’తి చిన్తేన్తో అన్తోఉట్ఠితేన రాగగ్గినా డయ్హిత్వా జీవితక్ఖయం పాపుణి. ఏవమ్పి ఇదం ఇత్థిరూపం పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీతి వేదితబ్బం.
౨. దుతియాదీని సద్దగరుకాదీనం ఆసయవసేన వుత్తాని. తేసు ఇత్థిసద్దోతి ఇత్థియా చిత్తసముట్ఠానో కథితగీతవాదితసద్దో. అపిచ ఇత్థియా నివత్థనివాసనస్సాపి అలఙ్కతాలఙ్కారస్సాపి ఇత్థిపయోగనిప్ఫాదితో వీణాసఙ్ఖపణవాదిసద్దోపి ఇత్థిసద్దోత్వేవ వేదితబ్బో. సబ్బోపి హేసో పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి.
తత్థ సువణ్ణకక్కటకసువణ్ణమోరదహరభిక్ఖుఆదీనం వత్థూని వేదితబ్బాని. పబ్బతన్తరం కిర నిస్సాయ మహన్తం హత్థినాగకులం వసతి. అవిదూరట్ఠానే చస్స మహాపరిభోగసరో అత్థి, తస్మిం కాయూపపన్నో సువణ్ణకక్కటకో అత్థి. సో తం సరం ఓతిణ్ణోతిణ్ణే సణ్డాసేన వియ అళేహి పాదే గహేత్వా అత్తనో వసం నేత్వా మారేతి. తస్స ఓతారాపేక్ఖా హత్థినాగా ఏకం మహాహత్థిం జేట్ఠకం కత్వా విచరన్తి. సో ఏకదివసం తం హత్థినాగం గణ్హి. థామసతిసమ్పన్నో హత్థినాగో చిన్తేసి – ‘‘సచాహం భీతరవం రవిస్సామి, సబ్బే యథారుచియా అకీళిత్వా పలాయిస్సన్తీ’’తి నిచ్చలోవ అట్ఠాసి. అథ సబ్బేసం ఉత్తిణ్ణభావం ఞత్వా తేన గహితభావం అత్తనో భరియం జానాపేతుం విరవిత్వా ఏవమాహ –
‘‘సిఙ్గీమిగో ఆయతచక్ఖునేత్తో,
అట్ఠిత్తచో వారిసయో అలోమో;
తేనాభిభూతో కపణం రుదామి,
మా హేవ మం పాణసమం జహేయ్యా’’తి. (జా. ౧.౩.౪౯);
సా తం సుత్వా సామికస్స గహితభావం ఞత్వా తం తమ్హా భయా మోచేతుం హత్థినా చ కుళీరేన చ సద్ధిం సల్లపన్తీ ఏవమాహ –
‘‘అయ్య న తం జహిస్సామి, కుఞ్జరం సట్ఠిహాయనం;
పథబ్యా చాతురన్తాయ, సుప్పియో హోసి మే తువం.
‘‘యే కుళీరా సముద్దస్మిం, గఙ్గాయ యమునాయ చ;
తేసం త్వం వారిజో సేట్ఠో, ముఞ్చ రోదన్తియా పతి’’న్తి. (జా. ౧.౩.౫౦-౫౧);
కుళీరో సహ ఇత్థిసద్దస్సవనేన గహణం సిథిలమకాసి. అథ హత్థినాగో ‘‘అయమేవేతస్స ఓకాసో’’తి ఏకం పాదం గహితాకారేనేవ ఠపేత్వా దుతియం ఉక్ఖిపిత్వా తం పిట్ఠికపాలే అక్కమిత్వా విచుణ్ణికం కత్వా థోకం ఆకడ్ఢిత్వా తీరే ఖిపి. అథ నం సబ్బహత్థినో సన్నిపతిత్వా ‘‘అమ్హాకం వేరీ’’తి విచుణ్ణయింసు. ఏవం తావ ఇత్థిసద్దో సువణ్ణకక్కటకస్స చిత్తం పరియాదియిత్వా తిట్ఠతి.
