౨. అభిధమ్మభాజనీయం

౧౫౫. ద్వాదసాయతనాని – చక్ఖాయతనం, సోతాయతనం, ఘానాయతనం, జివ్హాయతనం, కాయాయతనం, మనాయతనం, రూపాయతనం, సద్దాయతనం, గన్ధాయతనం, రసాయతనం, ఫోట్ఠబ్బాయతనం, ధమ్మాయతనం.

౧౫౬. తత్థ కతమం చక్ఖాయతనం? యం చక్ఖు [చక్ఖుం (సీ. స్యా. క.) ధ. స. ౫౯౬-౫౯౯] చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో అత్తభావపరియాపన్నో అనిదస్సనో సప్పటిఘో, యేన చక్ఖునా అనిదస్సనేన సప్పటిఘేన రూపం సనిదస్సనం సప్పటిఘం పస్సి వా పస్సతి వా పస్సిస్సతి వా పస్సే వా, చక్ఖుమ్పేతం చక్ఖాయతనమ్పేతం చక్ఖుధాతుపేసా చక్ఖున్ద్రియమ్పేతం లోకోపేసో ద్వారాపేసా సముద్దోపేసో పణ్డరమ్పేతం ఖేత్తమ్పేతం వత్థుమ్పేతం నేత్తమ్పేతం నయనమ్పేతం ఓరిమం తీరమ్పేతం సుఞ్ఞో గామోపేసో. ఇదం వుచ్చతి ‘‘చక్ఖాయతనం’’.

౧౫౭. తత్థ కతమం సోతాయతనం? యం సోతం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో అత్తభావపరియాపన్నో అనిదస్సనో సప్పటిఘో, యేన సోతేన అనిదస్సనేన సప్పటిఘేన సద్దం అనిదస్సనం సప్పటిఘం సుణి వా సుణాతి వా సుణిస్సతి వా సుణే వా, సోతమ్పేతం సోతాయతనమ్పేతం సోతధాతుపేసా సోతిన్ద్రియమ్పేతం లోకోపేసో ద్వారాపేసా సముద్దోపేసో పణ్డరమ్పేతం ఖేత్తమ్పేతం వత్థుమ్పేతం ఓరిమం తీరమ్పేతం సుఞ్ఞో గామోపేసో. ఇదం వుచ్చతి ‘‘సోతాయతనం’’.

౧౫౮. తత్థ కతమం ఘానాయతనం? యం ఘానం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో అత్తభావపరియాపన్నో అనిదస్సనో సప్పటిఘో, యేన ఘానేన అనిదస్సనేన సప్పటిఘేన గన్ధం అనిదస్సనం సప్పటిఘం ఘాయి వా ఘాయతి వా ఘాయిస్సతి వా ఘాయే వా, ఘానమ్పేతం ఘానాయతనమ్పేతం ఘానధాతుపేసా ఘానిన్ద్రియమ్పేతం లోకోపేసో ద్వారాపేసా సముద్దోపేసో పణ్డరమ్పేతం ఖేత్తమ్పేతం వత్థుమ్పేతం ఓరిమం తీరమ్పేతం సుఞ్ఞో గామోపేసో. ఇదం వుచ్చతి ‘‘ఘానాయతనం’’.

౧౫౯. తత్థ కతమం జివ్హాయతనం? యా జివ్హా చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో అత్తభావపరియాపన్నో అనిదస్సనో సప్పటిఘో, యాయ జివ్హాయ అనిదస్సనాయ సప్పటిఘాయ రసం అనిదస్సనం సప్పటిఘం సాయి వా సాయతి వా సాయిస్సతి వా సాయే వా, జివ్హాపేసా జివ్హాయతనమ్పేతం జివ్హాధాతుపేసా జీవ్హిన్ద్రియమ్పేతం లోకోపేసో ద్వారాపేసా సముద్దోపేసో పణ్డరమ్పేతం ఖేత్తమ్పేతం వత్థుమ్పేతం ఓరిమం తీరమ్పేతం సుఞ్ఞో గామోపేసో. ఇదం వుచ్చతి ‘‘జివ్హాయతనం’’.

