౧౦. లిఙ్గత్తయమిస్సకనామికపదమాలా

అధికూనకతో చేక-క్ఖరతో చ ఇతో పరం;

తీణి లిఙ్గాని మిస్సేత్వా, పదమాలమనాకులం.

నానాసుఖుమసఙ్కేత-గతేస్వత్థేసు విఞ్ఞునం;

గమ్భీరబుద్ధిచారత్థం, పవక్ఖామి యథాబలం.

ఇత్థీ థీ చ పభా భా చ, గిరా రా పవనం వనం;

ఉదకఞ్చ దకం కఞ్చ, వితక్కో ఇతి చాదయో.

భూ భూమి చేవ అరఞ్ఞం, అరఞ్ఞానీతి చాదయో;

పఞ్ఞా పఞ్ఞాణం ఞాణఞ్చ, ఇచ్చాదీ చ తిధా సియుం.

కో వి సా చేవ భా రా చ, థీ ధీ కు భూ తథేవ కం;

ఖం గో మో మా చ సం యం తం, కిమిచ్చాదీ చ ఏకికాతి.

అయం లిఙ్గత్తయమిస్సకో నామికపదమాలాఉద్దేసో. తత్ర ఇత్థీ, ఇత్థీ, ఇత్థియో. ఇత్థిం…పే… భోతియో ఇత్థియో.

థీ థీ, థియో. థిం, థీ, థియో. థియా, థీహి, థీభి. థియా, థీనం. థియా, థీహి, థీభి. థియా, థీనం. థియా, థియం, థీసు. భోతి థి, భోతియో థీ, భోతియో థియో. ఏత్థ –

‘‘కుక్కుటా మణయో దణ్డా, థియో చ పుఞ్ఞలక్ఖణా;

ఉప్పజ్జన్తి అపాపస్స, కతపుఞ్ఞస్స జన్తునో;

థియా గుయ్హం న సంసేయ్య; థీనం భావో దురాజానో’’తి

ఆదీని నిదస్సనపదాని.

పభా, పభా, పభాయో. పభం…పే… భోతియో పభాయో.

భా, భా, భాయో. భం, భా, భాయో. భాయ, భాహి, భాభి. భాయ, భానం. భాయ, భాహి, భాభి. భాయ, భానం. భాయ, భాయం, భాసు. భోతి భే, భోతియో భా, భోతియో భాయో. ఏత్థ చ ‘‘భాకరో భాను’’ఇచ్చాదీని నిదస్సనపదాని.

గిరా, గిరా, గిరాయో. గిరం…పే… భోతియో గిరాయో. ‘‘వాచా గిరా బ్యప్పథో. యే వోహం కిత్తయిస్సామి, గిరాహి అనుపుబ్బసో’’తి ఇమాని గిరాసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గభావే నిదస్సనపదాని.

సువణ్ణవాచకో రాసద్దో పుల్లిఙ్గో, ఇధ పన సద్దవాచకో రాసద్దో ఇత్థిలిఙ్గో.

రా, రా, రాయో. రం, రా, రాయో. రాయ, రాహి, రాభి. రాయ, రానం. రాయ, రాహి, రాభి. రాయ, రానం. రాయ, రాయం, రాసు. భోతి రే, భోతియో రా, భోతియో రాయో.

రా వుచ్చతి సద్దో. అగ్గఞ్ఞసుత్తటీకాయఞ్హి ‘‘రా సద్దో తియతి ఛిజ్జతి ఏత్థాతి రత్తి, సత్తానం సద్దస్స వూపసమకాలో’’తి వుత్తం. తస్మా రాసద్దస్స సద్దవాచకత్తే ‘‘రత్తీ’’తి పదం నిదస్సనం.

పవనం, పవనాని, పవనా. పవనం, పవనాని, పవనే.

వనం, వనాని, వనా. వనం, వనాని, వనే. సేసం సబ్బం నేయ్యం.

పవన వనసద్దా కదాచి సమానత్థా కదాచి భిన్నత్థా. తే హి అరఞ్ఞవాచకత్తే సమానత్థా ‘‘తే ధమ్మే పరిపూరేన్తో, పవనం పావిసిం తదా. సపుత్తో పావిసిం వన’’న్తిఆదీసు. యథాక్కమం పన తే వాయుతణ్హావనవాచకత్తే భిన్నత్థా ‘‘పరమదుగ్గన్ధపవనవిచరితే. ఛేత్వా వనఞ్చ వనథం, నిబ్బనా హోథ భిక్ఖవో’’తిఆదీసు.

