౪. అత్థాలఙ్కారావబోధ-చతుత్థపరిచ్ఛేద

౧౬౪. అత్థాలఙ్కారసహితా, సగుణా బన్ధపద్ధతి;

అచ్చన్తకన్తా కన్తా [యతో అచ్చన్తకన్తా (క.)] వ వుచ్చన్తే తే తతో’ధునా.

౧౬౫. సభావ, వఙ్కవుత్తీనం, భేదా ద్విధా అలంక్రియా;

పఠమా తత్థ వత్థూనం, నానావత్థా’విభావినీ.

యథా

౧౬౬. లీలా వికన్తి సుభగో, దిసా థిర విలోకనో;

బోధిసత్తఙ్కురో భాసం, విరోచి వాచ మాసభిం.

౧౬౭. వుత్తి వత్థుసభావస్స, యా’ఞ్ఞథా సా’పరా భవే;

తస్సా’నన్తవికప్పత్తా, హోతి బీజో’పదస్సనం.

వఙ్కవుత్తి అత్థాలఙ్కార

ఉద్దేస

౧౬౮. తత్థా’తిసయ, ఉపమా, రూపకా, వుత్తి, దీపకం,;

అక్ఖేపో, త్థన్తరన్యాసో, బ్యతిరేకో, విభావనా.

౧౬౯. హేతు, క్కమో, పియతరం, సమాస, పరికప్పనా;

సమాహితం, పరియాయ, వుత్తి, బ్యాజోపవణ్ణనం.

౧౭౦. విసేస, రుళ్హాహఙ్కారా, సిలేసో, తుల్యయోగితా;

నిదస్సనం, మహన్తత్తం, వఞ్చనా, ప్పకతత్థుతి,.

౧౭౧. ఏకావలి, అఞ్ఞమఞ్ఞం, సహవుత్తి, విరోధితా;

పరివుత్తి, బ్భమో, భావో, మిస్స, మాసీ, రసీ, ఇతి.

౧౭౨. ఏతే భేదా సముద్దిట్ఠా, భావో జీవిత ముచ్చతే;

వఙ్కవుత్తీసు పోసేసి, సిలేసో తు సిరిం పరం.

నిద్దేస

౧౭౩. పకాసకా విసేసస్స, సియా’తిసయవుత్తి యా;

లోకా’తిక్కన్తవిసయా, లోకియా,తి చ సా ద్విధా.

౧౭౪. లోకియాతిసయస్సే’తే,

భేదా యే జాతిఆదయో;

పటిపాదీయతే త్వ’జ్జ, లోకాతిక్కన్తగోచరా.

౧౭౫. పివన్తి దేహకన్తీ యే, నేత్తఞ్జలిపుటేన తే;

నా’లం హన్తుం జినే’సం త్వం, తణ్హం తణ్హాహరోపి కిం?

౧౭౬. ఉపమానో’పమేయ్యానం, సధమ్మత్తం సియో’పమా;

సద్ద, త్థగమ్మా, వాక్యత్థ, విసయా,తి చ సా భిధా.

౧౭౭. సమాస, పచ్చయే, వా’దీ, సద్దా తేసం వసా తిధా;

సద్దగమ్మా సమాసేన, మునిన్దో చన్దిమా’ననో.

౧౭౮. ఆయాదీ పచ్చయా తేహి, వదనం పఙ్కజాయతే;

మునిన్దనయన ద్వన్దం, నీలుప్పలదలీయతి.

౧౭౯. ఇవాదీ ఇవ, వా, తుల్య, సమాన, నిభ, సన్నిభా;

యథా, సఙ్కాస, తులిత, ప్పకాస, పతిరూపకా.

౧౮౦. సరీ, సరిక్ఖ, సంవాదీ, విరోధి, సదిసా, వియ;

పటిపక్ఖ, పచ్చనీకా, సపక్ఖో, పమితో, పమా.

౧౮౧. పటిబిమ్బ, పటిచ్ఛన్న, సరూప, సమ, సమితా;

సవణ్ణా, భా, పటినిధి, సధమ్మా, ది సలక్ఖణా.

౧౮౨. జయత్య, క్కోసతి, హసతి, పతిగజ్జతి, దూభతి;

ఉసూయత్య, వజానాతి, నిన్దతి, స్సతి, రున్ధతి.

౧౮౩. తస్స చోరేతి సోభగ్గం, తస్స కన్తిం విలుమ్పతి;

తేన సద్ధిం వివదతి, తుల్యం తేనా’ధిరోహతి.

౧౮౪. కచ్ఛం విగాహతే, తస్స, త మన్వేత్య, నుబన్ధతి;

తంసీలం, తంనిసేధేతి, తస్స చా’నుకరోతి, మే.

౧౮౫. ఉపమానో’పమేయ్యానం, సధమ్మత్తం విభావిభి;

ఇమేహి ఉపమాభేదా, కేచి నియ్యన్తి సమ్పతి.

