౬. అసుభకమ్మట్ఠాననిద్దేసో

ఉద్ధుమాతకాదిపదత్థవణ్ణనా

౧౦౨. కసిణానన్తరముద్దిట్ఠేసు పన ఉద్ధుమాతకం, వినీలకం, విపుబ్బకం, విచ్ఛిద్దకం, విక్ఖాయితకం, విక్ఖిత్తకం, హతవిక్ఖిత్తకం, లోహితకం, పుళవకం, అట్ఠికన్తి దససు అవిఞ్ఞాణకాసుభేసు భస్తా వియ వాయునా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా యథానుక్కమం సముగ్గతేన సూనభావేన ఉద్ధుమాతత్తా ఉద్ధుమాతం, ఉద్ధుమాతమేవ ఉద్ధుమాతకం. పటిక్కూలత్తా వా కుచ్ఛితం ఉద్ధుమాతన్తి ఉద్ధుమాతకం. తథారూపస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం.

వినీలం వుచ్చతి విపరిభిన్ననీలవణ్ణం, వినీలమేవ వినీలకం. పటిక్కూలత్తా వా కుచ్ఛితం వినీలన్తి వినీలకం. మంసుస్సదట్ఠానేసు రత్తవణ్ణస్స పుబ్బసన్నిచయట్ఠానేసు సేతవణ్ణస్స యేభుయ్యేన చ నీలవణ్ణస్స నీలట్ఠానే నీలసాటకపారుతస్సేవ ఛవసరీరస్సేతమధివచనం.

పరిభిన్నట్ఠానేసు విస్సన్దమానం పుబ్బం విపుబ్బం, విపుబ్బమేవ విపుబ్బకం. పటిక్కూలత్తా వా కుచ్ఛితం విపుబ్బన్తి విపుబ్బకం. తథారూపస్స ఛవసరీరస్సేతమధివచనం.

విచ్ఛిద్దం వుచ్చతి ద్విధా ఛిన్దనేన అపధారితం, విచ్ఛిద్దమేవ విచ్ఛిద్దకం. పటిక్కూలత్తా వా కుచ్ఛితం విచ్ఛిద్దన్తి విచ్ఛిద్దకం. వేమజ్ఝే ఛిన్నస్స ఛవసరీరస్సేతమధివచనం.

ఇతో చ ఏత్తో చ వివిధాకారేన సోణసిఙ్గాలాదీహి ఖాదితన్తి విక్ఖాయితం, విక్ఖాయితమేవ విక్ఖాయితకం. పటిక్కూలత్తా వా కుచ్ఛితం విక్ఖాయితన్తి విక్ఖాయితకం. తథారూపస్స ఛవసరీరస్సేతమధివచనం.

వివిధం ఖిత్తం విక్ఖిత్తం, విక్ఖిత్తమేవ విక్ఖిత్తకం. పటిక్కూలత్తా వా కుచ్ఛితం విక్ఖిత్తన్తి విక్ఖిత్తకం. అఞ్ఞేన హత్థం అఞ్ఞేన పాదం అఞ్ఞేన సీసన్తి ఏవం తతో తతో ఖిత్తస్స ఛవసరీరస్సేతమధివచనం.

హతఞ్చ తం పురిమనయేనేవ విక్ఖిత్తకఞ్చాతి హతవిక్ఖిత్తకం. కాకపదాకారేన అఙ్గపచ్చఙ్గేసు సత్థేన హనిత్వా వుత్తనయేన విక్ఖిత్తస్స ఛవసరీరస్సేతమధివచనం.

లోహితం కిరతి విక్ఖిపతి ఇతో చితో చ పగ్ఘరతీతి లోహితకం. పగ్ఘరితలోహితమక్ఖితస్స ఛవసరీరస్సేతమధివచనం.

పుళవా వుచ్చన్తి కిమయో, పుళవే కిరతీతి పుళవకం. కిమిపరిపుణ్ణస్స ఛవసరీరస్సేతమధివచనం.

అట్ఠియేవ అట్ఠికం. పటిక్కూలత్తా వా కుచ్ఛితం అట్ఠీతి అట్ఠికం. అట్ఠిసఙ్ఖలికాయపి ఏకట్ఠికస్సపేతమధివచనం. ఇమాని చ పన ఉద్ధుమాతకాదీని నిస్సాయ ఉప్పన్ననిమిత్తానమ్పి నిమిత్తేసు పటిలద్ధజ్ఝానానమ్పేతానేవ నామాని.

ఉద్ధుమాతకకమ్మట్ఠానం

౧౦౩. తత్థ ఉద్ధుమాతకసరీరే ఉద్ధుమాతకనిమిత్తం ఉప్పాదేత్వా ఉద్ధుమాతకసఙ్ఖాతం ఝానం భావేతుకామేన యోగినా పథవీకసిణే వుత్తనయేనేవ వుత్తప్పకారం ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా కమ్మట్ఠానం ఉగ్గహేతబ్బం. తేనస్స కమ్మట్ఠానం కథేన్తేన అసుభనిమిత్తత్థాయ గమనవిధానం, సమన్తా నిమిత్తుపలక్ఖణం, ఏకాదసవిధేన నిమిత్తగ్గాహో, గతాగతమగ్గపచ్చవేక్ఖణన్తి ఏవం అప్పనావిధానపరియోసానం సబ్బం కథేతబ్బం. తేనాపి సబ్బం సాధుకం ఉగ్గహేత్వా పుబ్బే వుత్తప్పకారం సేనాసనం ఉపగన్త్వా ఉద్ధుమాతకనిమిత్తం పరియేసన్తేన విహాతబ్బం.

౧౦౪. ఏవం విహరన్తేన చ అసుకస్మిం నామ గామద్వారే వా అటవిముఖే వా పన్థే వా పబ్బతపాదే వా రుక్ఖమూలే వా సుసానే వా ఉద్ధుమాతకసరీరం నిక్ఖిత్తన్తి కథేన్తానం వచనం సుత్వాపి న తావదేవ అతిత్థేన పక్ఖన్దన్తేన వియ గన్తబ్బం. కస్మా? అసుభం హి నామేతం వాళమిగాధిట్ఠితమ్పి అమనుస్సాధిట్ఠితమ్పి హోతి. తత్రస్స జీవితన్తరాయోపి సియా. గమనమగ్గో వా పనేత్థ గామద్వారేన వా నహానతిత్థేన వా కేదారకోటియా వా హోతి. తత్థ విసభాగరూపం ఆపాథమాగచ్ఛతి, తదేవ వా సరీరం విసభాగం హోతి. పురిసస్స హి ఇత్థిసరీరం ఇత్థియా చ పురిససరీరం విసభాగం, తదేతం అధునామతం సుభతోపి ఉపట్ఠాతి, తేనస్స బ్రహ్మచరియన్తరాయోపి సియా. సచే పన ‘‘నయిదం మాదిసస్స భారియ’’న్తి అత్తానం తక్కయతి, ఏవం తక్కయమానేన గన్తబ్బం.