ఉదకం, ఉదకాని, ఉదకా. ఉదకం, ఉదకాని, ఉదకే.

దకం, దకాని, దకా. దకం, దకాని, దకే. సేసం సబ్బం నేయ్యం.

‘‘అమ్బపక్కం దకం సీతం. థలజా దకజా పుప్ఫా’’తిఆదీనేత్థ నిదస్సనపదాని. ‘‘నీలోదం వనమజ్ఝతో. మహోదధి. ఉదబిన్దునిపాతేన, ఉదకుమ్భోపి పూరతీ’’తి పాళిప్పదేసేసు పన సమాసన్తగతనామత్తా ఉదసద్దేనేవ ఉదకత్థో వుత్తో ‘‘రిత్తస్సాద’’న్తి వత్తబ్బట్ఠానే ‘‘రిత్తస్స’’న్తి సద్దేన రిత్తస్సాదత్థో వియ. పాళియఞ్హి కేవలో ఉదసద్దో న దిట్ఠపుబ్బో. అత్థి చే, సుట్ఠు మనసి కాతబ్బో.

కం, కాని, కా. కం, కాని, కే. కేన, కేహి, కేభి. కస్స, కానం. కా, కస్మా, కమ్హా, కేహి, కేభి. కస్స, కానం. కే, కస్మిం, కమ్హి, కేసు. భో క, భవన్తో కా, భవన్తో కాని. భోసద్దేన వా బహువచనం యోజేతబ్బం ‘‘భో కాని, భో కా’’తి.

ఏత్థ కం వుచ్చతి ఉదకం సీసం సుఖఞ్చ. అత్ర ‘‘కన్తారో కన్దరో కేవట్టా కేసా కరుణా నాకో’’తిఆదీని పయోగాని వేదితబ్బాని. తత్ర కన్తారోతి కం వుచ్చతి ఉదకం, తేన తరితబ్బో అతిక్కమితబ్బోతి కన్తారో, నిరుదకప్పదేసో. చోరకన్తారన్తిఆదీసు పన రూళ్హియా దుగ్గమనట్ఠానేపి కన్తారసద్దో పవత్తతీతి దట్ఠబ్బం. కన్దరోతి ఏత్థాపి కం వుచ్చతి ఉదకం, తేన దారితో భిన్నోతి కన్దరో. కేవట్టాతిఆదీసు పన కే ఉదకే వత్తనతో గహణత్థం పవత్తనతో కేవట్టా. కే సీసే సేన్తి ఉప్పజ్జన్తీతి కేసా. కం సుఖం రున్ధతీతి కరుణా. నాకోతి సగ్గో. కన్తి హి సుఖం, న కం అకం, దుక్ఖం, తం నత్థి ఏత్థాతి నాకోతి అత్థో గహేతబ్బో. యథేత్థ ఇత్థీసద్దాదీనం నామికపదమాలా యోజితా, ఏవం ‘‘వితక్కో విచారో ఆభా పదీపో’’తిఆదీనమ్పి యోజేతబ్బా.

భూ, భూ, భుయో. భుం, భూ, భుయో. భుయా, భూహి, భూభి. భుయా, భూనం. భుయా, భూహి, భూభి. భుయా, భూనం. భుయా, భుయం, భూసు. భోతి భు, భోతియో భూ, భోతియో భుయో. ఏత్థ చ ‘‘భూరుహో భూపాలో భూభుజో భూతల’’న్తి నిదస్సనపదాని.

భూమి, భూమీ, భూమియో; సేసం విత్థారేతబ్బం;

అరఞ్ఞం, అరఞ్ఞాని, అరఞ్ఞా; సేసం విత్థారేతబ్బం.

అరఞ్ఞానీ వుచ్చతి మహాఅరఞ్ఞం, ‘‘గహపతానీ’’తి పదమివ ఇనీపచ్చయవసేన సాధేతబ్బం పదం ఇత్థిలిఙ్గఞ్చ. ‘‘అరఞ్ఞానీ’’తి హి అట్ఠకథాపాఠోపి దిస్సతి.