౧౬౦. తత్థ కతమం కాయాయతనం? యో కాయో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో అత్తభావపరియాపన్నో అనిదస్సనో సప్పటిఘో, యేన కాయేన అనిదస్సనేన సప్పటిఘేన ఫోట్ఠబ్బం అనిదస్సనం సప్పటిఘం ఫుసి వా ఫుసతి వా ఫుసిస్సతి వా ఫుసే వా, కాయోపేసో కాయాయతనమ్పేతం కాయధాతుపేసా కాయిన్ద్రియమ్పేతం లోకోపేసో ద్వారాపేసా సముద్దోపేసో పణ్డరమ్పేతం ఖేత్తమ్పేతం వత్థుమ్పేతం ఓరిమం తీరమ్పేతం సుఞ్ఞో గామోపేసో. ఇదం వుచ్చతి ‘‘కాయాయతనం’’.

౧౬౧. తత్థ కతమం మనాయతనం? ఏకవిధేన మనాయతనం – ఫస్ససమ్పయుత్తం.

దువిధేన మనాయతనం – అత్థి సహేతుకం, అత్థి అహేతుకం.

తివిధేన మనాయతనం – అత్థి కుసలం, అత్థి అకుసలం, అత్థి అబ్యాకతం.

చతుబ్బిధేన మనాయతనం – అత్థి కామావచరం, అత్థి రూపావచరం, అత్థి అరూపావచరం, అత్థి అపరియాపన్నం.

పఞ్చవిధేన మనాయతనం – అత్థి సుఖిన్ద్రియసమ్పయుత్తం, అత్థి దుక్ఖిన్ద్రియసమ్పయుత్తం, అత్థి సోమనస్సిన్ద్రియసమ్పయుత్తం, అత్థి దోమనస్సిన్ద్రియసమ్పయుత్తం, అత్థి ఉపేక్ఖిన్ద్రియసమ్పయుత్తం.

ఛబ్బిధేన మనాయతనం – చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సోతవిఞ్ఞాణం, ఘానవిఞ్ఞాణం, జివ్హావిఞ్ఞాణం, కాయవిఞ్ఞాణం, మనోవిఞ్ఞాణం. ఏవం ఛబ్బిధేన మనాయతనం.

సత్తవిధేన మనాయతనం – చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సోతవిఞ్ఞాణం, ఘానవిఞ్ఞాణం, జివ్హావిఞ్ఞాణం, కాయవిఞ్ఞాణం, మనోధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు. ఏవం సత్తవిధేన మనాయతనం.

అట్ఠవిధేన మనాయతనం – చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సోతవిఞ్ఞాణం, ఘానవిఞ్ఞాణం, జివ్హావిఞ్ఞాణం, కాయవిఞ్ఞాణం అత్థి సుఖసహగతం, అత్థి దుక్ఖసహగతం, మనోధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు. ఏవం అట్ఠవిధేన మనాయతనం.

నవవిధేన మనాయతనం – చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సోతవిఞ్ఞాణం, ఘానవిఞ్ఞాణం, జివ్హావిఞ్ఞాణం, కాయవిఞ్ఞాణం, మనోధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు అత్థి కుసలం, అత్థి అకుసలం, అత్థి అబ్యాకతం. ఏవం నవవిధేన మనాయతనం.

దసవిధేన మనాయతనం – చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సోతవిఞ్ఞాణం, ఘానవిఞ్ఞాణం, జివ్హావిఞ్ఞాణం, కాయవిఞ్ఞాణం అత్థి సుఖసహగతం, అత్థి దుక్ఖసహగతం, మనోధాతు, మనోవిఞ్ఞాణధాతు అత్థి కుసలం, అత్థి అకుసలం, అత్థి అబ్యాకతం. ఏవం దసవిధేన మనాయతనం.

ఏకవిధేన మనాయతనం – ఫస్ససమ్పయుత్తం.

దువిధేన మనాయతనం – అత్థి సహేతుకం, అత్థి అహేతుకం.