౧౦౫. గచ్ఛన్తేన చ సఙ్ఘత్థేరస్స వా అఞ్ఞతరస్స వా అభిఞ్ఞాతస్స భిక్ఖునో కథేత్వా గన్తబ్బం. కస్మా? సచే హిస్స సుసానే అమనుస్ససీహబ్యగ్ఘాదీనం రూపసద్దాదిఅనిట్ఠారమ్మణాభిభూతస్స అఙ్గపచ్చఙ్గాని వా పవేధేన్తి, భుత్తం వా న పరిసణ్ఠాతి, అఞ్ఞో వా ఆబాధో హోతి. అథస్స సో విహారే పత్తచీవరం సురక్ఖితం కరిస్సతి. దహరే వా సామణేరే వా పహిణిత్వా తం భిక్ఖుం పటిజగ్గిస్సతి. అపిచ సుసానం నామ నిరాసఙ్కట్ఠానన్తి మఞ్ఞమానా కతకమ్మాపి అకతకమ్మాపి చోరా సమోసరన్తి. తే మనుస్సేహి అనుబద్ధా భిక్ఖుస్స సమీపే భణ్డకం ఛడ్డేత్వాపి పలాయన్తి. మనుస్సా ‘‘సహోడ్ఢం చోరం అద్దసామా’’తి భిక్ఖుం గహేత్వా విహేఠేన్తి. అథస్స సో ‘‘మా ఇమం విహేఠయిత్థ, మమాయం కథేత్వా ఇమినా నామ కమ్మేన గతో’’తి తే మనుస్సే సఞ్ఞాపేత్వా సోత్థిభావం కరిస్సతి. అయం ఆనిసంసో కథేత్వా గమనే. తస్మా వుత్తప్పకారస్స భిక్ఖునో కథేత్వా అసుభనిమిత్తదస్సనే సఞ్జాతాభిలాసేన యథానామ ఖత్తియో అభిసేకట్ఠానం, యజమానో యఞ్ఞసాలం, అధనో వా పన నిధిట్ఠానం పీతిసోమనస్సజాతో గచ్ఛతి, ఏవం పీతిసోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా అట్ఠకథాసు వుత్తేన విధినా గన్తబ్బం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఉద్ధుమాతకం అసుభనిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తో ఏకో అదుతియో గచ్ఛతి ఉపట్ఠితాయ సతియా అసమ్ముట్ఠాయ అన్తోగతేహి ఇన్ద్రియేహి అబహిగతేన మానసేన గతాగతమగ్గం పచ్చవేక్ఖమానో. యస్మిం పదేసే ఉద్ధుమాతకం అసుభనిమిత్తం నిక్ఖిత్తం హోతి, తస్మిం పదేసే పాసాణం వా వమ్మికం వా రుక్ఖం వా గచ్ఛం వా లతం వా సనిమిత్తం కరోతి, సారమ్మణం కరోతి. సనిమిత్తం కత్వా సారమ్మణం కత్వా ఉద్ధుమాతకం అసుభనిమిత్తం సభావభావతో ఉపలక్ఖేతి, వణ్ణతోపి లిఙ్గతోపి సణ్ఠానతోపి దిసతోపి ఓకాసతోపి పరిచ్ఛేదతోపి సన్ధితో వివరతో నిన్నతో థలతో సమన్తతో. సో తం నిమిత్తం సుగ్గహితం కరోతి, సూపధారితం ఉపధారేతి, సువవత్థితం వవత్థపేతి. సో తం నిమిత్తం సుగ్గహితం కత్వా సూపధారితం ఉపధారేత్వా సువవత్థితం వవత్థపేత్వా ఏకో అదుతియో గచ్ఛతి ఉపట్ఠితాయ సతియా అసమ్ముట్ఠాయ అన్తోగతేహి ఇన్ద్రియేహి అబహిగతేన మానసేన గతాగతమగ్గం పచ్చవేక్ఖమానో. సో చఙ్కమన్తోపి తబ్భాగియఞ్ఞేవ చఙ్కమం అధిట్ఠాతి. నిసీదన్తోపి తబ్భాగియఞ్ఞేవ ఆసనం పఞ్ఞపేతి.

‘‘సమన్తా నిమిత్తుపలక్ఖణా కిమత్థియా కిమానిసంసాతి? సమన్తా నిమిత్తుపలక్ఖణా అసమ్మోహత్థా అసమ్మోహానిసంసా. ఏకాదసవిధేన నిమిత్తగ్గాహో కిమత్థియో కిమానిసంసోతి? ఏకాదసవిధేన నిమిత్తగ్గాహో ఉపనిబన్ధనత్థో ఉపనిబన్ధనానిసంసో. గతాగతమగ్గపచ్చవేక్ఖణా కిమత్థియా కిమానిసంసాతి? గతాగతమగ్గపచ్చవేక్ఖణా వీథిసమ్పటిపాదనత్థా వీథిసమ్పటిపాదనానిసంసా.

‘‘సో ఆనిసంసదస్సావీ రతనసఞ్ఞీ హుత్వా చిత్తీకారం ఉపట్ఠపేత్వా సమ్పియాయమానో తస్మిం ఆరమ్మణే చిత్తం ఉపనిబన్ధతి ‘అద్ధా ఇమాయ పటిపదాయ జరామరణమ్హా పరిముచ్చిస్సామీ’తి. సో వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తస్సాధిగతం హోతి రూపావచరం పఠమం ఝానం దిబ్బో చ విహారో భావనామయఞ్చ పుఞ్ఞకిరియవత్థు’’న్తి.

౧౦౬. తస్మా యో చిత్తసఞ్ఞత్తత్థాయ సివథికదస్సనం గచ్ఛతి, సో ఘణ్డిం పహరిత్వా గణం సన్నిపాతేత్వాపి గచ్ఛతు. కమ్మట్ఠానసీసేన పన గచ్ఛన్తేన ఏకకేన అదుతియేన మూలకమ్మట్ఠానం అవిస్సజ్జేత్వా తం మనసికరోన్తేనేవ సుసానే సోణాదిపరిస్సయవినోదనత్థం కత్తరదణ్డం వా యట్ఠిం వా గహేత్వా, సూపట్ఠిత భావసమ్పాదనేన అసమ్ముట్ఠం సతిం కత్వా, మనచ్ఛట్ఠానఞ్చ ఇన్ద్రియానం అన్తోగతభావసమ్పాదనతో అబహిగతమనేన హుత్వా గన్తబ్బం.

విహారతో నిక్ఖమన్తేనేవ అసుకదిసాయ అసుకద్వారేన నిక్ఖన్తోమ్హీతి ద్వారం సల్లక్ఖేతబ్బం. తతో యేన మగ్గేన గచ్ఛతి, సో మగ్గో వవత్థపేతబ్బో, అయం మగ్గో పాచినదిసాభిముఖో వా గచ్ఛతి, పచ్ఛిమఉత్తరదక్ఖిణదిసాభిముఖో వా విదిసాభిముఖోవాతి. ఇమస్మిం పన ఠానే వామతో గచ్ఛతి, ఇమస్మిం ఠానే దక్ఖిణతో, ఇమస్మిం చస్స ఠానే పాసాణో, ఇమస్మిం వమ్మికో, ఇమస్మిం రుక్ఖో, ఇమస్మిం గచ్ఛో, ఇమస్మిం లతాతి. ఏవం గమనమగ్గం వవత్థపేన్తేన నిమిత్తట్ఠానం గన్తబ్బం. నో చ ఖో పటివాతం. పటివాతం గచ్ఛన్తస్స హి కుణపగన్ధో ఘానం పహరిత్వా మత్థలుఙ్గం వా సఙ్ఖోభేయ్య, ఆహారం వా ఛడ్డాపేయ్య, విప్పటిసారం వా జనేయ్య ‘‘ఈదిసం నామ కుణపట్ఠానం ఆగతోమ్హీ’’తి. తస్మా పటివాతం వజ్జేత్వా అనువాతం గన్తబ్బం. సచే అనువాతమగ్గేన న సక్కా హోతి గన్తుం, అన్తరా పబ్బతో వా పపాతో వా పాసాణో వా వతి వా కణ్టకట్ఠానం వా ఉదకం వా చిక్ఖల్లం వా హోతి, చీవరకణ్ణేన నాసం పిదహిత్వా గన్తబ్బం. ఇదమస్స గమనవత్తం.

౧౦౭. ఏవం గతేన పన న తావ అసుభనిమిత్తం ఓలోకేతబ్బం. దిసా వవత్థపేతబ్బా. ఏకస్మిం హి దిసాభాగే ఠితస్స ఆరమ్మణఞ్చ న విభూతం హుత్వా ఖాయతి, చిత్తఞ్చ న కమ్మనియం హోతి. తస్మా తం వజ్జేత్వా యత్థ ఠితస్స ఆరమ్మణఞ్చ విభూతం హుత్వా ఖాయతి, చిత్తఞ్చ కమ్మనియం హోతి, తత్థ ఠాతబ్బం. పటివాతానువాతఞ్చ పహాతబ్బం. పటివాతే ఠితస్స హి కుణపగన్ధేన ఉబ్బాళ్హస్స చిత్తం విధావతి. అనువాతే ఠితస్స సచే తత్థ అధివత్థా అమనుస్సా హోన్తి, తే కుజ్ఝిత్వా అనత్థం కరోన్తి. తస్మా ఈసకం ఉక్కమ్మ నాతిఅనువాతే ఠాతబ్బం. ఏవం తిట్ఠమానేనాపి నాతిదూరే నాచ్చాసన్నే నానుపాదం నానుసీసం ఠాతబ్బం. అతిదూరే ఠితస్స హి ఆరమ్మణం అవిభూతం హోతి. అచ్చాసన్నే భయముప్పజ్జతి. అనుపాదం వా అనుసీసం వా ఠితస్స సబ్బం అసుభం సమం న పఞ్ఞాయతి. తస్మా నాతిదూరే నాచ్చాసన్నే ఓలోకేన్తస్స ఫాసుకట్ఠానే సరీరవేమజ్ఝభాగే ఠాతబ్బం.