అరఞ్ఞానీ, అరఞ్ఞానీ, అరఞ్ఞానియో. అరఞ్ఞానిం, అరఞ్ఞానీ, అరఞ్ఞానియో. అరఞ్ఞానియా, అరఞ్ఞానీహి, అరఞ్ఞానీభి. అరఞ్ఞానియా, అరఞ్ఞానీనం. అరఞ్ఞానియా, అరఞ్ఞానీహి, అరఞ్ఞానీభి. అరఞ్ఞానియా, అరఞ్ఞానీనం. అరఞ్ఞానియా, అరఞ్ఞానియం, అరఞ్ఞానీసు. భోతి అరఞ్ఞాని, భోతియో అరఞ్ఞానీ, భోతియో అరఞ్ఞానియో.

యథేత్థ ఉత్తరాధికవసేన యోజితా, ఏవం ‘‘సభా, సభాయ’’న్తిఆదీసుపి యోజేతబ్బా. సభాయన్తి సభా ఏవ, లిఙ్గబ్యత్తయవసేన పన ఏవం వుత్తం. ‘‘సభాయే వా ద్వారమూలే వా వత్థబ్బ’’న్తి పాళి ఏత్థ నిదస్సనం.

పఞ్ఞా, పఞ్ఞా, పఞ్ఞాయో. పఞ్ఞం, పఞ్ఞా, పఞ్ఞాయో. పఞ్ఞాయ.

పఞ్ఞాణం, పఞ్ఞాణాని, పఞ్ఞాణా. పఞ్ఞాణం, పఞ్ఞాణాని, పఞ్ఞాణే. పఞ్ఞాణేన.

‘‘తథా హి భన్తే భగవతో సీలపఞ్ఞాణం. సాధు పఞ్ఞాణవా నరో’’తిఆదీనేత్థ నిదస్సనపదాని.

ఞాణం, ఞాణాని, ఞాణా. ఞాణం, ఞాణాని, ఞాణే. ఞాణేన. సేసం సబ్బం నేయ్యం. ‘‘అగ్గి అగ్గిని గిని’’ఇచ్చాదీసుపి ఉత్తరాధికవసేన నామికపదమాలా యోజేతబ్బా.

కో వీ సాదీసుపి ఏకక్ఖరేసు కో వుచ్చతి బ్రహ్మా వాతో చ సరీరఞ్చ, తస్స తబ్బాచకత్తే ఇమే పయోగా. సేయ్యథిదం?

‘‘జినేన యేన ఆనీతం, లోకస్స అమితం హితం;

తస్స పాదమ్బుజం వన్దే, కమోళిఅలిసేవితం.

కకుధరుక్ఖో. కరజకాయో’’ ఇచ్చేవమాదయో. తత్థ కమోళిఅలిసేవితన్తి వన్దన్తానం అనేకసతానం బ్రహ్మానం మోళిభమరసేవితన్తి కవయో ఇచ్ఛన్తి. కకుధరుక్ఖోతి ఏత్థ పన కో వుచ్చతి వాతో, తస్స యో కుజ్ఝతి, వాతరోగాపనయనవసేన తం నివారేతి, తస్మా సో రుక్ఖో కకుధోతి వుచ్చతీభి ఆచరియా. కరజకాయోతి ఏత్థ తు కో వుచ్చతి సరీరం, తత్థ పవత్తో రజో కరజో. కిం తం? సుక్కసోణితం. తఞ్హి ‘‘రాగో రజో, న చ పన రేణు వుచ్చతీ’’తి ఏవం వుత్తరాగరజఫలత్తా సరీరవాచకేన కసద్దేన విసేసేత్వా ఫలవోహారేన ‘‘కరజో’’తి వుచ్చతి. తేన సుక్కసోణితసఙ్ఖాతేన కరజేన సమ్భూతో కాయో కరజకాయోతి ఆచరియా. తథా హి ‘‘కాయో మాతాపేత్తికసమ్భవో’’తి వుత్తో, మహాఅస్సపూరసుత్తటీకాయం పన ‘‘కరియతి గబ్భాసయే ఖిపియతీతి కరో, సమ్భవో. కరతో జాతోతి కరజో, మాతాపేత్తికసమ్భవోతి అత్థో. మాతుఆదీనం సణ్ఠాపనవసేన కరతో జాతోతి అపరే, ఉభయథాపి కరజకాయన్తి చతుసన్తతిరూపమాహా’’తి వుత్తం. అయం పనత్థో ఇధ నాధిప్పేతో, పురిమోయేవత్థో అధిప్పేతో కసద్దాధికారత్తా.