సువణ్ణమోరోపి హిమవన్తం అనుపవిసిత్వా మహన్తం పబ్బతగహనం నిస్సాయ వసన్తో నిచ్చకాలం సూరియస్స ఉదయకాలే సూరియమణ్డలం ఉల్లోకేత్వా అత్తనో రక్ఖం కరోన్తో ఏవం వదతి –
‘‘ఉదేతయం చక్ఖుమా ఏకరాజా,
హరిస్సవణ్ణో పథవిప్పభాసో;
తం తం నమస్సామి హరిస్సవణ్ణం పథవిప్పభాసం,
తయాజ్జ గుత్తా విహరేము దివసం.
‘‘యే బ్రాహ్మణా వేదగూ సబ్బధమ్మే,
తే మే నమో తే చ మం పాలయన్తు;
నమత్థు బుద్ధానం నమత్థు బోధియా,
నమో విముత్తానం నమో విముత్తియా;
ఇమం సో పరిత్తం కత్వా,
మోరో చరతి ఏసనా’’తి. (జా. ౧.౨.౧౭);
సో దివసం గోచరం గహేత్వా సాయన్హసమయే వసనట్ఠానం పవిసన్తో అత్థఙ్గతం సూరియమణ్డలం ఓలోకేత్వాపి ఇమం గాథం వదతి –
‘‘అపేతయం చక్ఖుమా ఏకరాజా,
హరిస్సవణ్ణో పథవిప్పభాసో;
తం తం నమస్సామి హరిస్సవణ్ణం పథవిప్పభాసం,
తయాజ్జ గుత్తా విహరేము రత్తిం.
‘‘యే బ్రాహ్మణా వేదగూ సబ్బధమ్మే,
తే మే నమో తే చ మం పాలయన్తు;
నమత్థు బుద్ధానం నమత్థు బోధియా,
నమో విముత్తానం నమో విముత్తియా;
ఇమం సో పరిత్తం కత్వా,
మోరో వాసమకప్పయీ’’తి. (జా. ౧.౨.౧౮);
ఇమినా నియామేన సత్త వస్ససతాని వీతినామేత్వా ఏకదివసం పరిత్తకమ్మతో పురేతరమేవ మోరకుక్కుటికాయ సద్దం సుత్వా పరిత్తకమ్మం అసరిత్వా రఞ్ఞా పేసితస్స లుద్దకస్స వసం ఉపగతో. ఏవం ఇత్థిసద్దో సువణ్ణమోరస్స చిత్తం పరియాదియిత్వా తిట్ఠతీతి. ఛాతపబ్బతవాసీ దహరో పన సుధాముణ్డకవాసీ దహరో చ ఇత్థిసద్దం సుత్వా అనయబ్యసనం పత్తాతి.
౩. తతియే ఇత్థిగన్ధోతి ఇత్థియా చతుసముట్ఠానికం గన్ధాయతనం. స్వాయం ఇత్థియా సరీరగన్ధో దుగ్గన్ధో హోతి, కాయారుళ్హో పన ఆగన్తుకఅనులేపనాదిగన్ధో ఇధ అధిప్పేతో. ఏకచ్చా హి ఇత్థీ అస్సగన్ధినీ హోతి, ఏకచ్చా మేణ్డకగన్ధినీ, ఏకచ్చా సేదగన్ధినీ, ఏకచ్చా సోణితగన్ధినీ. ఏకచ్చో అన్ధబాలో ఏవరూపాయపి ఇత్థియా రజ్జతేవ. చక్కవత్తినో పన ఇత్థిరతనస్స కాయతో చన్దనగన్ధో వాయతి, ముఖతో చ ఉప్పలగన్ధో. అయం న సబ్బాసం హోతి, ఆగన్తుకఅనులేపనాదిగన్ధోవ ఇధ అధిప్పేతో. తిరచ్ఛానగతా పన హత్థిఅస్సగోణాదయో తిరచ్ఛానగతానం సజాతిఇత్థీనం ఉతుగన్ధేన యోజనద్వియోజనతియోజనచతుయోజనమ్పి గచ్ఛన్తి. ఇత్థికాయే గన్ధో వా హోతు ఇత్థియా నివత్థనివాసనఅనులిత్తాలేపనపిళన్ధమాలాదిగన్ధో వా, సబ్బోపి ఇత్థిగన్ధోత్వేవ వేదితబ్బో.