౧౦౮. ఏవం ఠితేన ‘‘తస్మిం పదేసే పాసాణం వా…పే… లతం వా సనిమిత్తం కరోతీ’’తి ఏవం వుత్తాని సమన్తా నిమిత్తాని ఉపలక్ఖేతబ్బాని. తత్రిదం ఉపలక్ఖణవిధానం, సచే తస్స నిమిత్తస్స సమన్తా చక్ఖుపథే పాసాణో హోతి, సో ‘‘అయం పాసాణో ఉచ్చో వా నీచో వా ఖుద్దకో వా మహన్తో వా తమ్బో వా కాళో వా సేతో వా దీఘో వా పరిమణ్డలో వా’’తి వవత్థపేతబ్బో. తతో ‘‘ఇమస్మిం నామ ఓకాసే అయం పాసాణో ఇదం అసుభనిమిత్తం, ఇదం అసుభనిమిత్తం అయం పాసాణో’’తి సల్లక్ఖేతబ్బం. సచే వమ్మికో హోతి, సోపి ‘‘ఉచ్చో వా నీచో వా ఖుద్దకో వా మహన్తో వా తమ్బో వా కాళో వా సేతో వా దీఘో వా పరిమణ్డలో వా’’తి వవత్థపేతబ్బో. తతో ‘‘ఇమస్మిం నామ ఓకాసే అయం వమ్మికో ఇదం అసుభనిమిత్త’’న్తి సల్లక్ఖేతబ్బం. సచే రుక్ఖో హోతి, సోపి ‘‘అస్సత్థో వా నిగ్రోధో వా కచ్ఛకో వా కపీతనో వా ఉచ్చో వా నీచో వా ఖుద్దకో వా మహన్తో వా తమ్బో వా కాళో వా సేతో వా’’తి వవత్థపేతబ్బో. తతో ‘‘ఇమస్మిం నామ ఓకాసే అయం రుక్ఖో ఇదం అసుభనిమిత్త’’న్తి సల్లక్ఖేతబ్బం. సచే గచ్ఛో హోతి, సోపి ‘‘సిన్దివా కరమన్దో వా కణవీరో వా కురణ్డకో వా ఉచ్చో వా నీచో వా ఖుద్దకో వా మహన్తో వా’’తి వవత్థపేతబ్బో. తతో ‘‘ఇమస్మిం నామ ఓకాసే అయం గచ్ఛో ఇదం అసుభనిమిత్త’’న్తి సల్లక్ఖేతబ్బం. సచే లతా హోతి, సాపి ‘‘లాబు వా కుమ్భణ్డీ వా సామా వా కాళవల్లి వా పూతిలతా వా’’తి వవత్థపేతబ్బా. తతో ‘‘ఇమస్మిం నామ ఓకాసే అయం లతా ఇదం అసుభనిమిత్తం, ఇదం అసుభనిమిత్తం అయం లతా’’తి సల్లక్ఖేతబ్బం.

౧౦౯. యం పన వుత్తం సనిమిత్తం కరోతి సారమ్మణం కరోతీతి, తం ఇధేవ అన్తోగధం. పునప్పునం వవత్థపేన్తో హి సనిమిత్తం కరోతి నామ. అయం పాసాణో ఇదం అసుభనిమిత్తం, ఇదం అసుభనిమిత్తం అయం పాసాణోతి ఏవం ద్వే ద్వే సమాసేత్వా సమాసేత్వా వవత్థపేన్తో సారమ్మణం కరోతి నామ.

ఏవం సనిమిత్తం సారమ్మణఞ్చ కత్వా పన సభావభావతో వవత్థపేతీతి వుత్తత్తా య్వాస్స సభావభావో అనఞ్ఞసాధారణో అత్తనియో ఉద్ధుమాతకభావో, తేన మనసికాతబ్బం. వణితం ఉద్ధుమాతకన్తి ఏవం సభావేన సరసేన వవత్థపేతబ్బన్తి అత్థో.

౧౧౦. ఏవం వవత్థపేత్వా వణ్ణతోపి లిఙ్గతోపి సణ్ఠానతోపి దిసతోపి ఓకాసతోపి పరిచ్ఛేదతోపీతి ఛబ్బిధేన నిమిత్తం గహేతబ్బం. కథం? తేన హి యోగినా ఇదం సరీరం కాళస్స వా ఓదాతస్స వా మఙ్గురచ్ఛవినో వాతి వణ్ణతో వవత్థపేతబ్బం. లిఙ్గతో పన ఇత్థిలిఙ్గం వా పురిసలిఙ్గం వాతి అవవత్థపేత్వా పఠమవయే వా మజ్ఝిమవయే వా పచ్ఛిమవయే వా ఠితస్స ఇదం సరీరన్తి వవత్థపేతబ్బం. సణ్ఠానతో ఉద్ధుమాతకస్స సణ్ఠానవసేనేవ ఇదమస్స సీససణ్ఠానం, ఇదం గీవాసణ్ఠానం, ఇదం హత్థసణ్ఠానం, ఇదం ఉదరసణ్ఠానం, ఇదం నాభిసణ్ఠానం, ఇదం కటిసణ్ఠానం, ఇదం ఊరుసణ్ఠానం, ఇదం జఙ్ఘాసణ్ఠానం, ఇదం పాదసణ్ఠానన్తి వవత్థపేతబ్బం. దిసతో పన ఇమస్మిం సరీరే ద్వే దిసా నాభియా అధో హేట్ఠిమదిసా ఉద్ధం ఉపరిమదిసాతి వవత్థపేతబ్బం. అథ వా అహం ఇమిస్సా దిసాయ ఠితో అసుభనిమిత్తం ఇమిస్సాతి వవత్థపేతబ్బం. ఓకాసతో పన ఇమస్మిం నామ ఓకాసే హత్థా, ఇమస్మిం పాదా, ఇమస్మిం సీసం, ఇమస్మిం మజ్ఝిమకాయో ఠితోతి వవత్థపేతబ్బం. అథ వా అహం ఇమస్మిం ఓకాసే ఠితో అసుభనిమిత్తం ఇమస్మిన్తి వవత్థపేతబ్బం. పరిచ్ఛేదతో ఇదం సరీరం అధో పాదతలేన ఉపరి కేసమత్థకేన తిరియం తచేన పరిచ్ఛిన్నం, యథాపరిచ్ఛిన్నే చ ఠానే ద్వత్తింసకుణపభరితమేవాతి వవత్థపేతబ్బం. అథ వా అయమస్స హత్థపరిచ్ఛేదో, అయం పాదపరిచ్ఛేదో, అయం సీసపరిచ్ఛేదో, అయం మజ్ఝిమకాయపరిచ్ఛేదోతి వవత్థపేతబ్బం. యత్తకం వా పన ఠానం గణ్హతి, తత్తకమేవ ఇదం ఈదిసం ఉద్ధుమాతకన్తి పరిచ్ఛిన్దితబ్బం. పురిసస్స పన ఇత్థిసరీరం ఇత్థియా వా పురిససరీరం న వట్టతి. విసభాగే సరీరే ఆరమ్మణం న ఉపట్ఠాతి, విప్ఫన్దనస్సేవ పచ్చయో హోతి. ‘‘ఉగ్ఘాటితాపి హి ఇత్థీ పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’’తి (అ. ని. ౫.౫౫) మజ్ఝిమట్ఠకథాయం వుత్తం. తస్మా సభాగసరీరేయేవ ఏవం ఛబ్బిధేన నిమిత్తం గణ్హితబ్బం.

౧౧౧. యో పన పురిమబుద్ధానం సన్తికే ఆసేవితకమ్మట్ఠానో పరిహతధుతఙ్గో పరిమద్దితమహాభూతో పరిగ్గహితసఙ్ఖారో వవత్థాపితనామరూపో ఉగ్ఘాటితసత్తసఞ్ఞో కతసమణధమ్మో వాసితవాసనో భావితభావనో సబీజో ఞాణుత్తరో అప్పకిలేసో కులపుత్తో, తస్స ఓలోకితోలోకితట్ఠానేయేవ పటిభాగనిమిత్తం ఉపట్ఠాతి. నో చే ఏవం ఉపట్ఠాతి, అథేవం ఛబ్బిధేన నిమిత్తం గణ్హతో ఉపట్ఠాతి. యస్స పన ఏవమ్పి న ఉపట్ఠాతి, తేన సన్ధితో వివరతో నిన్నతో థలతో సమన్తతోతి పునపి పఞ్చవిధేన నిమిత్తం గహేతబ్బం.

