౯. నపుంసకలిఙ్గనామికపదమాలా

అథ పుబ్బాచరియమతం పురేచరం కత్వా నిగ్గహీతన్తనపుంసకలిఙ్గానం ‘‘భూతం’’ఇచ్చాదికస్స పకతిరూపస్స నామికపదమాలం వక్ఖామ –

చిత్తం, చిత్తాని. చిత్తం, చిత్తాని. చిత్తేన, చిత్తేహి, చిత్తేభి. చిత్తస్స, చిత్తానం. చిత్తా, చిత్తస్మా, చిత్తమ్హా, చిత్తేహి, చిత్తేభి. చిత్తస్స, చిత్తానం. చిత్తే, చిత్తస్మిం, చిత్తమ్హి, చిత్తేసు. భో చిత్త, భో చిత్తా, భవన్తో చిత్తాని. యమకమహాథేరమతం.

ఏత్థ కిఞ్చాపి ‘‘చిత్తా’’తి పచ్చత్తబహువచనం ‘‘చిత్తే’’తి ఉపయోగబహువచనఞ్చ అనాగతం, తథాపి తత్థ తత్థ అఞ్ఞేసమ్పి తాదిసానం నిగ్గహీతన్తనపుంసకరూపానం దస్సనతో విభఙ్గపాళియఞ్చ ‘‘ఛ చిత్తా అబ్యాకతా’’తిఆదిదస్సనతో గహేతబ్బమేవ, తస్మా ‘‘చిత్తం, చిత్తాని, చిత్తా. చిత్తం, చిత్తాని, చిత్తే’’తి కమో వేదితబ్బో. నిగ్గహీతన్తానఞ్హి నపుంసకలిఙ్గానం కత్థచి ఓకారన్తపుల్లిఙ్గానం వియ పచ్చత్తోపయోగబహువచనాని భవన్తి. తాని చ పుల్లిఙ్గేన వా సలిఙ్గేన వా అలిఙ్గేన వా సద్ధిం సమానాధికరణాని హుత్వా కేవలాని వా పావచనే సఞ్చరన్తి. అత్ర ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా. చత్తారో సమ్మప్పధానా. సబ్బే మాలా ఉపేన్తిమం. యస్స ఏతే ధనా అత్థి. చత్తారో మహాభూతా. తీణిన్ద్రియా. ద్వే ఇన్ద్రియా. దసిన్ద్రియా. ద్వే మహాభూతే నిస్సాయ ద్వే మహాభూతా, పఞ్చ విఞ్ఞాణా, చతురో అఙ్గే అధిట్ఠాయ, సేమి వమ్మికమత్థకే, రూపా సద్దా రసా గన్ధా. రూపే చ సద్దే చ అథో రసే చ. చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి ఏవమాదయో అనేకసతా పాళిప్పదేసా దట్ఠబ్బా.

ఏత్థ పన ‘‘సతిపట్ఠానా’’తిఆదీని పదాని లిఙ్గవిపల్లాసవసేన వుత్తానీతి న గహేతబ్బాని సతిపట్ఠానసద్దాదీనం పఠమేకవచనట్ఠానే ఓకారన్తపుల్లిఙ్గభావేన ఠితభావస్స అదస్సనతో. ‘‘చత్తారో’’తిఆదీనియేవ పన పదాని లిఙ్గవిపల్లాసవసేన వుత్తానీతి గహేతబ్బాని నియోగా నిగ్గహీతన్తేహి నపుంసకలిఙ్గేహి సతిపట్ఠానసద్దాదీహి సద్ధిం తేసం సమానాధికరణభావస్స దస్సనతోతి.