కో, కా. కం, కే. కేన, కేహి, కేభి. కస్స, కానం. కా, కస్మా, కమ్హా, కేహి, కేభి. కస్స, కానం. కే, కస్మిం, కమ్హి, కేసు. భో క, భవన్తో కా.

తత్ర వి వుచ్చతి పక్ఖీ. తథా హి పక్ఖీనం ఇస్సరో సుపణ్ణరాజా విన్దోతి కథియతి. ఏతమత్థఞ్హి సన్ధాయ పుబ్బాచరియేనపి అయం గాథా భాసితా –

‘‘సద్ధానతే ముద్ధని సణ్ఠపేమి, మునిన్ద నిన్దాపగతం తవగ్గం;

దేవిన్దనాగిన్దనరిన్దవిన్ద-న తం విభిన్నం చరణారవిన్ద’’న్తి.

తత్థ వీనం ఇన్దోతి విన్దో, పక్ఖిజాతియా జాతానం సుపణ్ణానం రాజాతి అత్థో.

విం, వీ, వయో. విం, వీ, వయో. వినా, వీహి, వీభి. విస్స, వినో, వీనం. వినా, విస్మా, విమ్హా, వీహి, వీభి. విస్స, వినో, వీనం. విస్మిం, విమ్హి, వీసు. భో వి, భవన్తో వయో.

సా వుచ్చతి సునఖో, ‘‘మాతా మే అత్థి, సా మయా పోసేతబ్బా’’తిఆదీసు పన సాసద్దో సబ్బనామికపరియాపన్నో పరమ్ముఖవచనో తసద్దేన సమ్భూతో దట్ఠబ్బో. సాసద్దస్స భా రా థీ భూ కసద్దానఞ్చ నామికపదమాలా హేట్ఠా పకాసితా.

ధీ వుచ్చతి పఞ్ఞా. ఏత్థ చ ‘‘అమచ్చే తాత జానాహి, ధీరే అత్థస్స కోవిదే’’తి. ‘‘ధీమా, ధీమతి, సుధీ, సుధినీ, ధీయుత్త’’న్తి చ ఆదీని నిదస్సనపదాని.

ధీ, ధీ, ధియో. ధిం, ధీ, ధియో. ధియా, ధీహి, ధీభి. ధియా, ధీనం. ధియా, ధీహి, ధీభి. ధియా, ధీనం. ధియా, ధియం, ధీసు. భోతి ధి, భోతియో ధీ, భోతియో ధియో.

కు వుచ్చతి పథవీ. ఏత్థ చ ‘‘కుదాలో. కుముదం. కుఞ్జరో’’తి ఇమాని నిదస్సనపదాని. తత్ర కుం పథవిం దాలయతి పదాలేతి భిన్దతి ఏతేనాతి కుదాలో. కుయం పథవియం మోదతీతి కుముదం. కుం జరతీతి కుఞ్జరో. తథా హి విమానవత్థుఅట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘కుం పథవిం తదభిఘాతేన జరయతీతి కుఞ్జరో’’తి.

కు, కూ, కుయో. కుం, కూ, కుయో. కుయా, కూహి, కూభి. కుయా, కూనం. కుయా, కూహి, కూభి. కుయా, కూనం. కుయా, కుయం, కూసు. భోతి కు, భోతియో కూ, భోతియో కుయో.

ఖ’మిన్ద్రియం పకథితం, ఖ’మాకాసముదీరితం;

సగ్గట్ఠానమ్పి ఖం వుత్తం, సుఞ్ఞత్తమ్పి చ ఖం మతం.

తత్రిన్ద్రియం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం గతినివాసభావతో ‘‘ఖ’’న్తి వుచ్చతి, ఆకాసం వివిత్తట్ఠేన. సగ్గో కతసుచరితేహి ఏకన్తేన గన్తబ్బతాయ ‘‘ఖ’’న్తి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. ‘‘ఖగో యథా హి రుక్ఖగ్గే, నిలీయన్తోవ సాఖినో. సాఖం ఘట్టేతీ’’తి చ, ‘‘ఖే నిమ్మితో అచరి అట్ఠసతం సయమ్భూ’’తి చ ఆది ఏత్థ నిదస్సనం.