౧౧౨. తత్థ సన్ధితోతి అసీతిసతసన్ధితో. ఉద్ధుమాతకే పన కథం అసీతిసతసన్ధయో వవత్థపేస్సతి. తస్మానేన తయో దక్ఖిణహత్థసన్ధీ, తయో వామహత్థసన్ధీ, తయో దక్ఖిణపాదసన్ధీ, తయో వామపాదసన్ధీ, ఏకో గీవసన్ధి, ఏకో కటిసన్ధీతి ఏవం చుద్దసమహాసన్ధివసేన సన్ధితో వవత్థపేతబ్బం. వివరతోతి వివరం నామ హత్థన్తరం పాదన్తరం ఉదరన్తరం కణ్ణన్తరన్తి ఏవం వివరతో వవత్థపేతబ్బం. అక్ఖీనమ్పి నిమ్మీలితభావో వా ఉమ్మీలితభావో వా ముఖస్స చ పిహితభావో వా వివటభావో వా వవత్థపేతబ్బో. నిన్నతోతి యం సరీరే నిన్నట్ఠానం అక్ఖికూపో వా అన్తోముఖం వా గలవాటకో వా, తం వవత్థపేతబ్బం. అథ వా అహం నిన్నే ఠితో సరీరం ఉన్నతేతి వవత్థపేతబ్బం. థలతోతి యం సరీరే ఉన్నతట్ఠానం జణ్ణుకం వా ఉరో వా నలాటం వా, తం వవత్థపేతబ్బం. అథ వా అహం థలే ఠితో సరీరం నిన్నేతి వవత్థపేతబ్బం. సమన్తతోతి సబ్బం సరీరం సమన్తతో వవత్థపేతబ్బం. సకలసరీరే ఞాణం చారేత్వా యం ఠానం విభూతం హుత్వా ఉపట్ఠాతి, తత్థ ‘‘ఉద్ధుమాతకం ఉద్ధుమాతక’’న్తి చిత్తం ఠపేతబ్బం. సచే ఏవమ్పి న ఉపట్ఠాతి, ఉదరపరియోసానం అతిరేకం ఉద్ధుమాతకం హోతి, తత్థ ‘‘ఉద్ధుమాతకం ఉద్ధుమాతక’’న్తి చిత్తం ఠపేతబ్బం.

౧౧౩. ఇదాని ‘‘సో తం నిమిత్తం సుగ్గహితం కరోతీ’’తిఆదీసు అయం వినిచ్ఛయకథా –

తేన యోగినా తస్మిం సరీరే యథావుత్తనిమిత్తగ్గాహవసేన సుట్ఠు నిమిత్తం గణ్హితబ్బం. సతిం సూపట్ఠితం కత్వా ఆవజ్జితబ్బం. ఏవం పునప్పునం కరోన్తేన సాధుకం ఉపధారేతబ్బఞ్చేవ వవత్థపేతబ్బఞ్చ. సరీరతో నాతిదూరే నాచ్చాసన్నే పదేసే ఠితేన వా నిసిన్నేన వా చక్ఖుం ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేత్వా నిమిత్తం గణ్హితబ్బం. ‘‘ఉద్ధుమాతకపటిక్కూలం ఉద్ధుమాతకపటిక్కూల’’న్తి సతక్ఖత్తుం సహస్సక్ఖత్తుం ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేతబ్బం, నిమ్మీలేత్వా ఆవజ్జితబ్బం. ఏవం పునప్పునం కరోన్తస్స ఉగ్గహనిమిత్తం సుగ్గహితం హోతి. కదా సుగ్గహితం హోతి? యదా ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేన్తస్స నిమ్మీలేత్వా ఆవజ్జేన్తస్స చ ఏకసదిసం హుత్వా ఆపాథమాగచ్ఛతి, తదా సుగ్గహితం నామ హోతి.

సో తం నిమిత్తం ఏవం సుగ్గహితం కత్వా సూపధారితం ఉపధారేత్వా సువవత్థితం వవత్థపేత్వా సచే తత్థేవ భావనాపరియోసానం పత్తుం న సక్కోతి, అథానేన ఆగమనకాలే వుత్తనయేనేవ ఏకకేన అదుతియేన తదేవ కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తేన సూపట్ఠితం సతిం కత్వా అన్తోగతేహి ఇన్ద్రియేహి అబహిగతేన మానసేన అత్తనో సేనాసనమేవ గన్తబ్బం.

సుసానా నిక్ఖమన్తేనేవ చ ఆగమనమగ్గో వవత్థపేతబ్బో, యేన మగ్గేన నిక్ఖన్తోస్మి, అయం మగ్గో పాచీనదిసాభిముఖో వా గచ్ఛతి, పచ్ఛిమఉత్తరదక్ఖిణదిసాభిముఖో వా గచ్ఛతి, విదిసాభిముఖో వా గచ్ఛతి. ఇమస్మిం పన ఠానే వామతో గచ్ఛతి, ఇమస్మిం దక్ఖిణతో, ఇమస్మిం చస్స ఠానే పాసాణో, ఇమస్మిం వమ్మికో, ఇమస్మిం రుక్ఖో, ఇమస్మిం గచ్ఛో, ఇమస్మిం లతాతి ఏవం ఆగమనమగ్గం వవత్థపేత్వా ఆగతేన చఙ్కమన్తేనాపి తబ్భాగియోవ చఙ్కమో అధిట్ఠాతబ్బో, అసుభనిమిత్తదిసాభిముఖే భూమిప్పదేసే చఙ్కమితబ్బన్తి అత్థో. నిసీదన్తేన ఆసనమ్పి తబ్భాగియమేవ పఞ్ఞపేతబ్బం. సచే పన తస్సం దిసాయం సోబ్భో వా పపాతో వా రుక్ఖో వా వతి వా కలలం వా హోతి, న సక్కా తందిసాభిముఖే భూమిప్పదేసే చఙ్కమితుం, ఆసనమ్పి అనోకాసత్తా న సక్కా పఞ్ఞపేతుం. తం దిసం అనపలోకేన్తేనాపి ఓకాసానురూపే ఠానే చఙ్కమితబ్బఞ్చేవ నిసీదితబ్బఞ్చ. చిత్తం పన తందిసాభిముఖంయేవ కాతబ్బం.

౧౧౪. ఇదాని ‘‘సమన్తా నిమిత్తుపలక్ఖణా కిమత్థియా’’తిఆదిపఞ్హానం ‘‘అసమ్మోహత్థా’’తిఆదివిస్సజ్జనే అయం అధిప్పాయో. యస్స హి అవేలాయం ఉద్ధుమాతకనిమిత్తట్ఠానం గన్త్వా సమన్తా నిమిత్తుపలక్ఖణం కత్వా నిమిత్తగ్గహణత్థం చక్ఖుం ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేన్తస్సేవ తం మతసరీరం ఉట్ఠహిత్వా ఠితం వియ అజ్ఝోత్థరమానం వియ అనుబన్ధమానం వియ చ హుత్వా ఉపట్ఠాతి, సో తం బీభచ్ఛం భేరవారమ్మణం దిస్వా విక్ఖిత్తచిత్తో ఉమ్మత్తకో వియ హోతి, భయం ఛమ్భితత్తం లోమహంసం పాపుణాతి. పాళియం హి విభత్తఅట్ఠతింసారమ్మణేసు అఞ్ఞం ఏవరూపం భేరవారమ్మణం నామ నత్థి. ఇమస్మిం హి కమ్మట్ఠానే ఝానవిబ్భన్తకో నామ హోతి. కస్మా? అతిభేరవత్తా కమ్మట్ఠానస్స. తస్మా తేన యోగినా సన్థమ్భేత్వా సతిం సూపట్ఠితం కత్వా మతసరీరం ఉట్ఠహిత్వా అనుబన్ధనకం నామ నత్థి. సచే హి సో ‘‘ఏతస్స సమీపే ఠితో పాసాణో వా లతా వా ఆగచ్ఛేయ్య, సరీరమ్పి ఆగచ్ఛేయ్య. యథా పన సో పాసాణో వా లతా వా నాగచ్ఛతి, ఏవం సరీరమ్పి నాగచ్ఛతి. అయం పన తుయ్హం ఉపట్ఠానాకారో సఞ్ఞజో సఞ్ఞాసమ్భవో, కమ్మట్ఠానం తే అజ్జ ఉపట్ఠితం, మా భాయి భిక్ఖూ’’తి తాసం వినోదేత్వా హాసం ఉప్పాదేత్వా తస్మిం నిమిత్తే చిత్తం సఞ్చరాపేతబ్బం. ఏవం విసేసమధిగచ్ఛతి. ఇదమేతం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సమన్తా నిమిత్తుపలక్ఖణా అసమ్మోహత్థా’’తి.