కేచేత్థ వదేయ్యుం – నను ‘‘సతిపట్ఠానో ధమ్మో, చిత్తో ధమ్మో, చిత్తా ధమ్మా’’తిఆదిప్పయోగదస్సనతో సతిపట్ఠానసద్దాదీనం ఓకారన్తపుల్లిఙ్గభావో లబ్భతి. ఏవం సన్తే కస్మా తుమ్హేహి ‘‘సతిపట్ఠానసద్దాదీనం పఠమేకవచనట్ఠానే ఓకారన్తపుల్లిఙ్గభావేన ఠితభావస్స అదస్సనతో’’తి వుత్తం, కస్మా చ ఏకన్తతో సతిపట్ఠానసద్దాదీనం నిగ్గహీతన్తనపుంసకలిఙ్గతా అనుమతా, నను ‘‘సతిపట్ఠానో ధమ్మో, చిత్తో ధమ్మో, చిత్తా ధమ్మా’’తిఆదిదస్సనతో ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదీసుపి ‘‘సతిపట్ఠానసద్దాదయో లిఙ్గవిపల్లాసవసేన వుత్తా’’తి వత్తబ్బాతి? న వత్తబ్బా, కస్మాతి చే? ‘‘సతిపట్ఠానో ధమ్మో, చిత్తో ధమ్మో, చిత్తా ధమ్మా’’తిఆదీసుపి సతిపట్ఠానచిత్తసద్దాదీనం లిఙ్గవిపల్లాసవసేన అనిచ్ఛితబ్బతో. తత్థ హి పుల్లిఙ్గేన ధమ్మసద్దేన యోజేతుం ధమ్మిస్సరో భగవా ధమ్మాపేక్ఖం కత్వా ‘‘సతిపట్ఠానో, చిత్తో, చిత్తా’’తి చ అభాసి. కేవలా హి సతిపట్ఠాన చిత్తసద్దాదయో ఓకారన్తపుల్లిఙ్గభావేన కత్థచిపి యోజితా న సన్తి, నిగ్గహీతన్తనపుంసకభావేన పన యోజితా సన్తి.

తథా హి ‘‘చిత్తో గహపతీ’’తి ఏత్థాపి పుల్లిఙ్గగహపతిసద్దం అపేక్ఖిత్వా విఞ్ఞాణే పవత్తం చిత్తనామం పణ్ణత్తివసేన పుగ్గలే ఆరోపేత్వా పుగ్గలవాచకం కత్వా ‘‘చిత్తో’’తి వుత్తం. యది పన విఞ్ఞాణసఙ్ఖాతం చిత్తమధిప్పేతం సియా, ‘‘చిత్త’’మిచ్చేవ వుచ్చేయ్య. తస్మా ‘‘చిత్తో గహపతి, చిత్తా ఇత్థీ’’తిఆదీసు లిఙ్గవిపల్లాసో న ఇచ్ఛితబ్బో సాపేక్ఖత్తా చిత్తసద్దాదీనం. యథా చ ఏత్థ, ఏవం ‘‘సతిపట్ఠానో ధమ్మో, చిత్తో ధమ్మో, చిత్తా ధమ్మా’’తిఆదీసుపి లిఙ్గవిపల్లాసో న ఇచ్ఛితబ్బో. ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదీసు పన సతిపట్ఠానసద్దాదీనం అపేక్ఖితబ్బాని పదాని న సన్తి, యేహి తే పుల్లిఙ్గాని సియుం, తస్మా ‘‘చత్తారో’’తిఆదీనియేవ పదాని పరివత్తేత్వా ‘‘చత్తారి, సబ్బాని, ఏతానీ’’తి నపుంసకలిఙ్గవసేన గహేత్వా ‘‘సతిపట్ఠానా, సమ్మప్పధానా’’తిఆదీహి పదేహి యోజేతబ్బాని. ఈదిసేసు ఠానేసు కేచి అట్ఠకథాచరియా నికారలోపం ఇచ్ఛన్తి ‘‘యా పుబ్బే బోధిసత్తానం, పల్లఙ్కవరమాభుజే, నిమిత్తాని పదిస్సన్తీ’’తి ఏత్థ వియ. అదస్సనఞ్హి లోపో, తస్మా ‘‘చత్తారి సతిపట్ఠానాని, చత్తారి సమ్మప్పధానాని, సబ్బాని మాలానీ’తిఆదికా యోజనా కాతబ్బా.