తివిధేన మనాయతనం – అత్థి సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం, అత్థి దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం, అత్థి అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తం…పే…. ఏవం బహువిధేన మనాయతనం. ఇదం వుచ్చతి ‘‘మనాయతనం’’.

౧౬౨. తత్థ కతమం రూపాయతనం? యం రూపం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ వణ్ణనిభా సనిదస్సనం సప్పటిఘం నీలం పీతకం లోహితకం [పీతం లోహితం (సీ.)] ఓదాతం కాళకం మఞ్జిట్ఠకం [మఞ్జేట్ఠకం (సీ. స్యా.)] హరి హరివణ్ణం అమ్బఙ్కురవణ్ణం దీఘం రస్సం అణుం థూలం వట్టం పరిమణ్డలం చతురస్సం ఛళంసం అట్ఠంసం సోళసంసం నిన్నం థలం ఛాయా ఆతపో ఆలోకో అన్ధకారో అబ్భా మహికా ధూమో రజో చన్దమణ్డలస్స వణ్ణనిభా సూరియమణ్డలస్స [సురియమణ్డలస్స (సీ. స్యా. కం.)] వణ్ణనిభా తారకరూపానం వణ్ణనిభా ఆదాసమణ్డలస్స వణ్ణనిభా మణిసఙ్ఖముత్తవేళురియస్స వణ్ణనిభా జాతరూపరజతస్స వణ్ణనిభా, యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి రూపం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ వణ్ణనిభా సనిదస్సనం సప్పటిఘం, యం రూపం సనిదస్సనం సప్పటిఘం చక్ఖునా అనిదస్సనేన సప్పటిఘేన పస్సి వా పస్సతి వా పస్సిస్సతి వా పస్సే వా, రూపమ్పేతం రూపాయతనమ్పేతం రూపధాతుపేసా. ఇదం వుచ్చతి ‘‘రూపాయతనం’’.

౧౬౩. తత్థ కతమం సద్దాయతనం? యో సద్దో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ అనిదస్సనో సప్పటిఘో భేరిసద్దో ముదిఙ్గసద్దో [ముతిఙ్గసద్ధో (సీ.)] సఙ్ఖసద్దో పణవసద్దో గీతసద్దో వాదితసద్దో సమ్మసద్దో పాణిసద్దో సత్తానం నిగ్ఘోససద్దో ధాతూనం సన్నిఘాతసద్దో వాతసద్దో ఉదకసద్దో మనుస్ససద్దో అమనుస్ససద్దో, యో వా పనఞ్ఞోపి అత్థి సద్దో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ అనిదస్సనో సప్పటిఘో, యం సద్దం అనిదస్సనం సప్పటిఘం సోతేన అనిదస్సనేన సప్పటిఘేన సుణి వా సుణాతి వా సుణిస్సతి వా సుణే వా, సద్దోపేసో సద్దాయతనమ్పేతం సద్దధాతుపేసా. ఇదం వుచ్చతి ‘‘సద్దాయతనం’’.

౧౬౪. తత్థ కతమం గన్ధాయతనం? యో గన్ధో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ అనిదస్సనో సప్పటిఘో మూలగన్ధో సారగన్ధో తచగన్ధో పత్తగన్ధో పుప్ఫగన్ధో ఫలగన్ధో ఆమగన్ధో విస్సగన్ధో సుగన్ధో దుగ్గన్ధో, యో వా పనఞ్ఞోపి అత్థి గన్ధో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ అనిదస్సనో సప్పటిఘో, యం గన్ధం అనిదస్సనం సప్పటిఘం ఘానేన అనిదస్సనేన సప్పటిఘేన ఘాయి వా ఘాయతి వా ఘాయిస్సతి వా ఘాయే వా, గన్ధోపేసో గన్ధాయతనమ్పేతం గన్ధధాతుపేసా. ఇదం వుచ్చతి ‘‘గన్ధాయతనం’’.

