౧. దోసావబోధ-పఠమపరిచ్ఛేద

రతనత్తయప్పణామ

౧. మునిన్దవదనమ్భోజ, గబ్భసమ్భవసున్దరీ;

సరణం పాణినం వాణీ, మయ్హం పీణయతం మనం.

నిమిత్త

౨. రామ, సమ్మా’ద్య’లఙ్కారా, సన్తి సన్తో పురాతనా;

తథాపి తు వళఞ్జేన్తి, సుద్ధమాగధికా న తే.

అభిధానాదికం

౩. తేనా’పి నామ తోసేయ్య, మేతే లఙ్కారవజ్జితే;

అనురూపేనా’లఙ్కారే, నే’స మేసో పరిస్సమో.

౪. యేసం న సఞ్చితా పఞ్ఞా, నేకసత్థన్తరో’చితా;

సమ్మోహ’బ్భాహతా వే’తే, నావబుజ్ఝన్తి కిఞ్చిపి.

౫. కిం తేహి పాదసుస్సూసా, యేసం నత్థి గరూని’హ;

యే తప్పాదరజోకిణ్ణా, తే’వ సాధూ వివేకినో.

౬. కబ్బ, నాటకనిక్ఖిత్త, నేత్తచిత్తా కవిజ్జనా;

యంకిఞ్చి రచయన్తే’తం, న విమ్హయకరం పరం.

౭. తేయే’వ పటిభావేన్తో, సో’వ బన్ధో సవిమ్హయో;

యేన తోసేన్తి విఞ్ఞూ యే, తత్థ ప్య’విహితా’దరా.

౮. బన్ధో చ నామ సద్ద,త్థా, సహితా దోసవజ్జితా;

పజ్జ గజ్జ విమిస్సానం, భేదేనా’యం తిధా భవే.

౯. నిబన్ధో చా’నిబన్ధో చ, పున ద్విధా నిరుప్పతే;

తం తు పాపేన్త్య’లఙ్కారా, విన్దనీయతరత్తనం.

౧౦. అనవజ్జం ముఖమ్భోజ [‘‘అమ్భోజ’’న్తి పదం పాళియం నత్థి, వారిజవాచకం, సక్కటగన్థతో అనీతం], మనవజ్జా చ భారతీ;

అలఙ్కతా’వ సోభన్తే, కిం ను తే నిర’లఙ్కతా?

౧౧. వినా గరూపదేసం తం, బాలో’లఙ్కత్తు మిచ్ఛతి;

సమ్పాపుణే న విఞ్ఞూహి, హస్సభావం కథం ను సో?

౧౨. గన్థోపి కవివాచాన, మలఙ్కార’ప్పకాసకో;

యాతి తబ్బచనీయత్తం, త’బ్బోహారూ’పచారతో.

౧౩. ద్విప్పకారా అలఙ్కారా, తత్థ సద్ద, త్థభేదతో;

సద్దత్థా బన్ధనామా’వ, తంసజ్జిత తదావలి.

౧౪. గుణాలఙ్కారసంయుత్తా, అపి దోసలవ’ఙ్కితా;

పసంసియా న విఞ్ఞూహి, సా కఞ్ఞా వియ తాదిసీ.

౧౫. తేన దోసనిరాసో’వ, మహుస్సాహేన సాధియో;

నిద్దోసా సబ్బథా సా’యం, సగుణా న భవేయ్య కిం?

౧౬. సా’లఙ్కారవియుత్తా’పి, గుణయుత్తా మనోహరా;

నిద్దోసా దోసరహితా, గుణయుత్తా వధూ వియ.

౧౭. పదే వాక్యే తదత్థే చ, దోసా యే వివిధా మతా;

సో’దాహరణ మేతేసం, లక్ఖణం కథయామ్య’హం.

పదదోస ఉద్దేస

౧౮. విరుద్ధత్థన్తరా, ఝత్థ, కిలిట్ఠాని, విరోధి చ;

నేయ్యం, విసేసనాపేక్ఖం, హీనత్థక మనత్థకం.

వాక్యదోస ఉద్దేస

౧౯. దోసా పదాన వాక్యాన, మేకత్థం భగ్గరీతికం;

తథా బ్యాకిణ్ణ గామ్మాని, యతిహీనం కమచ్చుతం;

అతివుత్త మపేతత్థం, సబన్ధఫరుసం తథా.

వాక్యత్థదోసఉద్దేస

౨౦. అపక్కమో’, చిత్యహీనం, భగ్గరీతి, ససంసయం;

గామ్మం దుట్ఠాలఙ్కతీతి, దోసా వాక్యత్థనిస్సితా.