ఏకాదసవిధేన పన నిమిత్తగ్గాహం సమ్పాదేన్తో కమ్మట్ఠానం ఉపనిబన్ధతి. తస్స హి చక్ఖూని ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకనపచ్చయా ఉగ్గహనిమిత్తం ఉప్పజ్జతి. తస్మిం మానసం చారేన్తస్స పటిభాగనిమిత్తం ఉప్పజ్జతి. తత్థ మానసం చారేన్తో అప్పనం పాపుణాతి. అప్పనాయం ఠత్వా విపస్సనం వడ్ఢేన్తో అరహత్తం సచ్ఛికరోతి. తేన వుత్తం ‘‘ఏకాదసవిధేన నిమిత్తగ్గాహో ఉపనిబన్ధనత్థో’’తి.

౧౧౫. గతాగతమగ్గపచ్చవేక్ఖణా వీథిసమ్పటిపాదనత్థాతి ఏత్థ పన యా గతమగ్గస్స చ ఆగతమగ్గస్స చ పచ్చవేక్ఖణా వుత్తా, సా కమ్మట్ఠానవీథియా సమ్పటిపాదనత్థాతి అత్థో. సచే హి ఇమం భిక్ఖుం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తం అన్తరామగ్గే కేచి అజ్జ, భన్తే, కతిమీతి దివసం వా పుచ్ఛన్తి, పఞ్హం వా పుచ్ఛన్తి, పటిసన్థారం వా కరోన్తి, అహం కమ్మట్ఠానికోతి తుణ్హీభూతేన గన్తుం న వట్టతి. దివసో కథేతబ్బో, పఞ్హో విస్సజ్జేతబ్బో. సచే న జానాతి, న జానామీతి వత్తబ్బం. ధమ్మికో పటిసన్థారో కాతబ్బో. తస్సేవం కరోన్తస్స ఉగ్గహితం తరుణనిమిత్తం నస్సతి. తస్మిం నస్సన్తేపి దివసం పుట్ఠేన కథేతబ్బమేవ. పఞ్హం అజానన్తేన న జానామీతి వత్తబ్బం. జానన్తేన ఏకదేసేన కథేతుమ్పి వట్టతి, పటిసన్థారోపి కాతబ్బో. ఆగన్తుకం పన భిక్ఖుం దిస్వా ఆగన్తుకపటిసన్థారో కాతబ్బోవ. అవసేసానిపి చేతియఙ్గణవత్తబోధియఙ్గణవత్తఉపోసథాగారవత్తభోజనసాలాజన్తాఘరఆచరియుపజ్ఝాయఆగన్తుకగమికవత్తాదీని సబ్బాని ఖన్ధకవత్తాని పూరేతబ్బానేవ. తస్స తాని పూరేన్తస్సాపి తం తరుణనిమిత్తం నస్సతి, పున గన్త్వా నిమిత్తం గణ్హిస్సామీతి గన్తుకామస్సాపి అమనుస్సేహి వా వాళమిగేహి వా అధిట్ఠితత్తా సుసానమ్పి గన్తుం న సక్కా హోతి, నిమిత్తం వా అన్తరధాయతి. ఉద్ధుమాతకం హి ఏకమేవ వా ద్వే వా దివసే ఠత్వా వినీలకాదిభావం గచ్ఛతి. సబ్బకమ్మట్ఠానేసు ఏతేన సమం దుల్లభం కమ్మట్ఠానం నామ నత్థి. తస్మా ఏవం నట్ఠే నిమిత్తే తేన భిక్ఖునా రత్తిట్ఠానే వా దివాఠానే వా నిసీదిత్వా అహం ఇమినా నామ ద్వారేన విహారా నిక్ఖమిత్వా అసుకదిసాభిముఖం మగ్గం పటిపజ్జిత్వా అసుకస్మిం నామ ఠానే వామం గణ్హి, అసుకస్మిం దక్ఖిణం. తస్స అసుకస్మిం ఠానే పాసాణో, అసుకస్మిం వమ్మికరుక్ఖగచ్ఛలతానమఞ్ఞతరం. సోహం తేన మగ్గేన గన్త్వా అసుకస్మిం నామ ఠానే అసుభం అద్దసం. తత్థ అసుకదిసాభిముఖో ఠత్వా ఏవఞ్చేవఞ్చ సమన్తా నిమిత్తాని సల్లక్ఖేత్వా ఏవం అసుభనిమిత్తం ఉగ్గహేత్వా అసుకదిసాయ సుసానతో నిక్ఖమిత్వా ఏవరూపేన నామ మగ్గేన ఇదఞ్చిదఞ్చ కరోన్తో ఆగన్త్వా ఇధ నిసిన్నోతి ఏవం యావ పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నట్ఠానం, తావ గతాగతమగ్గో పచ్చవేక్ఖితబ్బో. తస్సేవం పచ్చవేక్ఖతో తం నిమిత్తం పాకటం హోతి, పురతో నిక్ఖిత్తం వియ ఉపట్ఠాతి. కమ్మట్ఠానం పురిమాకారేనేవ వీథిం పటిపజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘గతాగతమగ్గపచ్చవేక్ఖణా వీథిసమ్పటిపాదనత్థా’’తి.

౧౧౬. ఇదాని ఆనిసంసదస్సావీ రతనసఞ్ఞీ హుత్వా చిత్తీకారం ఉపట్ఠపేత్వా సమ్పియాయమానో తస్మిం ఆరమ్మణే చిత్తం ఉపనిబన్ధతీతి ఏత్థ ఉద్ధుమాతకపటిక్కూలే మానసం చారేత్వా ఝానం నిబ్బత్తేత్వా ఝానపదట్ఠానం విపస్సనం వడ్ఢేన్తో ‘‘అద్ధా ఇమాయ పటిపదాయ జరామరణమ్హా పరిముచ్చిస్సామీ’’తి ఏవం ఆనిసంసదస్సావినా భవితబ్బం.

యథా పన దుగ్గతో పురిసో మహగ్ఘం మణిరతనం లభిత్వా దుల్లభం వత మే లద్ధన్తి తస్మిం రతనసఞ్ఞీ హుత్వా గారవం జనేత్వా విపులేన పేమేన సమ్పియాయమానో తం రక్ఖేయ్య, ఏవమేవ ‘‘దుల్లభం మే ఇదం కమ్మట్ఠానం లద్ధం దుగ్గతస్స మహగ్ఘమణిరతనసదిసం. చతుధాతుకమ్మట్ఠానికో హి అత్తనో చత్తారో మహాభూతే పరిగ్గణ్హాతి, ఆనాపానకమ్మట్ఠానికో అత్తనో నాసికవాతం పరిగ్గణ్హాతి, కసిణకమ్మట్ఠానికో కసిణం కత్వా యథాసుఖం భావేతి, ఏవం ఇతరాని కమ్మట్ఠానాని సులభాని. ‘ఇదం పన ఏకమేవ వా ద్వే వా దివసే తిట్ఠతి, తతో పరం వినీలకాదిభావం పాపుణాతీ’తి నత్థి ఇతో దుల్లభతర’’న్తి తస్మిం రతనసఞ్ఞినా హుత్వా చిత్తీకారం ఉపట్ఠపేత్వా సమ్పియాయమానేన తం నిమిత్తం రక్ఖితబ్బం. రత్తిట్ఠానే చ దివాఠానే చ ‘‘ఉద్ధుమాతకపటిక్కూలం ఉద్ధుమాతకపటిక్కూల’’న్తి తత్థ పునప్పునం చిత్తం ఉపనిబన్ధితబ్బం. పునప్పునం తం నిమిత్తం ఆవజ్జితబ్బం, మనసికాతబ్బం. తక్కాహతం వితక్కాహతం కాతబ్బం.

