౧. అభిధమ్మభాజనీయం

౨౧౯. బావీసతిన్ద్రియాని – చక్ఖున్ద్రియం, సోతిన్ద్రియం, ఘానిన్ద్రియం, జివ్హిన్ద్రియం, కాయిన్ద్రియం, మనిన్ద్రియం, ఇత్థిన్ద్రియం, పురిసిన్ద్రియం, జీవితిన్ద్రియం, సుఖిన్ద్రియం, దుక్ఖిన్ద్రియం, సోమనస్సిన్ద్రియం, దోమనస్సిన్ద్రియం, ఉపేక్ఖిన్ద్రియం, సద్ధిన్ద్రియం, వీరియిన్ద్రియం [విరియిన్ద్రియం (సీ. స్యా.)], సతిన్ద్రియం, సమాధిన్ద్రియం, పఞ్ఞిన్ద్రియం, అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం, అఞ్ఞిన్ద్రియం, అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం.

౨౨౦. తత్థ కతమం చక్ఖున్ద్రియం? యం చక్ఖు చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో…పే… సుఞ్ఞో గామోపేసో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘చక్ఖున్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం సోతిన్ద్రియం…పే… ఘానిన్ద్రియం…పే… జివ్హిన్ద్రియం…పే… కాయిన్ద్రియం? యో కాయో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో…పే… సుఞ్ఞో గామోపేసో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘కాయిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం మనిన్ద్రియం? ఏకవిధేన మనిన్ద్రియం – ఫస్ససమ్పయుత్తం. దువిధేన మనిన్ద్రియం – అత్థి సహేతుకం, అత్థి అహేతుకం. తివిధేన మనిన్ద్రియం – అత్థి కుసలం, అత్థి అకుసలం, అత్థి అబ్యాకతం. చతుబ్బిధేన మనిన్ద్రియం – అత్థి కామావచరం, అత్థి రూపావచరం, అత్థి అరూపావచరం, అత్థి అపరియాపన్నం. పఞ్చవిధేన మనిన్ద్రియం – అత్థి సుఖిన్ద్రియసమ్పయుత్తం, అత్థి దుక్ఖిన్ద్రియసమ్పయుత్తం, అత్థి సోమనస్సిన్ద్రియసమ్పయుత్తం, అత్థి దోమనస్సిన్ద్రియసమ్పయుత్తం, అత్థి ఉపేక్ఖిన్ద్రియసమ్పయుత్తం. ఛబ్బిధేన మనిన్ద్రియం – చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనోవిఞ్ఞాణం. ఏవం ఛబ్బిధేన మనిన్ద్రియం.

సత్తవిధేన మనిన్ద్రియం – చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… కాయవిఞ్ఞాణం, మనోధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు. ఏవం సత్తవిధేన మనిన్ద్రియం.

అట్ఠవిధేన మనిన్ద్రియం – చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… కాయవిఞ్ఞాణం అత్థి సుఖసహగతం, అత్థి దుక్ఖసహగతం, మనోధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు. ఏవం అట్ఠవిధేన మనిన్ద్రియం.

నవవిధేన మనిన్ద్రియం – చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… కాయవిఞ్ఞాణం, మనోధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు అత్థి కుసలా, అత్థి అకుసలా, అత్థి అబ్యాకతా. ఏవం నవవిధేన మనిన్ద్రియం.

దసవిధేన మనిన్ద్రియం – చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… కాయవిఞ్ఞాణం అత్థి సుఖసహగతం, అత్థి దుక్ఖసహగతం, మనోధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు అత్థి కుసలా, అత్థి అకుసలా, అత్థి అబ్యాకతా. ఏవం దసవిధేన మనిన్ద్రియం…పే… ఏవం బహువిధేన మనిన్ద్రియం. ఇదం వుచ్చతి ‘‘మనిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం ఇత్థిన్ద్రియం? యం ఇత్థియా ఇత్థిలిఙ్గం ఇత్థినిమిత్తం ఇత్థికుత్తం ఇత్థాకప్పో ఇత్థత్తం ఇత్థిభావో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘ఇత్థిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం పురిసిన్ద్రియం? యం పురిసస్స పురిసలిఙ్గం పురిసనిమిత్తం పురిసకుత్తం పురిసాకప్పో పురిసత్తం పురిసభావో – ఇదం వుచ్చతి ‘‘పురిసిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం జీవితిన్ద్రియం? జీవితిన్ద్రియం దువిధేన – అత్థి రూపజీవితిన్ద్రియం, అత్థి అరూపజీవితిన్ద్రియం.