పదదోసనిద్దేస

౨౧. విరుద్ధత్థన్తరం తఞ్హి, యస్స’ఞ్ఞత్థో విరుజ్ఝతి;

అధిప్పేతే యథా మేఘో, విసదో సుఖయే జనం.

౨౨. విసేస్య మధికం యేనా, ఝత్థ మేతం భవే యథా;

ఓభాసితా’సేసదిసో, ఖజ్జోతో’యం విరాజతే.

౨౩. యస్స’త్థా’వగమో దుక్ఖో, పకత్యా’దివిభాగతో;

కిలిట్ఠం తం యథా తాయ, సో’య మాలిఙ్గ్యతే పియా.

౨౪. యం కిలిట్ఠపదం మన్దా, భిధేయ్యం యమకాదికం;

కిలిట్ఠపదదోసే’వ, తమ్పి అన్తో కరీయతి.

౨౫. పతీతసద్దరచితం, సిలిట్ఠపదసన్ధికం;

పసాదగుణసంయుత్తం, యమకం మత మేదిసం.

౨౬. అబ్యపేతం బ్యపేత’ఞ్ఞ, మావుత్తా’నేకవణ్ణజం;

యమకం తఞ్చ పాదాన, మాది, మజ్ఝ, న్త, గోచరం.

అబ్యపేత పఠమపాదాది యమకం

౨౭. సుజనా’సుజనా సబ్బే, గుణేనాపి వివేకినో;

వివేకం న సమాయన్తి, అవివేకిజనన్తికే.

అబ్యపేత పఠమ దుతియ పాదాది యమకం

౨౮. కుసలా’కుసలా సబ్బే, పబలా’పబలా థవా;

నో యాతా యావ’హోసిత్తం, సుఖదుక్ఖప్పదా సియుం;

అబ్యపేత పఠమ దుతియ తతియపాదాది యమకం.

౨౯. సాదరం సా దరం హన్తు, విహితా విహితా మయా;

వన్దనా వన్దనామాన, భాజనే రతనత్తయే.

అబ్యపేత చతుక్కపాదాది యమకం

౩౦. కమలం క’మలం కత్తుం, వనదో వనదో’మ్బరం;

సుగతో సుగతో లోకం, సహితం స హితం కరం.

౩౧. అబ్యపేతాదియమక, స్సేసో లేసో నిదస్సితో;

ఞేయ్యాని’మాయేవ దిసా, య’ఞ్ఞాని యమకానిపి.

౩౨. అచ్చన్తబహవో తేసం, భేదా సమ్భేదయోనియో;

తథాపి కేచి సుకరా, కేచి అచ్చన్తదుక్కరా.

౩౩. యమకం తం పహేలీ [పహేళి (క.)] చ, నేకన్తమధురాని’తి;

ఉపేక్ఖియన్తి సబ్బాని, సిస్సఖేదభయా మయా.

౩౪. దేసకాలకలాలోక, ఞాయాగమవిరోధి యం;

తం విరోధిపదం చే’త, ముదాహరణతో ఫుటం.

౩౫. య దప్పతీత మానీయ, వత్తబ్బం నేయ్య మాహు తం;

యథా సబ్బాపి ధవలా, దిసా రోచన్తి రత్తియం.

౩౬. నేదిసం బహు మఞ్ఞన్తి, సబ్బే సబ్బత్థ విఞ్ఞునో;

దుల్లభా’వగతీ సద్ద, సామత్థియవిలఙ్ఘినీ.

౩౭. సియా విసేసనాపేక్ఖం, యం తం పత్వా విసేసనం;

సాత్థకం తం యథా తం సో, భియ్యో పస్సతి చక్ఖునా.

౩౮. హీనం కరే విసేస్యం యం, తం హీనత్థం భవే యథా;

నిప్పభీ కత ఖజ్జోతో, సముదేతి దివాకరో.

౩౯. పాదపూరణమత్తం యం, అనత్థమితి తం మతం;

యథా హి వన్దే బుద్ధస్స, పాదపఙ్కేరుహం పి చ.

వాక్యదోస నిద్దేస

౪౦. సద్దతో అత్థతో వుత్తం, యత్థ భియ్యోపి వుచ్చతి;

త మేకత్థం యథా’భాతి, వారిదో వారిదో అయం.

యథా చ

౪౧. తిత్థియఙ్కురబీజాని, జహం దిట్ఠిగతాని’హ;

పసాదేతి పసన్నే’సో, మహాముని మహాజనే.

౪౨. ఆరద్ధక్కమవిచ్ఛేదా, భగ్గరీతి భవే యథా;

కాపి పఞ్ఞా, కోపి పగుణో, పకతీపి అహో తవ.