౧౧౭. తస్సేవం కరోతో పటిభాగనిమిత్తం ఉప్పజ్జతి. తత్రిదం నిమిత్తద్వయస్స నానాకరణం, ఉగ్గహనిమిత్తం విరూపం బీభచ్ఛం భేరవదస్సనం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. పటిభాగనిమిత్తం పన యావదత్థం భుఞ్జిత్వా నిపన్నో థూలఙ్గపచ్చఙ్గపురిసో వియ. తస్స పటిభాగనిమిత్తపటిలాభసమకాలమేవ బహిద్ధా కామానం అమనసికారా విక్ఖమ్భనవసేన కామచ్ఛన్దో పహీయతి. అనునయప్పహానేనేవ చస్స లోహితప్పహానేన పుబ్బో వియ బ్యాపాదోపి పహీయతి. తథా ఆరద్ధవీరియతాయ థినమిద్ధం, అవిప్పటిసారకరసన్తధమ్మానుయోగవసేన ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం, అధిగతవిసేసస్స పచ్చక్ఖతాయ పటిపత్తిదేసకే సత్థరి పటిపత్తియం పటిపత్తిఫలే చ విచికిచ్ఛా పహీయతీతి పఞ్చ నీవరణాని పహీయన్తి. తస్మిఞ్ఞేవ చ నిమిత్తే చేతసో అభినిరోపనలక్ఖణో వితక్కో, నిమిత్తానుమజ్జనకిచ్చం సాధయమానో విచారో, పటిలద్ధవిసేసాధిగమపచ్చయా పీతి, పీతిమనస్స పస్సద్ధిసమ్భవతో పస్సద్ధి, తన్నిమిత్తం సుఖం, సుఖితస్స చిత్తసమాధిసమ్భవతో సుఖనిమిత్తా ఏకగ్గతా చాతి ఝానఙ్గాని పాతుభవన్తి. ఏవమస్స పఠమజ్ఝానపటిబిమ్బభూతం ఉపచారజ్ఝానమ్పి తఙ్ఖణఞ్ఞేవ నిబ్బత్తతి. ఇతో పరం యావ పఠమజ్ఝానస్స అప్పనా చేవ వసిప్పత్తి చ, తావ సబ్బం పథవీకసిణే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

వినీలకాదికమ్మట్ఠానాని

౧౧౮. ఇతో పరేసు పన వినీలకాదీసుపి యం తం ‘‘ఉద్ధుమాతకం అసుభనిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తో ఏకో అదుతియో గచ్ఛతి ఉపట్ఠితాయ సతియా’’తిఆదినా నయేన గమనం ఆదిం కత్వా లక్ఖణం వుత్తం, తం సబ్బం ‘‘వినీలకం అసుభనిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తో, విపుబ్బకం అసుభనిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తో’’తి ఏవం తస్స తస్స వసేన తత్థ తత్థ ఉద్ధుమాతకపదమత్తం పరివత్తేత్వా వుత్తనయేనేవ సవినిచ్ఛయాధిప్పాయం వేదితబ్బం.

అయం పన విసేసో – వినీలకే ‘‘వినీలకపటిక్కూలం వినీలకపటిక్కూల’’న్తి మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఉగ్గహనిమిత్తఞ్చేత్థ కబరకబరవణ్ణం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. పటిభాగనిమిత్తం పన ఉస్సదవసేన ఉపట్ఠాతి.

విపుబ్బకే ‘‘విపుబ్బకపటిక్కూలం విపుబ్బకపటిక్కూల’’న్తి మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఉగ్గహనిమిత్తం పనేత్థ పగ్ఘరన్తమివ ఉపట్ఠాతి. పటిభాగనిమిత్తం నిచ్చలం సన్నిసిన్నం హుత్వా ఉపట్ఠాతి.

విచ్ఛిద్దకం యుద్ధమణ్డలే వా చోరాటవియం వా సుసానే వా యత్థ రాజానో చోరే ఛిన్దాపేన్తి. అరఞ్ఞే వా పన సీహబ్యగ్ఘేహి ఛిన్నపురిసట్ఠానే లబ్భతి. తస్మా తథారూపం ఠానం గన్త్వా సచే నానాదిసాయం పతితమ్పి ఏకావజ్జనేన ఆపాథమాగచ్ఛతి ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే ఆగచ్ఛతి, సయం హత్థేన న పరామసితబ్బం. పరామసన్తో హి విస్సాసం ఆపజ్జతి. తస్మా ఆరామికేన వా సమణుద్దేసేన వా అఞ్ఞేన వా కేనచి ఏకట్ఠానే కారేతబ్బం. అలభన్తేన కత్తరయట్ఠియా వా దణ్డకేన వా ఏకఙ్గులన్తరం కత్వా ఉపనామేతబ్బం. ఏవం ఉపనామేత్వా ‘‘విచ్ఛిద్దకపటిక్కూలం విచ్ఛిద్దకపటిక్కూల’’న్తి మనసికారో పవత్తేతబ్బో. తత్థ ఉగ్గహనిమిత్తం మజ్ఝే ఛిద్దం వియ ఉపట్ఠాతి. పటిభాగనిమిత్తం పన పరిపుణ్ణం హుత్వా ఉపట్ఠాతి.

విక్ఖాయితకే విక్ఖాయితకపటిక్కూలం విక్ఖాయితకపటిక్కూలన్తి మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఉగ్గహనిమిత్తం పనేత్థ తహిం తహిం ఖాయితసదిసమేవ ఉపట్ఠాతి. పటిభాగనిమిత్తం పరిపుణ్ణంవ హుత్వా ఉపట్ఠాతి.

విక్ఖిత్తకమ్పి విచ్ఛిద్దకే వుత్తనయేనేవ అఙ్గులఙ్గులన్తరం కారేత్వా వా కత్వా వా ‘‘విక్ఖిత్తకపటిక్కూలం విక్ఖిత్తకపటిక్కూల’’న్తి మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఏత్థ ఉగ్గహనిమిత్తం పాకటన్తరం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. పటిభాగనిమిత్తం పన పరిపుణ్ణంవ హుత్వా ఉపట్ఠాతి.

హతవిక్ఖిత్తకమ్పి విచ్ఛిద్దకే వుత్తప్పకారేసుయేవ ఠానేసు లబ్భతి. తస్మా తత్థ గన్త్వా వుత్తనయేనేవ అఙ్గులఙ్గులన్తరం కారేత్వా వా కత్వా వా ‘‘హతవిక్ఖిత్తకపటిక్కూలం హతవిక్ఖిత్తకపటిక్కూల’’న్తి మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఉగ్గహనిమిత్తం పనేత్థ పఞ్ఞాయమానం పహారముఖం వియ హోతి. పటిభాగనిమిత్తం పరిపుణ్ణమేవ హుత్వా ఉపట్ఠాతి.

లోహితకం యుద్ధమణ్డలాదీసు లద్ధప్పహారానం హత్థపాదాదీసు వా ఛిన్నేసు భిన్నగణ్డపీళకాదీనం వా ముఖతో పగ్ఘరమానకాలే లబ్భతి. తస్మా తం దిస్వా ‘‘లోహితకపటిక్కూలం లోహితకపటిక్కూల’’న్తి మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఏత్థ ఉగ్గహనిమిత్తం వాతప్పహతా వియ రత్తపటాకా చలమానాకారం ఉపట్ఠాతి. పటిభాగనిమిత్తం పన సన్నిసిన్నం హుత్వా ఉపట్ఠాతి.

పుళవకం ద్వీహతీహచ్చయేన కుణపస్స నవహి వణముఖేహి కిమిరాసిపగ్ఘరణకాలే హోతి. అపిచ తం సోణసిఙ్గాలమనుస్సగోమహింసహత్థిఅస్సఅజగరాదీనం సరీరప్పమాణమేవ హుత్వా సాలిభత్తరాసి వియ తిట్ఠతి. తేసు యత్థ కత్థచి ‘‘పుళవకపటిక్కూలం పుళవకపటిక్కూల’’న్తి మనసికారో పవత్తేతబ్బో. చూళపిణ్డపాతికతిస్సత్థేరస్స హి కాళదీఘవాపియా అన్తో హత్థికుణపే నిమిత్తం ఉపట్ఠాసి. ఉగ్గహనిమిత్తం పనేత్థ చలమానం వియ ఉపట్ఠాతి. పటిభాగనిమిత్తం సాలిభత్తపిణ్డో వియ సన్నిసిన్నం హుత్వా ఉపట్ఠాతి.

