౧. సుత్తన్తభాజనీయం

౬౪౨. చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో – ఇధ భిక్ఖు మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం [చతుత్థిం (సీ.)]. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం మేత్తాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన [అబ్యాపజ్ఝేన (సీ. స్యా.)] ఫరిత్వా విహరతి. కరుణాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం కరుణాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన ఫరిత్వా విహరతి. ముదితాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ముదితాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన ఫరిత్వా విహరతి. ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, తథా దుతియం, తథా తతియం, తథా చతుత్థం. ఇతి ఉద్ధమధో తిరియం సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోకం ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా విపులేన మహగ్గతేన అప్పమాణేన అవేరేన అబ్యాపజ్జేన ఫరిత్వా విహరతి.

౧. మేత్తా

౬౪౩. కథఞ్చ భిక్ఖు మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి? సేయ్యథాపి నామ ఏకం పుగ్గలం పియం మనాపం దిస్వా మేత్తాయేయ్య, ఏవమేవ సబ్బే సత్తే మేత్తాయ ఫరతి.

తత్థ కతమా మేత్తా? యా సత్తేసు మేత్తి మేత్తాయనా మేత్తాయితత్తం మేత్తాచేతోవిముత్తి – అయం వుచ్చతి ‘‘మేత్తా’’.

తత్థ కతమం చిత్తం? యం చిత్తం మనో మానసం హదయం పణ్డరం మనో మనాయతనం మనిన్ద్రియం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు – ఇదం వుచ్చతి ‘‘చిత్తం’’. ఇదం చిత్తం ఇమాయ మేత్తాయ సహగతం హోతి సహజాతం సంసట్ఠం సమ్పయుత్తం. తేన వుచ్చతి ‘‘మేత్తాసహగతేన చేతసా’’తి.

౬౪౪. ‘‘ఏకం దిస’’న్తి పురత్థిమం వా దిసం పచ్ఛిమం వా దిసం ఉత్తరం వా దిసం దక్ఖిణం వా దిసం ఉద్ధం వా అధో వా తిరియం వా విదిసం వా.

౬౪౫. ‘‘ఫరిత్వా’’తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా.

౬౪౬. ‘‘విహరతీ’’తి ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతి చరతి విహరతి. తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౬౪౭. ‘‘తథా దుతియ’’న్తి యథేవ ఏకం దిసం తథా దుతియం దిసం తథా తతియం దిసం తథా చతుత్థం దిసం తథా ఉద్ధం తథా అధో తథా తిరియం తథా విదిసం.

౬౪౮. ‘‘సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోక’’న్తి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం. పరియాదాయవచనమేతం – ‘‘సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోక’’న్తి.

౬౪౯. ‘‘మేత్తాసహగతేన చేతసా’’తి తత్థ కతమా మేత్తా? యా సత్తేసు మేత్తి మేత్తాయనా మేత్తాయితత్తం మేత్తాచేతోవిముత్తి – అయం వుచ్చతి ‘‘మేత్తా’’.

తత్థ కతమం చిత్తం? యం చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు – ఇదం వుచ్చతి ‘‘చిత్తం’’. ఇదం చిత్తం ఇమాయ మేత్తాయ సహగతం హోతి సహజాతం సంసట్ఠం సమ్పయుత్తం. తేన వుచ్చతి ‘‘మేత్తాసహగతేన చేతసా’’తి.

౬౫౦. ‘‘విపులేనా’’తి యం విపులం తం మహగ్గతం, యం మహగ్గతం తం అప్పమాణం, యం అప్పమాణం సో అవేరో, యో అవేరో సో అబ్యాపజ్జో [అబ్యాపజ్ఝో (సీ. స్యా.)].

౬౫౧. ‘‘ఫరిత్వా’’తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా.