కేచి పన ‘‘సబ్బే మాలా ఉపేన్తి మ’’న్తి ఏత్థ మాలాసద్దం ఇత్థిలిఙ్గన్తి మఞ్ఞిత్వా పుల్లిఙ్గభూతం సబ్బేసద్దం ఇత్థిలిఙ్గవసేన పరివత్తేత్వా ‘‘సబ్బా మాలా’’తి అత్థం కథేన్తి. తం కిఞ్చాపి యుత్తతరం వియ దిస్సతి, తథాపి న గహేతబ్బం. న హి సో భగవా లిఙ్గం నఞ్ఞాసి, న చ ‘‘సబ్బా మాలా ఉపేన్తి మ’’న్తి ద్వే పదాని ఇత్థిలిఙ్గాని కత్వా వత్తుం న సక్ఖి. యో ఏవం విసదిసలిఙ్గాని పదాని ఉచ్చారేసి. జానన్తోయేవ పన భగవా వత్తుం సక్కోన్తోయేవ చ ‘‘సబ్బే మాలా ఉపేన్తి మ’’న్తి విసదిసలిఙ్గాని పదాని ఉచ్చారేసి, తస్మా పుల్లిఙ్గభూతం సబ్బేసద్దం ‘‘సబ్బానీ’’తి నపుంసకలిఙ్గవసేన పరివత్తేత్వా విభఙ్గపాళియం ‘‘తీణిన్ద్రియా’’తి పదం వియ లుత్తనికారేన నపుంసకలిఙ్గేన మాలాసద్దేన యోజేత్వా ‘‘సబ్బాని మాలానీ’’తి అత్థో గహేతబ్బో కత్థచి ‘‘యస్స ఏతే ధనా అత్థీ’’తి ఏత్థ వియ. ఏత్థ హి యస్స ఏతాని ధనానీతి అత్థో. ఇదమ్పేత్థ సల్లక్ఖితబ్బం. మాలాసద్దో ద్విలిఙ్గో ఇత్థినపుంసకవసేన. తిట్ఠతు తస్సిత్థిలిఙ్గత్తం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా, నపుంసకత్తే పన తీణి మాలాని. ‘‘మాలేహి చ గన్ధేహి చ భగవతో సరీరం పూజేన్తీ’’తిఆదయో నపుంసకప్పయోగానిపి బహూ సన్దిస్సన్తీతి.

యది పన భో మాలసద్దో ఇత్థినపుంసకవసేన ద్విలిఙ్గో, ‘‘సబ్బే మాలా ఉపేన్తి మ’’న్తి ఏత్థ మాలాసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గభావపరికప్పనే కో దోసో అత్థీతి? అత్థేవ ఇత్థిలిఙ్గసద్దస్స పుల్లిఙ్గభూతేన సబ్బనామికపదేన సద్ధిం సమానాధికరణభావస్సాభావతో, నపుంసకలిఙ్గస్స పన పుల్లిఙ్గభూతేన సబ్బనామికపదేన సద్ధిం సమానాధికరణభావస్స ఉపలబ్భనతో. తేనేవ చ ‘‘ఏతే ధనా’’తిఆదయో పయోగా పావచనే బహుధా దిట్ఠా. ఏత్థాపి పన వదేయ్యుం ‘‘ధనాతిఆదీని విపల్లాసవసేన పుల్లిఙ్గానియేవ ‘‘ఏతే’’తిఆదీహి సమానాధికరణపదేహి యోజితత్తా’’తి. న, నపుంసకానియేవేతాని. యది హి ‘‘ధనా’’తిఆదీని పుల్లిఙ్గాని సియుం, కత్థచి పచ్చత్తేకవచనట్ఠానే ‘‘ఏసో’’తిఆదీహి ఓకారన్తసమానాధికరణపదేహి యోజితా ఓకారన్తధనసద్దాదయో సియుం. తథారూపానం అభావతో పన ‘‘ధనా ఇన్ద్రియా విఞ్ఞాణా’’తిఆదయో సద్దా నపుంసకలిఙ్గానియేవ హోన్తి. అయం నయో పచ్చత్తబహువచనట్ఠానేయేవ లబ్భతి. నపుంసకలిఙ్గాని హి విసదాకారాని పుల్లిఙ్గరూపాని వియ హుత్వా పుల్లిఙ్గేహిపి సద్ధిం చరన్తి, నపుంసకా వియ పురిసవేసధారినో పురిసేహీతి నిట్ఠమేత్థావగన్తబ్బం.

అథాపి తే పుబ్బే వుత్తవచనం పున పరివత్తేత్వా ఏవం వదేయ్యుం ‘‘చిత్తో గహపతి, చిత్తా ఇత్థీ’’తిఆదీసు చిత్తం ఏతస్స అత్థీతి చిత్తో, చిత్తం ఏతిస్సా అత్థీతి చిత్తా యథా ‘‘సద్ధో, సద్ధా’’తి ఏవం అస్సత్థీతి అత్థవసేన గహేతబ్బతో లిఙ్గవిపల్లాసో నిచ్ఛితబ్బో, ‘‘సతిపట్ఠానో ధమ్మో, చిత్తో ధమ్మో, చిత్తా ధమ్మా’’తిఆదీని పన ఏవరూపస్స అత్థస్స అగ్గహేతబ్బతో ‘‘సతిపట్ఠానం ధమ్మో, చిత్తం ధమ్మో, చిత్తాని ధమ్మా’’తి వత్తబ్బే లిఙ్గవిపల్లాసేన ‘‘సతిపట్ఠానో ధమ్మో, చిత్తో ధమ్మో, చిత్తా ధమ్మా’’తిఆది వుత్తన్తి లిఙ్గవిపల్లాసో ఇచ్ఛితబ్బో’’తి? తన్న, ‘‘చిత్తో గహపతీ’’తిఆదీసు పన ‘‘సతిపట్ఠానో ధమ్మో’’తిఆదీసు చ చిత్తసతిపట్ఠానసద్దాదీనం గహపతి ధమ్మాదీనం అపేక్ఖనవసేన నిచ్చం పుల్లిఙ్గభావస్స ఇచ్ఛితత్తా.