౧౮౬. వికాసిపదుమం’వా’తి, సున్దరం సుగతా’ననం;

ఇతి ధమ్మోపమా నామ, తుల్యధమ్మనిదస్సనా.

౧౮౭. ధమ్మహీనా ‘‘ముఖ’మ్భోజ, సదిసం మునినో’’ఇతి;

విపరీతో’పమా ‘‘తుల్య, మాననేన’మ్బుజం తవ’’.

౧౮౮. తవా’నన’మివ’మ్భోజం, అమ్భోజ’మివ తే ముఖం;

అఞ్ఞమఞ్ఞోపమా సా’యం, అఞ్ఞమఞ్ఞోపమానతో.

౧౮౯. ‘‘యది కిఞ్చి భవే’మ్భోజం, లోచన’బ్భమువిబ్భమం;

ధారేతుం ముఖసోభం తం, తవే’’తి అబ్భుతోపమా.

౧౯౦. ‘‘సుగన్ధి సోభా సమ్బన్ధీ, సిసిరం’సు విరోధి చ;

ముఖం తవ’మ్బుజంవే’తి’’, సా సిలేసోపమా మతా.

౧౯౧. సరూపసద్దవాచ్చత్తా, సా సన్తానోపమా యథా;

బాలా’వు’య్యానమాలా’యం, సా’లకా’ననసోభినీ.

౧౯౨. ఖయీ చన్దో, బహురజం, పదుమం, తేహి తే ముఖం;

సమానమ్పి సముక్కంసి, త్య’యం నిన్దోపమా మతా.

౧౯౩. అసమత్థో ముఖేని’న్దు, జిన! తే పటిగజ్జితుం;

జళో కలఙ్కీ’తి అయం, పటిసేధోపమా సియా.

౧౯౪. ‘‘కచ్ఛం చన్దారవిన్దానం, అతిక్కమ్మ ముఖం తవ;

అత్తనా’వ సమం జాత’’, మిత్య’సాధారణోపమా.

౧౯౫. ‘‘సబ్బ’మ్భోజ’ప్పభాసారో, రాసిభూతో’వ కత్థచి;

తవా’ననం విభాతీ’’తి, హోతా’భూతోపమా అయం.

౧౯౬. పతీయతే’త్థగమ్మా తు, సద్దసామత్థియా క్వచి;

సమాస, ప్పచ్చయే, వాది, సద్దయోగం వినా అపి.

౧౯౭. భిఙ్గానే’మాని చక్ఖూని, నా’మ్బుజం ముఖ’మేవి’దం;

సుబ్యత్తసదిసత్తేన, సా సరూపోపమా మతా.

౧౯౮. ‘‘మయే’వ ముఖసోభా’స్సే, త్యల’మిన్దు! వికత్థనా;

యతో’మ్బుజేపి సా’త్థీతి’’, పరికప్పోపమా అయం.

౧౯౯. ‘‘కిం వా’మ్బుజ’న్తోభన్తాలి, కిం లోలనయనం ముఖం;

మమ దోలాయతే చిత్త’’, మిచ్చ’యం సంసయోపమా.

౨౦౦. కిఞ్చి వత్థుం పదస్సేత్వా, సధమ్మస్సా’భిధానతో;

సామ్యప్పతీతిసబ్భావా, పతివత్థుపమా యథా.

౨౦౧. జనేసు జాయమానేసు, నే’కోపి జినసాదిసో;

దుతియో నను నత్థే’వ, పారిజాతస్స పాదపో.

౨౦౨. వాక్యత్థేనే’వ వాక్యత్థో, యది కోచూ’పమీయతే;

ఇవయుత్తా, వియుత్తత్తా, సా వాక్యత్థోపమా ద్విధా.

ఇవయుత్తా

౨౦౩. జినో సంక్లేసతత్తానం, ఆవిభూతో జనాన’యం;

ఘమ్మసన్తాపతత్తానం, ఘమ్మకాలే’మ్బుదో వియ.

ఇవవియుత్తా

౨౦౪. మునిన్దానన మాభాతి, విలాసేకమనోహరం;

ఉద్ధం సముగ్గతస్సా’పి, కిం తే చన్ద విజమ్భనా.

౨౦౫. సముబ్బేజేతి ధీమన్తం, భిన్నలిఙ్గాదికం తు యం;

ఉపమాదూసనాయా’ల, మేతం కత్థచి తం యథా.

౨౦౬. హంసీ’వా’యం ససీ భిన్న, లిఙ్గా, కాసం సరాని’వ;

విజాతి వచనా, హీనా, సా’వ భత్తో భటో’ధిపే.

౨౦౭. ‘‘ఖజ్జోతో భాణుమాలీ’వ, విభాతి’’త్యధికోపమా;

అఫుట్ఠత్థా ‘‘బలమ్బోధి, సాగరో వియ సంఖుభి.’’

౨౦౮. ‘‘చన్దే కలఙ్కో భిఙ్గో’వే’, త్యు’పమాపేక్ఖినీ అయం;

ఖణ్డితా కేరవా’కారో, సకలఙ్కో నిసాకరో.