౪౩. పదానం దుబ్బినిక్ఖేపా, బ్యామోహో యత్థ జాయతి;

తం బ్యాకిణ్ణన్తి విఞ్ఞేయ్యం, తదుదాహరణం యథా.

౪౪. బహుగుణే పణమతి, దుజ్జనానం ప్యయం జనో;

హితం పముదితో నిచ్చం, సుగతం సమనుస్సరం.

౪౫. విసిట్ఠవచనా’పేతం, గామ్మం’త్య’భిమతం యథా;

కఞ్ఞే కామయమానం మం, న కామయసి కింన్వి’దం?

౪౬. పదసన్ధానతో కిఞ్చి, దుప్పతీతికరం భవే;

తమ్పి గామ్మం త్య’భిమతం, యథా యాభవతో పియా.

౪౭. వుత్తేసు సూచితే ట్ఠానే, పదచ్ఛేదో భవే యతి;

యం తాయ హీనం తం వుత్తం, యతిహీనన్తి సా పన.

౪౮. యతి సబ్బత్థపాదన్తే, వుత్తడ్ఢే చ విసేసతో;

పుబ్బాపరానేకవణ్ణ, పదమజ్ఝేపి కత్థచి.

తత్థోదాహరణపచ్చుదాహరణాని యథా

౪౯. తం నమే సిరసా చామి, కరవణ్ణం తథాగతం;

సకలాపి దిసా సిఞ్చ, తివ సోణ్ణరసేహి యో.

౫౦. సరో సన్ధిమ్హి పుబ్బన్తో, వియ లోపే విభత్తియా;

అఞ్ఞథా త్వ’ఞ్ఞథా తత్థ, యా’దేసాది పరా’ది’వ.

౫౧. చాదీ పుబ్బపదన్తా’వ, నిచ్చం పుబ్బపదస్సితా;

పాదయో నిచ్చసమ్బన్ధా, పరాదీవ పరేన తు.

సబ్బత్థోదాహరణాని యథా

౫౨. నమే తం సిరసా సబ్బో, పమా’తీతం తథాగతం;

యస్స లోకగ్గతం పత్త, స్సో’పమా న హి యుజ్జతి.

౫౩. మునిన్దం తం సదా వన్దా, మ్య’నన్తమతి ముత్తమం;

యస్స పఞ్ఞా చ మేత్తా చ, నిస్సీమాతి విజమ్భతి.

చాదిపాదీసు పచ్చుదాహరణాని యథా

౫౪. మహామేత్తా మహాపఞ్ఞా, చ యత్థ పరమోదయా;

పణమామి జినం తం ప, వరం వరగుణా’లయం.

౫౫. పదత్థక్కమతో ముత్తం, కమచ్చుత మిదం యథా;

ఖేత్తం వా దేహి గామం వా, దేసం వా మమ సోభనం.

౫౬. లోకియత్థ మతిక్కన్తం, అతివుత్తం మతం యథా;

అతిసమ్బాధ మాకాస, మేతిస్సా థనజమ్భనే.

౫౭. సముదాయత్థతో’పేతం, తం అపేతత్థకం యథా;

గావిపుత్తో బలిబద్ధో, తిణం ఖాదీ పివీ జలం.

౫౮. బన్ధే ఫరుసతా యత్థ, తం బన్ధఫరుసం యథా;

ఖరా ఖిలా పరిక్ఖీణా, ఖేత్తే ఖిత్తం ఫలత్య’లం.

వాక్యత్థదోస నిద్దేస

౫౯. ఞేయ్యం లక్ఖణ మన్వత్థ, వసేనా’పక్కమాదినం;

ఉదాహరణ మేతేసం, దాని సన్దస్సయామ్య’హం.

తత్థా’పక్కమం యథా

౬౦. భావనా, దాన, సీలాని, సమ్మా సమ్పాదితాని’హ;

భోగ, సగ్గాది, నిబ్బాన, సాధనాని న సంసయో.

ఓచిత్యహీనం యథా

౬౧. పూజనీయతరో లోకే, అహ మేకో నిరన్తరం;

మయేకస్మిం గుణా సబ్బే, యతో సముదితా అహుం.

యథా చ

౬౨. యాచితో’హం కథం నామ, న దజ్జామ్య’పి జీవితం;

తథాపి పుత్తదానేన, వేధతే హదయం మమ.

భగ్గరీతి యథా

౬౩. ఇత్థీనం దుజ్జనానఞ్చ, విస్సాసో నోపపజ్జతే;

విసే సిఙ్గిమ్హి నదియం, రోగే రాజకులమ్హి చ.

ససంసయం యథా