అట్ఠికం ‘‘సేయ్యథాపి పస్సేయ్య సరీరం సివథికాయ ఛడ్డితం అట్ఠిసఙ్ఖలికం సమంసలోహితం నహారుసమ్బన్ధ’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౧౫౪) నయేన నానప్పకారతో వుత్తం. తత్థ యత్థ తం నిక్ఖిత్తం హోతి, తత్థ పురిమనయేనేవ గన్త్వా సమన్తా పాసాణాదీనం వసేన సనిమిత్తం సారమ్మణం కత్వా ఇదం అట్ఠికన్తి సభావభావతో ఉపలక్ఖేత్వా వణ్ణాదివసేన ఏకాదసహాకారేహి నిమిత్తం ఉగ్గహేతబ్బం.

౧౧౯. తం పన వణ్ణతో సేతన్తి ఓలోకేన్తస్స న ఉపట్ఠాతి, ఓదాతకసిణసమ్భేదో హోతి. తస్మా అట్ఠికన్తి పటిక్కూలవసేనేవ ఓలోకేతబ్బం. లిఙ్గన్తి ఇధ హత్థాదీనం నామం. తస్మా హత్థపాదసీసఉరబాహుకటిఊరుజఙ్ఘానం వసేన లిఙ్గతో వవత్థపేతబ్బం. దీఘరస్సవట్టచతురస్సఖుద్దకమహన్తవసేన పన సణ్ఠానతో వవత్థపేతబ్బం. దిసోకాసా వుత్తనయా ఏవ. తస్స తస్స అట్ఠినో పరియన్తవసేన పరిచ్ఛేదతో వవత్థపేత్వా యదేవేత్థ పాకటం హుత్వా ఉపట్ఠాతి, తం గహేత్వా అప్పనా పాపుణితబ్బా. తస్స తస్స అట్ఠినో నిన్నట్ఠానథలట్ఠానవసేన పన నిన్నతో చ థలతో చ వవత్థపేతబ్బం. పదేసవసేనాపి అహం నిన్నే ఠితో, అట్ఠి థలే, అహం థలే, అట్ఠి నిన్నేతిపి వవత్థపేతబ్బం. ద్విన్నం పన అట్ఠికానం ఘటితఘటితట్ఠానవసేన సన్ధితో వవత్థపేతబ్బం. అట్ఠికానంయేవ అన్తరవసేన వివరతో వవత్థపేతబ్బం. సబ్బత్థేవ పన ఞాణం చారేత్వా ఇమస్మిం ఠానే ఇదమట్ఠీతి సమన్తతో వవత్థపేతబ్బం. ఏవమ్పి నిమిత్తే అనుపట్ఠహన్తే నలాటట్ఠిమ్హి చిత్తం సణ్ఠపేతబ్బం.

౧౨౦. యథా చేత్థ, ఏవం ఇదం ఏకాదసవిధేన నిమిత్తగ్గహణం ఇతో పురిమేసు పుళవకాదీసుపి యుజ్జమానవసేన సల్లక్ఖేతబ్బం. ఇదఞ్చ పన కమ్మట్ఠానం సకలాయపి అట్ఠికసఙ్ఖలికాయ ఏకస్మిమ్పి అట్ఠికే సమ్పజ్జతి. తస్మా తేసు యత్థకత్థచి ఏకాదసవిధేన నిమిత్తం ఉగ్గహేత్వా ‘‘అట్ఠికపటిక్కూలం అట్ఠికపటిక్కూల’’న్తి మనసికారో పవత్తేతబ్బో. ఇధ ఉగ్గహనిమిత్తమ్పి పటిభాగనిమిత్తమ్పి ఏకసదిసమేవ హోతీతి వుత్తం, తం ఏకస్మిం అట్ఠికే యుత్తం. అట్ఠికసఙ్ఖలికాయ పన ఉగ్గహనిమిత్తే పఞ్ఞాయమానే వివరతా. పటిభాగనిమిత్తే పరిపుణ్ణభావో యుజ్జతి. ఏకట్ఠికేపి చ ఉగ్గహనిమిత్తేన బీభచ్ఛేన భయానకేన భవితబ్బం. పటిభాగనిమిత్తేన పీతిసోమనస్సజనకేన, ఉపచారావహత్తా.

ఇమస్మిం హి ఓకాసే యం అట్ఠకథాసు వుత్తం, తం ద్వారం దత్వావ వుత్తం. తథా హి తత్థ ‘‘చతూసు బ్రహ్మవిహారేసు దససు చ అసుభేసు పటిభాగనిమిత్తం నత్థి. బ్రహ్మవిహారేసు హి సీమసమ్భేదోయేవ నిమిత్తం. దససు చ అసుభేసు నిబ్బికప్పం కత్వా పటిక్కూలభావేయేవ దిట్ఠే నిమిత్తం నామ హోతీ’’తి వత్వాపి పున అనన్తరమేవ ‘‘దువిధం ఇధ నిమిత్తం ఉగ్గహనిమిత్తం పటిభాగనిమిత్తం. ఉగ్గహనిమిత్తం విరూపం బీభచ్ఛం భయానకం హుత్వా ఉపట్ఠాతీ’’తిఆది వుత్తం. తస్మా యం విచారేత్వా అవోచుమ్హ, ఇదమేవేత్థ యుత్తం.

అపిచ మహాతిస్సత్థేరస్స దన్తట్ఠికమత్తావలోకనేన సకలిత్థిసరీరస్స అట్ఠిసఙ్ఘాతభావేన ఉపట్ఠానాదీని చేత్థ నిదస్సనానీతి.

ఇతి అసుభాని సుభగుణో, దససతలోచనేన థుతకిత్తి;

యాని అవోచ దసబలో, ఏకేకజ్ఝానహేతునీతి.

ఏవం తాని చ తేసఞ్చ, భావనానయమిమం విదిత్వాన;

తేస్వేవ అయం భియ్యో, పకిణ్ణకకథాపి విఞ్ఞేయ్యా.

పకిణ్ణకకథా

౧౨౧. ఏతేసు హి యత్థ కత్థచి అధిగతజ్ఝానో సువిక్ఖమ్భితరాగత్తా వీతరాగో వియ నిల్లోలుప్పచారో హోతి. ఏవం సన్తేపి య్వాయం అసుభప్పభేదో వుత్తో, సో సరీరసభావప్పత్తివసేన చ రాగచరితభేదవసేన చాతి వేదితబ్బో. ఛవసరీరం హి పటిక్కూలభావం ఆపజ్జమానం ఉద్ధుమాతకసభావప్పత్తం వా సియా, వినీలకాదీనం వా అఞ్ఞతరసభావప్పత్తం. ఇతి యాదిసం యాదిసం సక్కా హోతి లద్ధుం, తాదిసే తాదిసే ఉద్ధుమాతకపటిక్కూలం వినీలకపటిక్కూలన్తి ఏవం నిమిత్తం గణ్హితబ్బమేవాతి సరీరసభావప్పత్తివసేన దసధా అసుభప్పభేదో వుత్తోతి వేదితబ్బో.

విసేసతో చేత్థ ఉద్ధుమాతకం సరీరసణ్ఠానవిపత్తిప్పకాసనతో సణ్ఠానరాగినో సప్పాయం. వినీలకం ఛవిరాగవిపత్తిప్పకాసనతో సరీరవణ్ణరాగినో సప్పాయం. విపుబ్బకం కాయవణపటిబద్ధస్స దుగ్గన్ధభావస్స పకాసనతో మాలాగన్ధాదివసేన సముట్ఠాపితసరీరగన్ధరాగినో సప్పాయం. విచ్ఛిద్దకం అన్తోసుసిరభావప్పకాసనతో సరీరే ఘనభావరాగినో సప్పాయం. విక్ఖాయితకం మంసుపచయసమ్పత్తివినాసప్పకాసనతో థనాదీసు సరీరప్పదేసేసు మంసుపచయరాగినో సప్పాయం. విక్ఖిత్తకం అఙ్గపచ్చఙ్గానం విక్ఖేపప్పకాసనతో అఙ్గపచ్చఙ్గలీలారాగినో సప్పాయం. హతవిక్ఖిత్తకం సరీరసఙ్ఘాతభేదవికారప్పకాసనతో సరీరసఙ్ఘాతసమ్పత్తిరాగినో సప్పాయం. లోహితకం లోహితమక్ఖితపటిక్కూలభావప్పకాసనతో అలఙ్కారజనితసోభరాగినో సప్పాయం. పుళవకం కాయస్స అనేకకిమికులసాధారణభావప్పకాసనతో కాయే మమత్తరాగినో సప్పాయం. అట్ఠికం సరీరట్ఠీనం పటిక్కూలభావప్పకాసనతో దన్తసమ్పత్తిరాగినో సప్పాయన్తి ఏవం రాగచరితభేదవసేనాపి దసధా అసుభప్పభేదో వుత్తోతి వేదితబ్బో.