౪. చతుత్థే ఇత్థిరసోతి ఇత్థియా చతుసముట్ఠానికం రసాయతనం. తిపిటకచూళనాగచూళాభయత్థేరా పన ‘‘స్వాయం ఇత్థియా కింకారపటిస్సావితాదివసేన సవనరసో చేవ పరిభోగరసో చ, అయం ఇత్థిరసో’’తి వదన్తి. కిం తేన? యో పనాయం ఇత్థియా ఓట్ఠమంససమ్మక్ఖనఖేళాదిరసోపి, సామికస్స దిన్నయాగుభత్తాదీనం రసోపి, సబ్బో సో ఇత్థిరసోత్వేవ వేదితబ్బో. అనేకే హి సత్తా అత్తనో మాతుగామేన యంకిఞ్చి సహత్థా దిన్నమేవ మధురన్తి గహేత్వా అనయబ్యసనం పత్తాతి.
౫. పఞ్చమే ఇత్థిఫోట్ఠబ్బోతి ఇత్థియా కాయసమ్ఫస్సో, ఇత్థిసరీరారుళ్హానం వత్థాలఙ్కారమాలాదీనమ్పి ఫస్సో ఇత్థిఫోట్ఠబ్బోత్వేవ వేదితబ్బో. సబ్బోపేస పురిసస్స చిత్తం పరియాదియతి మహాచేతియఙ్గణే గణసజ్ఝాయం గణ్హన్తస్స దహరభిక్ఖునో విసభాగారమ్మణఫస్సో వియాతి.
ఇతి సత్థా సత్తానం ఆసయానుసయవసేన రూపాదీసు ఏకేకం గహేత్వా అఞ్ఞం ఈదిసం న పస్సామీతి ఆహ. యథా హి రూపగరుకస్స పురిసస్స ఇత్థిరూపం చిత్తుప్పాదం గమేతి పలిబున్ధతి బజ్ఝాపేతి బద్ధాపేతి మోహేతి సంమోహేతి, న తథా సేసా సద్దాదయో. యథా చ సద్దాదిగరుకానం సద్దాదయో, న తథా రూపాదీని ఆరమ్మణాని. ఏకచ్చస్స చ రూపాదీసు ఏకమేవారమ్మణం చిత్తం పరియాదియతి, ఏకచ్చస్స ద్వేపి తీణిపి చత్తారిపి పఞ్చపి. ఇతి ఇమే పఞ్చ సుత్తన్తా పఞ్చగరుకవసేన కథితా, న పఞ్చగరుకజాతకవసేన. పఞ్చగరుకజాతకం పన సక్ఖిభావత్థాయ ఆహరిత్వా కథేతబ్బం. తత్ర హి అమనుస్సేహి కన్తారమజ్ఝే కతాయ ఆపణాదివిచారణాయ మహాపురిసస్స పఞ్చసు సహాయేసు రూపగరుకో రూపారమ్మణే బజ్ఝిత్వా అనయబ్యసనం పత్తో, సద్దాదిగరుకా సద్దారమ్మణాదీసు. ఇతి తం సక్ఖిభావత్థాయ ఆహరిత్వా కథేతబ్బం. ఇమే పన పఞ్చ సుత్తన్తా పఞ్చగరుకవసేనేవ కథితా.
౬. యస్మా చ న కేవలం పురిసాయేవ పఞ్చగరుకా హోన్తి, ఇత్థియోపి హోన్తియేవ, తస్మా తాసమ్పి వసేన పున పఞ్చ సుత్తన్తే కథేసి. తేసమ్పి అత్థో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. వత్థూసుపి పఠమసుత్తే లోహపాసాదద్వారే ఠితం దహరం ఓలోకేత్వా మతాయ రాజోరోధాయ వత్థు వేదితబ్బం. తం హేట్ఠా విత్థారితమేవ.