తథా హి ఏకన్తనపుంసకలిఙ్గోపి పుఞ్ఞసద్దో అభిసఙ్ఖారాపేక్ఖనవసేన ‘‘పుఞ్ఞో అభిసఙ్ఖారో’’తి పుల్లిఙ్గో జాతో, తథా ఏకన్తనపుంసకలిఙ్గాపి పదుమ మఙ్గలసద్దాదయో అఞ్ఞస్సత్థస్సాపేక్ఖనవసేన ‘‘పదుమో భగవా, పదుమా దేవీ, మఙ్గలో భగవా, మఙ్గలా ఇత్థీ’’తి చ పుమిత్థిలిఙ్గా జాతా. ఏకన్తపుల్లిఙ్గాపి హత్థివిసేసవాచకా కాలావక గఙ్గేయ్యసద్దాదయో కులాపేక్ఖనవసేన ‘‘కాలావకఞ్చ గఙ్గేయ్య’’న్తిఆదినా నపుంసకలిఙ్గా జాతా. తదపేక్ఖనవసేన హి అట్ఠకథాయం ‘‘కాలావకో చ గఙ్గేయ్యో’’తిఆది పుల్లిఙ్గనిద్దేసో దిస్సతి. ఏవం తంతదత్థానమపేక్ఖనవసేన తంతంపకతిలిఙ్గం నాసేత్వా అపరం లిఙ్గం పతిట్ఠాపేత్వా నిద్దేసో దిస్సతి, న చ తాని సబ్బానిపి లిఙ్గాని తద్ధితవసేన అఞ్ఞలిఙ్గాని జాతాని, అథ ఖో గహపతిధమ్మాదీనం అపేక్ఖనవసేనేవ అఞ్ఞలిఙ్గాని జాతాని, తస్మా ‘‘పేతాని భోతి పుత్తాని, ఖాదమానా తువం పురే. సివిపుత్తాని చవ్హయ. ఏవం ధమ్మాని సుత్వాన, విప్పసీదన్తి పణ్డితా’’తిఆదీసుయేవ లిఙ్గవిపల్లాసో ఇచ్ఛితబ్బో అనఞ్ఞాపేక్ఖకత్తా వుత్తధమ్మసద్దాదీనం, న పన ‘‘చిత్తో గహపతి, చిత్తా ఇత్థీ, సతిపట్ఠానో ధమ్మో, చిత్తో ధమ్మో, చిత్తా ధమ్మా’’తిఆదీసు చిత్తసద్దాదీనం విపల్లాసో ఇచ్ఛితబ్బో గహపతి ధమ్మాదీనం అపేక్ఖకత్తా తేసన్తి నిట్ఠమేత్థావగన్తబ్బం, ఇదఞ్చ ఏకచ్చానం సమ్మోహట్ఠానం, తస్మా సద్ధమ్మట్ఠితియా అయం నీతి సద్ధాసమ్పన్నేహి కులపుత్తేహి సాధుకం మనసి కాతబ్బా.

బదరతిత్థవిహారవాసీ ఆచరియధమ్మపాలో పన ‘‘అపరిమాణా పదా అపరిమాణా అక్ఖరా అపరిమాణా బ్యఞ్జనాతి పాళిప్పదేసే ‘పదా అక్ఖరా బ్యఞ్జనా’తి లిఙ్గవిపల్లాసో కతోతి దట్ఠబ్బ’’న్తి ఆహ. ఏత్థాపి మయం ‘‘పదా’’తి ఇదం ‘‘ఇన్ద్రియా రూపా’’తిఆదీని వియ నపుంసకలిఙ్గమేవాతి వదామ ఓకారన్తవసేన పఠమేకవచనన్తభావాభావతో, ఇతరద్వయం పన నపుంసకలిఙ్గన్తిపి పుల్లిఙ్గన్తిపి గహేతబ్బం నిగ్గహీతన్తోకారన్తవసేన పఠమేకవచనన్తభావస్సూపలబ్భనతో. తథా హి ‘‘పుత్తాని లతాని పబ్బతాని ధమ్మానీ’’తిఆదీనంయేవ లిఙ్గవిపల్లాసాని ఇచ్ఛితబ్బాని నిగ్గహీతన్తవసేన పఠమేకవచనన్తతాయ అనుపలద్ధితో, తేసఞ్చోకారన్తాకారన్తవసేన పఠమేకవచనన్తతాదస్సనతో. ‘‘జరాధమ్మం మా జీరీ’’తి ఇదం పన అఞ్ఞపదత్థవసేన నపుంసకం జాతన్తి దట్ఠబ్బం.