౬౫౨. ‘‘విహరతీ’’తి…పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౨. కరుణా

౬౫౩. కథఞ్చ భిక్ఖు కరుణాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి? సేయ్యథాపి నామ ఏకం పుగ్గలం దుగ్గతం దురూపేతం దిస్వా కరుణాయేయ్య, ఏవమేవ సబ్బే సత్తే కరుణాయ ఫరతి.

తత్థ కతమా కరుణా? యా సత్తేసు కరుణా కరుణాయనా కరుణాయితత్తం కరుణాచేతోవిముత్తి – అయం వుచ్చతి ‘‘కరుణా’’.

తత్థ కతమం చిత్తం? యం చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు – ఇదం వుచ్చతి ‘‘చిత్తం’’. ఇదం చిత్తం ఇమాయ కరుణాయ సహగతం హోతి సహజాతం సంసట్ఠం సమ్పయుత్తం. తేన వుచ్చతి ‘‘కరుణాసహగతేన చేతసా’’తి.

౬౫౪. ‘‘ఏకం దిస’’న్తి పురత్థిమం వా దిసం పచ్ఛిమం వా దిసం ఉత్తరం వా దిసం దక్ఖిణం వా దిసం ఉద్ధం వా అధో వా తిరియం వా విదిసం వా.

౬౫౫. ‘‘ఫరిత్వా’’తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా.

౬౫౬. ‘‘విహరతీ’’తి ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతి చరతి విహరతి. తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౬౫౭. ‘‘తథా దుతియ’’న్తి యథేవ ఏకం దిసం తథా దుతియం దిసం తథా తతియం దిసం తథా చతుత్థం దిసం తథా ఉద్ధం తథా అధో తథా తిరియం తథా విదిసం.

౬౫౮. ‘‘సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోక’’న్తి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం. పరియాదాయవచనమేతం – ‘‘సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోక’’న్తి.

౬౫౯. ‘‘కరుణాసహగతేన చేతసా’’తి తత్థ కతమా కరుణా? యా సత్తేసు కరుణా కరుణాయనా కరుణాయితత్తం కరుణాచేతోవిముత్తి – అయం వుచ్చతి ‘‘కరుణా’’.

౬౬౦. ‘‘విపులేనా’’తి యం విపులం తం మహగ్గతం, యం మహగ్గతం తం అప్పమాణం, యం అప్పమాణం సో అవేరో, యో అవేరో సో అబ్యాపజ్జో.

౬౬౧. ‘‘ఫరిత్వా’’తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా.

౬౬౨. ‘‘విహరతీ’’తి…పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౩. ముదితా

౬౬౩. కథఞ్చ భిక్ఖు ముదితాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి? సేయ్యథాపి నామ ఏకం పుగ్గలం పియం మనాపం దిస్వా ముదితో అస్స, ఏవమేవ సబ్బే సత్తే ముదితాయ ఫరతి.

తత్థ కతమా ముదితా? యా సత్తేసు ముదితా ముదితాయనా ముదితాయితత్తం ముదితాచేతోవిముత్తి – అయం వుచ్చతి ‘‘ముదితా’’.

తత్థ కతమం చిత్తం? యం చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు – ఇదం వుచ్చతి ‘‘చిత్తం’’. ఇదం చిత్తం ఇమాయ ముదితాయ సహగతం హోతి సహజాతం సంసట్ఠం సమ్పయుత్తం. తేన వుచ్చతి ‘‘ముదితాసహగతేన చేతసా’’తి.

౬౬౪. ‘‘ఏకం దిస’’న్తి పురత్థిమం వా దిసం పచ్ఛిమం వా దిసం ఉత్తరం వా దిసం దక్ఖిణం వా దిసం ఉద్ధం వా అధో వా తిరియం వా విదిసం వా.

౬౬౫. ‘‘ఫరిత్వా’’తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా.

౬౬౬. ‘‘విహరతీ’’తి…పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౬౬౭. ‘‘తథా దుతియ’’న్తి యథేవ ఏకం దిసం తథా దుతియం దిసం తథా తతియం దిసం తథా చతుత్థం దిసం తథా ఉద్ధం తథా అధో తథా తిరియం తథా విదిసం.