౭. దుతియసుత్తే బారాణసియం రూపూపజీవినో మాతుగామస్స వత్థు వేదితబ్బం. గుత్తిలవీణావాదకో కిరేకిస్సా ఇత్థియా సహస్సం పహిణి, సా తం ఉప్పణ్డేత్వా గణ్హితుం న ఇచ్ఛి. సో ‘‘కరిస్సామేత్థ కత్తబ్బ’’న్తి సాయన్హకాలసమనన్తరే అలఙ్కతపటియత్తో తస్సా గేహస్స అభిముఖట్ఠానే అఞ్ఞస్మిం గేహద్వారే నిసిన్నో వీణాయ తన్తియో సమే గుణే పతిట్ఠాపేత్వా తన్తిస్సరేన గీతస్సరం అనతిక్కమన్తో గాయి. సా ఇత్థీ తస్స గీతసద్దం సుత్వా ద్వారన్తి సఞ్ఞాయ ‘‘వివటవాతపానేన తస్స సన్తికం గమిస్సామీ’’తి ఆకాసేయేవ జీవితక్ఖయం పత్తా.
౮. తతియసుత్తే చక్కవత్తిరఞ్ఞో కాయతో చన్దనగన్ధో వాయతి, ముఖతో చ ఉప్పలగన్ధోతి ఇదం ఆహరితబ్బం. ఇదం చేత్థ వత్థు వేదితబ్బం. సావత్థియం కిరేకిస్సా కుటుమ్బికధీతాయ సామికో సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా, ‘‘న సక్కా మయా అయం ధమ్మో గిహిభూతేన పూరేతు’’న్తి అఞ్ఞతరస్స పిణ్డపాతికత్థేరస్స సన్తికే పబ్బజి. అథస్స భరియం ‘‘అస్సామికా అయ’’న్తి ఞత్వా రాజా పసేనదికోసలో అన్తేపురం ఆహరాపేత్వా ఏకదివసం ఏకం నీలుప్పలకలాపం ఆదాయ అన్తేపురం పవిట్ఠో ఏకేకిస్సా ఏకేకం నీలుప్పలం దాపేసి. పుప్ఫేసు భాజియమానేసు తస్సా ఇత్థియా ద్వే హత్థం పత్తాని. సా పహట్ఠాకారం దస్సేత్వా ఉపసిఙ్ఘిత్వా పరోది. రాజా తస్సా ఉభయాకారం దిస్వా తం పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి. సా అత్తనో పహట్ఠకారణఞ్చ రోదనకారణఞ్చ కథేసి. యావతతియం కథితేపి రాజా అస్సద్దహన్తో పునదివసే సకలరాజనివేసనే సబ్బమాలావిలేపనాదిసుగన్ధగన్ధం హరాపేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా భత్తకిచ్చపరియోసానే తం ఇత్థిం ‘‘కతరో తే థేరో’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘అయ’’న్తి వుత్తే ఞత్వా సత్థారం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హేహి సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘో గచ్ఛతు, అమ్హాకం అసుకత్థేరో అనుమోదనం కరిస్సతీ’’తి ఆహ. సత్థా తం భిక్ఖుం ఠపేత్వా విహారం గతో. థేరే అనుమోదనం వత్తుం ఆరద్ధమత్తే సకలం రాజనివేసనం గన్ధపూరం వియ జాతం. రాజా ‘‘సచ్చమేవేసా ఆహా’’తి పసీదిత్వా పునదివసే సత్థారం తం కారణం పుచ్ఛి. సత్థా ‘‘అయం అతీతే ధమ్మకథం సుణన్తో ‘సాధు సాధూ’తి సాధుకారం పవత్తేన్తో సక్కచ్చం అస్సోసి, తమ్మూలకో తేన మహారాజ అయమానిసంసో లద్ధో’’తి ఆచిక్ఖి.
‘‘సద్ధమ్మదేసనాకాలే, సాధు సాధూతి భాసతో;
ముఖతో జాయతే గన్ధో, ఉప్పలంవ యథోదకే’’తి.
సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి. ఇమస్మిం వగ్గే వట్టమేవ కథితం.
రూపాదివగ్గవణ్ణనా.