భూతం, భూతాని, భూతా. భూతం, భూతాని, భూతే. భూతేన, భూతేహి, భూతేభి. భూతస్స, భూతానం. భూతా, భూతస్మా, భూతమ్హా, భూతేహి, భూతేభి. భూతస్స, భూతానం. భూతే, భూతస్మిం, భూతమ్హి, భూతేసు. భో భూత, భవన్తో భూతాని, భవన్తో భూతా. ఏవం చిత్తనయేన నామికపదమాలా భవతి.

ఇమినా నయేన ‘‘మహాభూతం భవిత్తం భూనం భవన’’మిచ్చాదీనం భూధాతుమయానం నిగ్గహీతన్తపదానం అఞ్ఞేసఞ్చ ‘‘వత్త’’మిచ్చాదీనం నిగ్గహీతన్తపదానం నామికపదమాలా వేదితబ్బా.

వత్తం రూపం సోతం ఘానం, దుక్ఖం పుప్ఫం ఝానం ఞాణం;

దానం సీలం పుఞ్ఞం పాపం, వజ్జం సచ్చం యానం ఛత్తం.

సకటం కనకం తగరం నగరం, తరణం చరణం ధరణం మరణం;

నయనం వదనం కరణం లవనం, వసనం పవనం భవనం గగనం.

అమతం పుళినం మాలం, ఆసనం సవనం ముఖం;

పదుమం ఉప్పలం వస్సం, లోచనం సాధనం సుఖం.

తాణం మూలం ధనం కూలం, మఙ్గలం నళినం ఫలం;

హిరఞ్ఞం అమ్బుజం ధఞ్ఞం, జాలం లిఙ్గం పదం జలం.

అఙ్గం పణ్ణం సుసానం సం, ఆవుధం హదయం వనం;

సోపానం చీవరం పాణం, అలాతం ఇన్ద్రియం కులం.

లోహం కణం బలం పీఠం, అణ్డం ఆరమ్మణం పురం;

అరఞ్ఞం తీరమస్సత్థ-మిచ్చాదీని సముద్ధరే.

ఇమాని చిత్తసద్దేన సబ్బథాపి సదిసాని, ఇమాని పన విసదిసాని. సేయ్యథిదం –

‘‘చమ్మం వేస్మ’’న్తిఆదీని, ఏకధాయేవ భిజ్జరే;

‘‘కమ్మం థామం గుణవ’’న్తి-ఆదీని తు అనేకధా.

కథం?

చమ్మే, చమ్మస్మిం, చమ్మమ్హి, చమ్మని, వేస్మే, వేస్మస్మిం, వేస్మమ్హి, వేస్మని, ఘమ్మే, ఘమ్మస్మిం, ఘమ్మమ్హి, ఘమ్మని. ఏవం అఞ్ఞానిపి యోజేతబ్బాని.

కమ్మం, కమ్మాని, కమ్మా. కమ్మం, కమ్మాని, కమ్మే. కమ్మేన, కమ్మునా, కమ్మనా, కమ్మేహి, కమ్మేభి. కమ్మస్స, కమ్మునో, కమ్మానం. కమ్మస్మా, కమ్మమ్హా, కమ్మునా, కమ్మేహి, కమ్మేభి. కమ్మస్స, కమ్మునో, కమ్మానం. కమ్మే, కమ్మస్మిం, కమ్మమ్హి, కమ్మని, కమ్మేసు. భో కమ్మ, భవన్తో కమ్మాని, భవన్తో కమ్మా.

థామసద్దస్స పన తతియేకవచనట్ఠానాదీసు ‘‘థామేన, థామునా, థామస్స, థామునో’’తి చ, ‘‘థామా, థామస్మా, థామమ్హా, థామునా’’తి చ యోజేతబ్బం.