౬౬౮. ‘‘సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోక’’న్తి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం. పరియాదాయవచనమేతం – ‘‘సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోక’’న్తి.

౬౬౯. ‘‘ముదితాసహగతేన చేతసా’’తి తత్థ కతమా ముదితా? యా సత్తేసు ముదితా ముదితాయనా ముదితాయితత్తం ముదితాచేతోవిముత్తి – అయం వుచ్చతి ‘‘ముదితా’’.

౬౭౦. ‘‘విపులేనా’’తి యం విపులం తం మహగ్గతం, యం మహగ్గతం తం అప్పమాణం, యం అప్పమాణం సో అవేరో, యో అవేరో సో అబ్యాపజ్జో.

౬౭౧. ‘‘ఫరిత్వా’’తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా.

౬౭౨. ‘‘విహరతీ’’తి …పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౪. ఉపేక్ఖా

౬౭౩. కథఞ్చ భిక్ఖు ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి? సేయ్యథాపి నామ ఏకం పుగ్గలం నేవ మనాపం న అమనాపం దిస్వా ఉపేక్ఖకో అస్స, ఏవమేవ సబ్బే సత్తే ఉపేక్ఖాయ ఫరతి.

తత్థ కతమా ఉపేక్ఖా? యా సత్తేసు ఉపేక్ఖా ఉపేక్ఖాయనా ఉపేక్ఖాయితత్తం ఉపేక్ఖాచేతోవిముత్తి – అయం వుచ్చతి ‘‘ఉపేక్ఖా’’.

తత్థ కతమం చిత్తం? యం చిత్తం మనో మానసం…పే… తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు – ఇదం వుచ్చతి ‘‘చిత్తం’’. ఇదం చిత్తం ఇమాయ ఉపేక్ఖాయ సహగతం హోతి సహజాతం సంసట్ఠం సమ్పయుత్తం. తేన వుచ్చతి ‘‘ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా’’తి.

౬౭౪. ‘‘ఏకం దిస’’న్తి పురత్థిమం వా దిసం పచ్ఛిమం వా దిసం ఉత్తరం వా దిసం దక్ఖిణం వా దిసం ఉద్ధం వా అధో వా తిరియం వా విదిసం వా.

౬౭౫. ‘‘ఫరిత్వా’’తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా.

౬౭౬. ‘‘విహరతీ’’తి…పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

౬౭౭. ‘‘తథా దుతియ’’న్తి యథేవ ఏకం దిసం తథా దుతియం దిసం తథా తతియం దిసం తథా చతుత్థం దిసం తథా ఉద్ధం తథా అధో తథా తిరియం తథా విదిసం.

౬౭౮. ‘‘సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోక’’న్తి సబ్బేన సబ్బం సబ్బథా సబ్బం అసేసం నిస్సేసం. పరియాదాయవచనమేతం – ‘‘సబ్బధి సబ్బత్తతాయ సబ్బావన్తం లోక’’న్తి.

౬౭౯. ‘‘ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా’’తి, తత్థ కతమా ఉపేక్ఖా? యా సత్తేసు ఉపేక్ఖా ఉపేక్ఖాయనా ఉపేక్ఖాయితత్తం ఉపేక్ఖాచేతోవిముత్తి – అయం వుచ్చతి ‘‘ఉపేక్ఖా’’.

౬౮౦. ‘‘విపులేనా’’తి యం విపులం తం మహగ్గతం, యం మహగ్గతం తం అప్పమాణం, యం అప్పమాణం సో అవేరో, యో అవేరో సో అబ్యాపజ్జో.

౬౮౧. ‘‘ఫరిత్వా’’తి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా.

౬౮౨. ‘‘విహరతీ’’తి…పే… తేన వుచ్చతి ‘‘విహరతీ’’తి.

సుత్తన్తభాజనీయం.