ఖం, ఖాని, ఖా. ఖం, ఖాని, ఖే. ఖేన, ఖేహి, ఖేభి. ఖస్స, ఖానం. ఖా, ఖస్మా, ఖమ్హా, ఖేహి, ఖేభి. ఖస్స, ఖానం. ఖే, ఖస్మిం, ఖమ్హి, ఖేసు. భో ఖ, భవన్తో ఖాని, భవన్తో ఖా.

గోసద్దస్స అత్థుద్ధారో వుచ్చతే –

గో గోణే చిన్ద్రియే భూమ్యం, వచనే చేవ బుద్ధియం;

ఆదిచ్చే రస్మియఞ్చేవ, పానీయేపి చ వత్తతే;

తేసు అత్థేసు గోణే థి-పుమా చ ఇతరే పుమా.

తథా హి ‘‘గోసు దుయ్హమానాసు గతో. గోపఞ్చమో’’తిఆదీసు గోసద్దో గోణే వత్తతి. గోచరోతి ఏత్థిన్ద్రియేపి వత్తతి గావో చక్ఖాదీనిన్ద్రియాని చరన్తి ఏత్థాతి గోచరో. తథా హి పోరాణా కథయింసు ‘‘గావో చరన్తి ఏత్థాతి గోచరో, గోచరో వియ గోచరో, అభిణ్హం చరితబ్బట్ఠానం. గావోవాచక్ఖాదీనిన్ద్రియాని, తేహి చరితబ్బట్ఠానం గోచరో’’తి. ‘‘గోమతిం గోతమం నమే’’తి పోరాణకవిరచనాయం పన పథవియం వత్తతి. ‘‘భూరిపఞ్ఞం గోతమం సమ్మాసమ్బుద్ధంవన్దామీ’’తి హి అత్థో. తథా సుత్తనిపాతట్ఠకథాయవాసేట్ఠసుత్తసంవణ్ణనప్పదేసే ‘‘గోరక్ఖన్తి ఖేత్తరక్ఖం, కసిరక్ఖన్తి వుత్తం హోతి. పథవీ హి ‘‘గో’’తి వుచ్చతి, తప్పభేదో చ ఖేత్త’’న్తి వుత్తం.

‘‘గోత్తవసేన గోతమో’’తి ఏత్థ తు వచనే బుద్ధియఞ్చ వత్తతి. తేనాహు పోరాణా ‘‘గం తాయతీతి గోత్తం. గోతమోతి హి పవత్తమానం గం వచనం బుద్ధిఞ్చ తాయతి ఏకంసికవిసయతాయ రక్ఖతీతి గోత్తం. యథా హి బుద్ధి ఆరమ్మణభూతేన అత్థేన వినా న వత్తతి, ఏవం అభిధానం అభిధేయ్యభూతేన, తస్మా సో గోత్తసఙ్ఖాతో అత్థో తాని తాయతి రక్ఖతీతి వుచ్చతి. కో పన సోతి? అఞ్ఞకులపరమ్పరాసాధారణం తస్స కులస్స ఆదిపురిససముదాగతం తంకులపరియాపన్నసాధారణం సామఞ్ఞరూపన్తి దట్ఠబ్బ’’న్తి. తథా హి తంగోత్తజాతా సుద్ధోదనమహారాజాదయోపి గోతమోత్వేవ వుచ్చన్తి. భేన భగవా అత్తనో పితరం సుద్ధోదనమహారాజానం ‘‘అతిక్కన్తవరా ఖో గోతమ తథాగతా’’తి అవోచ. వేస్సవణోపి మహారాజా భగవన్తం ‘‘విజ్జాచరణసమ్పన్నం, బుద్ధం వన్దామ గోతమ’’న్తి అవోచ, ఆయస్మాపి వఙ్గీసో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ‘‘సాధు నిబ్బాపనం బ్రూహి, అనుకమ్పాయ గోతమా’’తి అవోచ. ఏవం ఇదం సామఞ్ఞరూపం గం తాయతీతి గోత్తన్తి వుత్తం. తం పన గోతమగోత్తకస్సపగోత్తాదివసేన బహువిధం.