వన్తు మన్తు ఇమన్తుపచ్చయవతం పన నిగ్గహీతన్తసద్దానం ‘‘గుణవం చిత్తం, రుచిమం పుప్ఫం, పాపిమం కులం’’ ఇచ్చాదిపయోగవసేన –

గుణవం, గుణవన్తాని, గుణవన్తా, గుణవన్తి. గుణవన్తం, గుణవన్తాని, గుణవన్తే గుణవన్తి. గుణవతా, గుణవన్తేన, గుణవన్తేహి, గుణవన్తేభి. గుణవతో, గుణవన్తస్స, గుణవతం, గుణవన్తానం. గుణవతా, గుణవన్తా, గుణవన్తస్మా, గుణవన్తమ్హా, గుణవన్తేహి, గుణవన్తేభి. గుణవతో, గుణవన్తస్స, గుణవతం, గుణవన్తానం. గుణవతి, గుణవన్తే, గుణవన్తస్మిం, గుణవన్తమ్హి, గుణవన్తేసు. భో గుణవ, భవన్తో గుణవన్తాని, గుణవన్తి.

ఏవం ‘‘రుచిమం, రుచిమన్తాని, రుచిమ’’న్తిఇచ్చాదినా, ‘‘పాపిమం, పాపిమన్తాని, పాపిమ’’న్తి ఇచ్చాదినా చ యోజేతబ్బం. అపిచేత్థ ‘‘గుణవం బలవం యసవం సతిమం గతిమం’’ఇచ్చాదినా పయోగా విత్థారేతబ్బా.

కరోన్తసద్దస్స ‘‘కరోన్తం చిత్తం, కరోన్తం కుల’’న్తి పయోగవసేన –

కరోన్తం, కరోన్తాని, కరోన్తా, కరోన్తి. కరోన్తం, కరోన్తాని, కరోన్తే, కరోన్తి. కరోతా, కరోన్తేన, కరోన్తేహి, కరోన్తేభి. కరోతో, కరతో, కరోన్తస్స, కరోన్తానం, కరోతం. కరోతా, కరోన్తా, కరోన్తస్మా, కరోన్తమ్హా, కరోన్తేహి, కరోన్తేభి. కరోతో, కరతో, కరోన్తస్స, కరోన్తానం, కరోతం. కరోతి, కరోన్తే, కరోన్తస్మిం, కరోన్తమ్హి, కరోన్తేసు. భో కరోన్త, భవన్తో, కరోన్తాని, కరోన్తా, కరోన్తీతి యోజేతబ్బం.

గచ్ఛన్తసద్దస్స తు ‘‘గచ్ఛన్తం చిత్తం, గచ్ఛన్తం కుల’’న్తి పయోగవసేన –

గచ్ఛన్తం, గచ్ఛన్తాని, గచ్ఛన్తా. గచ్ఛన్తం, గచ్ఛన్తాని, గచ్ఛన్తే. గచ్ఛతా, గచ్ఛన్తేన, గచ్ఛన్తేహి, గచ్ఛన్తేభి. గచ్ఛతో, గచ్ఛన్తస్స, గచ్ఛన్తానం, గచ్ఛతం. గచ్ఛతా, గచ్ఛన్తా, గచ్ఛన్తస్మా, గచ్ఛన్తమ్హా, గచ్ఛన్తేహి, గచ్ఛన్తేభి. గచ్ఛతో, గచ్ఛన్తస్స, గచ్ఛన్తానం, గచ్ఛతం. గచ్ఛతి, గచ్ఛన్తే, గచ్ఛన్తస్మిం, గచ్ఛన్తమ్హి, గచ్ఛన్తేసు. భో గచ్ఛం, భో గచ్ఛన్తా, భవన్తో గచ్ఛన్తాని, గచ్ఛన్తాతి యోజేతబ్బం.

ఏవం ‘‘చరన్తం దదన్తం తిట్ఠన్తం చిన్తయన్త’’న్తిఆదీసుపి నామికపదమాలా యోజేతబ్బా.

మహన్తసద్దస్స పన కోచి భేదో, తథా హి ‘‘బారాణసిరజ్జం నామ మహా’’తి ఏవం ‘‘మహా’’ఇతి నపుంసకపయోగదస్సనతో ‘‘మహన్తం, మహా, మహన్తాని, మహన్తా. మహన్తం, మహన్తాని, మహన్తే. మహతా’’తి కమో వేదితబ్బో. సబ్బానేతాని చిత్తసద్దేన విసదిసాని.