యస్మా పన దసవిధేపి ఏతస్మిం అసుభే సేయ్యథాపి నామ అపరిసణ్ఠితజలాయ సీఘసోతాయ నదియా అరిత్తబలేనేవ నావా తిట్ఠతి, వినా అరిత్తేన న సక్కా ఠపేతుం, ఏవమేవ దుబ్బలత్తా ఆరమ్మణస్స వితక్కబలేనేవ చిత్తం ఏకగ్గం హుత్వా తిట్ఠతి, వినా వితక్కేన న సక్కా ఠపేతుం, తస్మా పఠమజ్ఝానమేవేత్థ హోతి, న దుతియాదీని.

పటిక్కూలేపి చ ఏతస్మిం ఆరమ్మణే ‘‘అద్ధా ఇమాయ పటిపదాయ జరామరణమ్హా పరిముచ్చిస్సామీ’’తి ఏవమానిసంసదస్సావితాయ చేవ నీవరణసన్తాపప్పహానేన చ పీతిసోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, ‘‘బహుం దాని వేతనం లభిస్సామీ’’తి ఆనిసంసదస్సావినో పుప్ఫఛడ్డకస్స గూథరాసిమ్హి వియ, ఉస్సన్నబ్యాధిదుక్ఖస్స రోగినో వమనవిరేచనప్పవత్తియం వియ చ.

౧౨౨. దసవిధమ్పి చేతం అసుభం లక్ఖణతో ఏకమేవ హోతి. దసవిధస్సాపి హేతస్స అసుచిదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛపటిక్కూలభావో ఏవ లక్ఖణం. తదేతం ఇమినా లక్ఖణేన న కేవలం మతసరీరే, దన్తట్ఠికదస్సావినో పన చేతియపబ్బతవాసినో మహాతిస్సత్థేరస్స వియ, హత్థిక్ఖన్ధగతం రాజానం ఓలోకేన్తస్స సఙ్ఘరక్ఖితత్థేరూపట్ఠాకసామణేరస్స వియ చ జీవమానకసరీరేపి ఉపట్ఠాతి. యథేవ హి మతసరీరం, ఏవం జీవమానకమ్పి అసుభమేవ. అసుభలక్ఖణం పనేత్థ ఆగన్తుకేన అలఙ్కారేన పటిచ్ఛన్నత్తా న పఞ్ఞాయతి. పకతియా పన ఇదం సరీరం నామ అతిరేకతిసతఅట్ఠికసముస్సయం అసీతిసతసన్ధిసఙ్ఘటితం నవన్హారుసతనిబన్ధనం నవమంసపేసిసతానులిత్తం అల్లచమ్మపరియోనద్ధం ఛవియా పటిచ్ఛన్నం ఛిద్దావఛిద్దం మేదకథాలికా వియ నిచ్చుగ్ఘరితపగ్ఘరితం కిమిసఙ్ఘనిసేవితం రోగానం ఆయతనం దుక్ఖధమ్మానం వత్థు పరిభిన్నపురాణగణ్డో వియ నవహి వణముఖేహి సతతవిస్సన్దనం. యస్స ఉభోహి అక్ఖీహి అక్ఖిగూథకో పగ్ఘరతి, కణ్ణబిలేహి కణ్ణగూథకో, నాసాపుటేహి సిఙ్ఘాణికా, ముఖతో ఆహారపిత్తసేమ్హరుధిరాని, అధోద్వారేహి ఉచ్చారపస్సావా, నవనవుతియా లోమకూపసహస్సేహి అసుచిసేదయూసో పగ్ఘరతి. నీలమక్ఖికాదయో సమ్పరివారేన్తి. యం దన్తకట్ఠముఖధోవనసీసమక్ఖననహాననివాసనపారుపనాదీహి అప్పటిజగ్గిత్వా యథాజాతోవ ఫరుసవిప్పకిణ్ణకేసో హుత్వా గామేన గామం విచరన్తో రాజాపి పుప్ఫఛడ్డకచణ్డాలాదీసు అఞ్ఞతరోపి సమసరీరపటిక్కూలతాయ నిబ్బిసేసో హోతి, ఏవం అసుచిదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛపటిక్కూలతాయ రఞ్ఞో వా చణ్డాలస్స వా సరీరే వేమత్తం నామ నత్థి. దన్తకట్ఠముఖధోవనాదీహి పనేత్థ దన్తమలాదీని పమజ్జిత్వా నానావత్థేహి హిరికోపీనం పటిచ్ఛాదేత్వా నానావణ్ణేన సురభివిలేపనేన విలిమ్పిత్వా పుప్ఫాభరణాదీహి అలఙ్కరిత్వా ‘‘అహం మమ’’న్తి గహేతబ్బాకారప్పత్తం కరోన్తి. తతో ఇమినా ఆగన్తుకేన అలఙ్కారేన పటిచ్ఛన్నత్తా తదస్స యాథావసరసం అసుభలక్ఖణం అసఞ్జానన్తా పురిసా ఇత్థీసు, ఇత్థియో చ పురిసేసు రతిం కరోన్తి. పరమత్థతో పనేత్థ రజ్జితబ్బకయుత్తట్ఠానం నామ అణుమత్తమ్పి నత్థి. తథా హి కేసలోమనఖదన్తఖేళసిఙ్ఘాణికఉచ్చారపస్సావాదీసు ఏకకోట్ఠాసమ్పి సరీరతో బహి పతితం సత్తా హత్థేన ఛుపితుమ్పి న ఇచ్ఛన్తి, అట్టీయన్తి హరాయన్తి జిగుచ్ఛన్తి. యం యం పనేత్థ అవసేసం హోతి, తం తం ఏవం పటిక్కూలమ్పి సమానం అవిజ్జన్ధకారపరియోనద్ధా అత్తసినేహరాగరత్తా ‘‘ఇట్ఠం కన్తం నిచ్చం సుఖం అత్తా’’తి గణ్హన్తి. తే ఏవం గణ్హన్తా అటవియం కింసుకరుక్ఖం దిస్వా రుక్ఖతో అపతితపుప్ఫం ‘‘అయం మంసపేసీ’’తి విహఞ్ఞమానేన జరసిఙ్గాలేన సమానతం ఆపజ్జన్తి. తస్మా –

యథాపి పుప్ఫితం దిస్వా, సిఙ్గాలో కింసుకం వనే;

మంసరుక్ఖో మయా లద్ధో, ఇతి గన్త్వాన వేగసా.

పతితం పతితం పుప్ఫం, డంసిత్వా అతిలోలుపో;

నయిదం మంసం అదుం మంసం, యం రుక్ఖస్మిన్తి గణ్హతి.

కోట్ఠాసం పతితంయేవ, అసుభన్తి తథా బుధో;

అగ్గహేత్వాన గణ్హేయ్య, సరీరట్ఠమ్పి నం తథా.

ఇమఞ్హి సుభతో కాయం, గహేత్వా తత్థ ముచ్ఛితా;

బాలా కరోన్తా పాపాని, దుక్ఖా న పరిముచ్చరే.

తస్మా పస్సేయ్య మేధావీ, జీవతో వా మతస్స వా;

సభావం పూతికాయస్స, సుభభావేన వజ్జితం.

వుత్తఞ్హేతం –

దుగ్గన్ధో అసుచి కాయో, కుణపో ఉక్కరూపమో;

నిన్దితో చక్ఖుభూతేహి, కాయో బాలాభినన్దితో.

అల్లచమ్మపటిచ్ఛన్నో, నవద్వారో మహావణో;

సమన్తతో పగ్ఘరతి, అసుచి పూతిగన్ధియో.

సచే ఇమస్స కాయస్స, అన్తో బాహిరకో సియా;

దణ్డం నూన గహేత్వాన, కాకే సోణే నివారయేతి.

తస్మా దబ్బజాతికేన భిక్ఖునా జీవమానసరీరం వా హోతు

మతసరీరం వా యత్థ యత్థ అసుభాకారో పఞ్ఞాయతి, తత్థ తత్థేవ నిమిత్తం గహేత్వా కమ్మట్ఠానం అప్పనం పాపేతబ్బన్తి.

ఇతి సాధుజనపామోజ్జత్థాయ కతే విసుద్ధిమగ్గే

సమాధిభావనాధికారే

అసుభకమ్మట్ఠాననిద్దేసో నామ

ఛట్ఠో పరిచ్ఛేదో.