తత్థ కతమం రూపజీవితిన్ద్రియం? యో తేసం రూపీనం ధమ్మానం ఆయు ఠితి యపనా యాపనా ఇరియనా వత్తనా పాలనా జీవితం జీవితిన్ద్రియం – ఇదం వుచ్చతి ‘‘రూపజీవితిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం అరూపజీవితిన్ద్రియం? యో తేసం అరూపీనం ధమ్మానం ఆయు ఠితి యపనా యాపనా ఇరియనా వత్తనా పాలనా జీవితం జీవితిన్ద్రియం – ఇదం వుచ్చతి ‘‘అరూపజీవతిన్ద్రియం’’. ఇదం వుచ్చతి ‘‘జీవితిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం సుఖిన్ద్రియం? యం కాయికం సాతం కాయికం సుఖం కాయసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం కాయసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సుఖిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం దుక్ఖిన్ద్రియం? యం కాయికం అసాతం కాయికం దుక్ఖం కాయసమ్ఫస్సజం అసాతం దుక్ఖం వేదయితం కాయసమ్ఫస్సజా అసాతా దుక్ఖా వేదనా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘దుక్ఖిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం సోమనస్సిన్ద్రియం? యం చేతసికం సాతం చేతసికం సుఖం చేతోసమ్ఫస్సజం సాతం సుఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా సాతా సుఖా వేదనా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సోమనస్సిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం దోమనస్సిన్ద్రియం? యం చేతసికం అసాతం చేతసికం దుక్ఖం చేతోసమ్ఫస్సజం అసాతం దుక్ఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా అసాతా దుక్ఖా వేదనా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘దోమనస్సిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం ఉపేక్ఖిన్ద్రియం? యం చేతసికం నేవ సాతం నాసాతం చేతోసమ్ఫస్సజం అదుక్ఖమసుఖం వేదయితం చేతోసమ్ఫస్సజా అదుక్ఖమసుఖా వేదనా – ఇదం వుచ్చతి ‘‘ఉపేక్ఖిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం సద్ధిన్ద్రియం? యా సద్ధా సద్దహనా ఓకప్పనా అభిప్పసాదో సద్ధా సద్ధిన్ద్రియం సద్ధాబలం – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సద్ధిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం వీరియిన్ద్రియం? యో చేతసికో వీరియారమ్భో నిక్కమో పరక్కమో ఉయ్యామో వాయామో ఉస్సాహో ఉస్సోళ్హీ థామో ఠితి అసిథిలపరక్కమతా అనిక్ఖిత్తఛన్దతా అనిక్ఖిత్తధురతా ధురసమ్పగ్గాహో వీరియం వీరియిన్ద్రియం వీరియబలం – ఇదం వుచ్చతి ‘‘వీరియిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం సతిన్ద్రియం? యా సతి అనుస్సతి పటిస్సతి సతి సరణతా ధారణతా అపిలాపనతా అసమ్ముస్సనతా సతి సతిన్ద్రియం సతిబలం సమ్మాసతి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సతిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం సమాధిన్ద్రియం? యా చిత్తస్స ఠితి సణ్ఠితి అవట్ఠితి అవిసాహారో అవిక్ఖేపో అవిసాహటమానసతా సమథో సమాధిన్ద్రియం సమాధిబలం సమ్మాసమాధి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘సమాధిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం పఞ్ఞిన్ద్రియం? యా పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి – ఇదం వుచ్చతి ‘‘పఞ్ఞిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం? యా తేసం ధమ్మానం అనఞ్ఞాతానం అదిట్ఠానం అప్పత్తానం అవిదితానం అసచ్ఛికతానం సచ్ఛికిరియాయ పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్నం – ఇదం వుచ్చతి ‘‘అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం’’.

తత్థ కతమం అఞ్ఞిన్ద్రియం? యా తేసం ధమ్మానం ఞాతానం దిట్ఠానం పత్తానం విదితానం సచ్ఛికతానం సచ్ఛికిరియాయ పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్నం – ఇదం వుచ్చతి అఞ్ఞిన్ద్రియం.

తత్థ కతమం అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం? యా తేసం ధమ్మానం అఞ్ఞాతావీనం దిట్ఠానం పత్తానం విదితానం సచ్ఛికతానం సచ్ఛికిరియాయ పఞ్ఞా పజాననా…పే… అమోహో ధమ్మవిచయో సమ్మాదిట్ఠి ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్నం – ఇదం వుచ్చతి ‘‘అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం’’.

అభిధమ్మభాజనీయం.