సవినిచ్ఛయోయం నిగ్గహీతన్తనపుంసకలిఙ్గానం పకతిరూపస్స నామికపదమాలావిభాగో.

అవణ్ణుకారన్తతాపకతికం నిగ్గహీతన్తం

నపుంసకలిఙ్గం నిట్ఠితం.

ఇదాని తస్సీలత్థస్స కతరస్సస్స అత్థవిభావి ఇచ్చేతస్స సద్దస్స నామికపదమాలం వక్ఖామ పుబ్బాచరియమతం పురేచరం కత్వా –

అట్ఠి, అట్ఠీ, అట్ఠీని. అట్ఠిం, అట్ఠీ, అట్ఠీని. అట్ఠినా, అట్ఠీహి, అట్ఠీభి. అట్ఠిస్స, అట్ఠినో, అట్ఠీనం. అట్ఠినా, అట్ఠీహి, అట్ఠీభి. అట్ఠిస్స, అట్ఠినో, అట్ఠీనం. అట్ఠిస్మిం, అట్ఠిమ్హి, అట్ఠీసు. భో అట్ఠి, భవన్తో అట్ఠీ, భవన్తో అట్ఠీని. యమకమహాథేరమతం.

కిఞ్చాపేత్థ నిస్సక్కవచనట్ఠానే ‘‘అట్ఠిస్మా, అట్ఠిమ్హా’’తి పదాని అనాగతాని, తథాపి తత్థ తత్థ తంసదిసప్పయోగదస్సనా గహేతబ్బాని. యథా పన అట్ఠిసద్దస్స, ఏవం ‘‘సత్థి దధి వారి అక్ఖి అచ్ఛి’’ఇచ్చాదీనమ్పి రూపాని భవన్తి.

అత్థవిభావి, అత్థవిభావీ, అత్థవిభావీని. అత్థవిభావిం, అత్థవిభావీ, అత్థవిభావీని. అత్థవిభావినా, అత్థవిభావీహి, అత్థవిభావీభి. అత్థవిభావిస్స, అత్థవిభావినో, అత్థవిభావీనం. అత్థవిభావినా, అత్థవిభావిస్మా అత్థవిభావిమ్హా, అత్థవిభావీహి, అత్థవిభావీభి. అత్థవిభావిస్స, అత్థవిభావినో, అత్థవిభావీనం. అత్థవిభావిస్మిం, అత్థవిభావిమ్హి, అత్థవిభావీసు. భో అత్థవిభావి, భవన్తో అత్థవిభావీ, భవన్తో అత్థవిభావీని.

ఏవం ‘‘ధమ్మవిభావి, చిత్తానుపరివత్తి, సుఖకారి’’ఇచ్చాదీనిపి. తత్థ అట్ఠి సత్థిఆదీని పధానలిఙ్గాని అనఞ్ఞాపేక్ఖకత్తా, అత్థవిభావి ధమ్మవిభావిఆదీని అప్పధానలిఙ్గాని అఞ్ఞాపేక్ఖకత్తా.

సవినిచ్ఛయోయం ఇకారన్తనపుంసకలిఙ్గానం పకతిరూపస్స నామికపదమాలావిభాగో.

ఇవణ్ణన్తతాపకతికం ఇకారన్తనపుంసకలిఙ్గం నిట్ఠితం.

ఇదాని కతరస్సస్స గోత్రభు ఇచ్చేతస్స సద్దస్స నామికపదమాలం వక్ఖామ పుబ్బాచరియమతం పురేచరం కత్వా –

ఆయు, ఆయూ, ఆయూని. ఆయుం, ఆయూ, ఆయూని. ఆయునా, ఆయూహి, ఆయూభి. ఆయుస్స, ఆయునో, ఆయూనం. ఆయునా, ఆయూహి, ఆయూభి. ఆయుస్స, ఆయునో, ఆయూనం. ఆయుస్మిం, ఆయుమ్హి, ఆయూసు. భో ఆయు, భవన్తో ఆయూ, భవన్తో ఆయూని. యమకమహాథేరమతం.