౧౬౫. తత్థ కతమం రసాయతనం? యో రసో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ అనిదస్సనో సప్పటిఘో మూలరసో ఖన్ధరసో తచరసో పత్తరసో పుప్ఫరసో ఫలరసో అమ్బిలం మధురం తిత్తకం కటుకం లోణికం [లపిలకం (సీ.), లమ్పికం (క. సీ.)] ఖారికం లమ్బికం కసావో సాదు అసాదు, యో వా పనఞ్ఞోపి అత్థి రసో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ అనిదస్సనో సప్పటిఘో, యం రసం అనిదస్సనం సప్పటిఘం జివ్హాయ అనిదస్సనాయ సప్పటిఘాయ సాయి వా సాయతి వా సాయిస్సతి వా సాయే వా, రసోపేసో రసాయతనమ్పేతం రసధాతుపేసా. ఇదం వుచ్చతి ‘‘రసాయతనం’’.

౧౬౬. తత్థ కతమం ఫోట్ఠబ్బాయతనం? పథవీధాతు తేజోధాతు వాయోధాతు కక్ఖళం ముదుకం సణ్హం ఫరుసం సుఖసమ్ఫస్సం దుక్ఖసమ్ఫస్సం గరుకం లహుకం, యం ఫోట్ఠబ్బం అనిదస్సనం సప్పటిఘం కాయేన అనిదస్సనేన సప్పటిఘేన ఫుసి వా ఫుసతి వా ఫుసిస్సతి వా ఫుసే వా, ఫోట్ఠబ్బోపేసో ఫోట్ఠబ్బాయతనమ్పేతం ఫోట్ఠబ్బధాతుపేసా. ఇదం వుచ్చతి ‘‘ఫోట్ఠబ్బాయతనం’’.

౧౬౭. తత్థ కతమం ధమ్మాయతనం? వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, యఞ్చ రూపం అనిదస్సనఅప్పటిఘం ధమ్మాయతనపరియాపన్నం, అసఙ్ఖతా చ ధాతు.

తత్థ కతమో వేదనాక్ఖన్ధో? ఏకవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో – ఫస్ససమ్పయుత్తో. దువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో – అత్థి సహేతుకో, అత్థి అహేతుకో. తివిధేన వేదనాక్ఖన్ధో – అత్థి కుసలో, అత్థి అకుసలో, అత్థి అబ్యాకతో…పే… ఏవం దసవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో…పే… ఏవం బహువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో. అయం వుచ్చతి ‘‘వేదనాక్ఖన్ధో’’.

తత్థ కతమో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో? ఏకవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో – ఫస్ససమ్పయుత్తో. దువిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో – అత్థి సహేతుకో, అత్థి అహేతుకో. తివిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో – అత్థి కుసలో, అత్థి అకుసలో, అత్థి అబ్యాకతో…పే… ఏవం దసవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో…పే… ఏవం బహువిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో. అయం వుచ్చతి ‘‘సఞ్ఞాక్ఖన్ధో’’.

తత్థ కతమో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో? ఏకవిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో – చిత్తసమ్పయుత్తో. దువిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో – అత్థి హేతు, అత్థి న హేతు. తివిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో – అత్థి కుసలో, అత్థి అకుసలో, అత్థి అబ్యాకతో…పే… ఏవం దసవిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో…పే… ఏవం బహువిధేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధో. అయం వుచ్చతి ‘‘సఙ్ఖారక్ఖన్ధో’’.

తత్థ కతమం రూపం అనిదస్సనఅప్పటిఘం ధమ్మాయతనపరియాపన్నం? ఇత్థిన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియం…పే… కబళీకారో ఆహారో. ఇదం వుచ్చతి రూపం ‘‘అనిదస్సనఅప్పటిఘం ధమ్మాయతనపరియాపన్నం’’.

తత్థ కతమా అసఙ్ఖతా ధాతు? రాగక్ఖయో, దోసక్ఖయో, మోహక్ఖయో – అయం వుచ్చతి ‘‘అసఙ్ఖతా ధాతు’’.

ఇదం వుచ్చతి ధమ్మాయతనం.

అభిధమ్మభాజనీయం.