౨౦౯. ఇచ్చేవమాదిరూపేసు, భవన్తి విగతా’దరా;

కరోన్తి చా’దరం ధీరా, పయోగే క్వచి దే’వ తు.

౨౧౦. ఇత్థీయం’వా’జనో యాతి, వదత్యే’సా పుమా వియ;

పియో పాణా ఇవా’యం మే, విజ్జా ధన’మివ’చ్చితా.

౨౧౧. భవం వియ మహీపాల, దేవరాజా విరోచతే;

అల’మంసుమతో కచ్ఛం, తేజసా రోహితుం అయం.

౨౧౨. ఉపమానో’పమేయ్యానం, అభేదస్స నిరూపనా;

ఉపమా’వ తిరోభూత, భేదా రూపక ముచ్చతే.

౨౧౩. అసేస వత్థు విసయం, ఏకదేస వివుత్తి [వివత్తి (టీకా)], చ;

తం ద్విధా పున పచ్చేకం, సమాసాదివసా తిధా.

అసేసవత్థువిసయసమాస

౨౧౪. అఙ్గులిదల సంసోభిం, నఖదీధితి కేసరం;

సిరసా న పిలన్ధన్తి, కే మునిన్ద పద’మ్బుజం.

అసేసవత్థువిసయఅసమాస

౨౧౫. రతనాని గుణా భూరీ, కరుణా సీతలం జలం;

గమ్భీరత్త మగాధత్తం, పచ్చక్ఖో’యం జినో’మ్బుధి.

అసేసవత్థువిసయమిస్సక

౨౧౬. చన్దికా మన్దహాసా తే, మునిన్ద! వదని’న్దునో;

పబోధయత్య’యం సాధు, మనో కుముద కాననం.

౨౧౭. అసేసవత్థువిసయే, పభేదో రూపకే అయం;

ఏకదేసవివుత్తిమ్హి, భేదో దాని పవుచ్చతి.

ఏకదేసవివుత్తిసమాస

౨౧౮. విలాస హాస కుసుమం, రుచిరా’ధర పల్లవం;

సుఖం కే వా న విన్దన్తి, పస్సన్తా మునినో ముఖం.

ఏకదేసవివుత్తిఅసమాస

౨౧౯. పాదద్వన్దం మునిన్దస్స, దదాతు విజయం తవ;

నఖరంసీ పరం కన్తా, యస్స పాపజయద్ధజా.

ఏకదేసవివుత్తిమిస్సక

౨౨౦. సునిమ్మలకపోలస్స, మునిన్ద వదని’న్దునో;

సాధు’ప్పబుద్ధ హదయం, జాతం కేరవ కాననం.

౨౨౧. రూపకాని బహూన్యే’వ [టీకాయం ఉద్ధటం యుత్తరూపకం సితపుప్ఫుజలం లోల, నేత్తభిఙ్గ తవా’ననం; కస్స నామ మనో ధీర, నాకడ్ఢతి మనోహరం;], యుత్తా, యుత్తాదిభేదతో;

విసుం న తాని వుత్తాని, ఏత్థే’వ’న్తోగధాని’తి.

౨౨౨. ‘‘చన్దిమా’కాసపదుమ’’, మిచ్చేతం ఖణ్డరూపకం;

దుట్ఠ, ‘‘మమ్బోరుహవనం, నేత్తాని’చ్చా’’ది సున్దరం.

౨౨౩. పరియన్తో వికప్పానం, రూపకస్సో’పమాయ చ;

నత్థి యం తేన విఞ్ఞేయ్యం, అవుత్త మనుమానతో.

౨౨౪. పునప్పున ముచ్చారణం [పునప్పునుచ్చారణం యం (సీ. క.)], యమత్థస్స, పదస్స చ;

ఉభయేసఞ్చ విఞ్ఞేయ్యా, సా’య’మావుత్తి నామతో.

అత్థావుత్తి

౨౨౫. మనో హరతి సబ్బేసం, ఆదదాతి దిసా దస;

గణ్హాతి నిమ్మలత్తఞ్చ, యసోరాసి జినస్స’యం.

పదావుత్తి

౨౨౬. విభాసేన్తి దిసా సబ్బా, మునినో దేహకన్తియో;

విభా సేన్తి చ సబ్బాపి, చన్దాదీనం హతా వియ.

ఉభయావుత్తి

౨౨౭. జిత్వా విహరతి క్లేస, రిపుం లోకే జినో అయం;

విహరత్య’రివగ్గో’యం, రాసిభూతో’వ దుజ్జనే.

౨౨౮. ఏకత్థ వత్తమానమ్పి, సబ్బవాక్యో’పకారకం;

దీపకం నామ తం చాది, మజ్ఝ, న్తవిసయం తిధా.

ఆది దీపక

౨౨౯. అకాసి బుద్ధో వేనేయ్య, బన్ధూన మమితో’దయం;

సబ్బపాపేహి చ సమం, నేకతిత్థియమద్దనం.