కిఞ్చాపేత్థ నిస్సక్కవచనట్ఠానే ‘‘ఆయుస్మా, ఆయుమ్హా’’తి పదాని అనాగతాని, తథాపి తత్థ తత్థ తంసదిసప్పయోగదస్సనతో గహేతబ్బాని. ఏత్థ చ ఆయుసద్దో పుంనపుంసకలిఙ్గో దట్ఠబ్బో. తథా హి పాళియం అట్ఠకథాసు చ తస్స ద్విలిఙ్గతా దిస్సతి. ‘‘పునరాయు చ మే లద్ధో, ఏవం జానాహి మారిస. ఆయు చస్సా పరిక్ఖీణో అహోసీ’’తిఆదీసు హి ఆయుసద్దో పుల్లిఙ్గో, తబ్బసేన ‘‘ఆయు, ఆయూ, ఆయవో’’తిఆదినా భిక్ఖునయేన యథాసమ్భవం నామికపదమాలా యోజేతబ్బా. ‘‘అగ్గం ఆయు చ వణ్ణో చ. కిత్తకం పనస్స ఆయూ’’తిఆదీసు పన నపుంసకలిఙ్గో, తబ్బసేన ‘‘ఆయు, ఆయూ, ఆయూనీ’’తి యోజితా.

గోత్రభు, గోత్రభూ, గోత్రభూని. గోత్రభుం, గోత్రభూ, గోత్రభూని. గోత్రభునా, గోత్రభూహి, గోత్రభూభి. గోత్రభుస్స, గోత్రభునో, గోత్రభూనం. గోత్రభునా, గోత్రభుస్మా, గోత్రభుమ్హా, గోత్రభూహి, గోత్రభూభి. గోత్రభుస్స, గోత్రభునో, గోత్రభూనం. గోత్రభుస్మిం, గోత్రభుమ్హి, గోత్రభూసు. భో గోత్రభు, భవన్తో గోత్రభూ, భవన్తో గోత్రభూని. భో గోత్రభూ, భో గోత్రభూని, ఏవం బహువచనం వా. అయమమ్హాకం మతం, ఏవం ‘‘చిత్తసహభు’’ఇచ్చాదీనం భూధాతుమయానం ఉకారన్తసద్దానం అఞ్ఞేసమ్పి తంసదిసానం నామికపదమాలా యోజేతబ్బా. పుగ్గలవాచకో పన ఊకారన్తో గోత్రభూసద్దో పుల్లిఙ్గపరియాపన్నత్తా సబ్బఞ్ఞూనయే పవిట్ఠో. తత్రఞ్ఞే సద్దా నామ ‘‘చక్ఖు వసు ధను దారు తిపు మధు సిఙ్గు హిఙ్గు చిత్తగు’’ఇచ్చాదయో.

సవినిచ్ఛయోయం ఉకారన్తనపుంసకలిఙ్గానం పకతిరూపస్స నామికపదమాలావిభాగో.

ఉవణ్ణోకారన్తతాపకతికం

ఉకారన్తనపుంసకలిఙ్గం నిట్ఠితం.

ఏవం నిగ్గహీతన్త ఇకారన్త ఉకారన్తవసేన తివిధాని నపుంసకలిఙ్గాని నిరవసేసతో గహితానేవ హోన్తి. తేసు కేసఞ్చి నిగ్గహీతన్తానం క్వచి పచ్చత్తేకవచనస్స బహువచనస్స ఏకారాదేసవసేన భేదో దిస్సతి. సేయ్యథిదం? ‘‘సుఖే దుక్ఖే. ఏకూనపఞ్ఞాస ఆజీవకసతే ఏకూనపఞ్ఞాస పరిబ్బాజకసతే’’ఇచ్చేవమాది. నను భో ఏవంవిధానం రూపానం పాళియం దస్సనతో ‘‘ఏకారన్తమ్పి నపుంసకలిఙ్గం అత్థీ’’తి వత్తబ్బన్తి? న వత్తబ్బం నిగ్గహీతన్తోగధరూపవిసేసత్తా తేసం రూపానం. ఆదేసవసేన హి సిద్ధత్తా విసుం ఏకారన్తం నపుంసకలిఙ్గం నామ నత్థి. తస్మా నపుంసకలిఙ్గానం యథావుత్తా తివిధతాయేవ గహేతబ్బాతి.

నపుంసకానమిచ్చేవం, లిఙ్గానం నయసాలినీ;

పదమాలా విభత్తా మే, సాసనత్థం మహేసినో.

యస్సేసా పగుణా సద్ద-నీతిరేసా సుభావితా;

సాసనే కులపుత్తానం, సరణం సో పరాయణం.

ఇతి నవఙ్గే సాట్ఠకథే పిటకత్తయే బ్యప్పథగతీసు విఞ్ఞూనం

కోసల్లత్థాయ కతే సద్దనీతిప్పకరణే

నపుంసకలిఙ్గానం పకతిరూపస్స నామికపదమాలావిభాగో

నవమో పరిచ్ఛేదో.