తథా గోసద్దో ఆదిచ్చే వత్తతి. ‘‘గోగోత్తం గోతమం నమే’’తి పోరాణకవిరచనా ఏత్థ నిదస్సనం, ఆదిచ్చబన్ధుం గోతమం సమ్మాసమ్బుద్ధం వన్దామీతి అత్థో. ఆదిచ్చోపి హి గోతమగోత్తే జాతో భగవాపి, ఏవం తేన సమానగోత్తతాయ తత్థ తత్థ ‘‘ఆదిచ్చబన్ధూ’’తిఆదినా భగవతో థోమనా దిస్సతి ‘‘పుచ్ఛామి తం ఆదిచ్చబన్ధు, వివేకం సన్తిపదఞ్చ మహేసీ’’తి చ, ‘‘వన్దే జేతవనం నిచ్చం, విహారం రవిబన్ధునో’’తి చ, ‘‘లోకేకబన్ధు’మరవిన్దసహాయబన్ధు’’న్తి చ. ‘‘ఉణ్హగూ’’తి ఏత్థ పన గోసద్దో రస్మియం వత్తతి. ఉణ్హా గావో రస్మియో ఏతస్సాతి ఉణ్హగూ, సూరియో. పుబ్బాచరియాపి హి ఛన్దోవిచితిసత్థే ఇమమేవత్థం బ్యాకరింసు.

‘‘గోసీతచన్దన’’న్తి ఏత్థ పానీయే వత్తతి. గోసద్దేన హి జలం వుచ్చతి. గో వియ సీతం చన్దనం, తస్మిం పన ఉద్ధనతో ఉద్ధరితపక్కుథితతేలమ్హి పక్ఖిత్తే తఙ్ఖణఞ్ఞేవ తం తేలం సుసీతలం హోతి.

ఏత్థేకే వదన్తి ‘‘కస్మా భో ‘గోపదత్థే వత్తమానో గోసద్దో ఇత్థిలిఙ్గో చేవ పుల్లిఙ్గో చా’తి వదథ, కస్మా చ పన ‘ఇన్ద్రియపథవీవచనబుద్ధిసూరియరస్మిపానీయేసు వత్తమానో పుల్లిఙ్గో’తి వదథ, ఏతేసు సూరియత్థే వత్తమానో పుల్లిఙ్గో హోతు, నను ఇన్ద్రియవచనపానీయేసు వత్తమానేన పన గోసద్దేన నపుంసకలిఙ్గేన భవితబ్బం, పథవీబుద్ధిరస్మీసు వత్తమానేన ఇత్థిలిఙ్గేన భవితబ్బం ఇన్ద్రియాదిపథవాదిపదత్థేసు వత్తమానానం ఇన్ద్రియసద్దాదిపథవీసద్దాదీనం నపుంసకిత్థిలిఙ్గవసేన నిద్దేసస్స దస్సనతో’’తి? తన్న, నియమాభావతో. ఇత్థిపదత్థే వత్తమానస్సాపి హి సతో కస్సచి సద్దస్స పుల్లిఙ్గవసేన నిద్దేసో దిస్సతి యథా ‘‘ఓరోధో’’తి. పురిసపదత్థే వత్తమానస్సాపి చ సతో కస్సచి ఇత్థిలిఙ్గవసేన నిద్దేసో దిస్సతి, యథా ‘‘అత్థకామోసి మే యక్ఖ, హితకామాసి దేవతే’’తి. ఇత్థిపురిసపదత్థేసు పన అవత్తమానానమ్పి సతం కేసఞ్చి సద్దానం ఏకస్మింయేవ ఞాణాదిఅత్థే వత్తమానానం ఇత్థిపుమనపుంసకలిఙ్గవసేన నిద్దేసో దిస్సతి యథా ‘‘పఞ్ఞా అమోహో ఞాణ’’న్తి, ‘‘తటంతటీతటో’’తి చ. తథా హి అనిత్థిభూతోపి సమానో ‘‘మాతులా’’తి ఇత్థిలిఙ్గవసేన రుక్ఖోపి నామం లభతి, తబ్బసేన నగరమ్పి. తేనాహ చక్కవత్తిసుత్తటీకాయం ‘‘మాతులాతి ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామో ఏకో రుక్ఖో, తాయ ఆసన్నప్పదేసే మాపితత్తా నగరమ్పి ‘మాతులా’త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. తేన వుత్తం మాతులాయన్తి ఏవంనామకే నగరే’’తి.

గోసద్దస్స నామికపదమాలా హేట్ఠా పకాసితా.

మో వుచ్చతి చన్దో, అట్ఠకథాయం పన ‘‘మా వుచ్చతి చన్దో’’తి ఆకారన్తపాఠో దిస్సతి, ఓకారన్తపాఠేన తేన భవితబ్బం సక్కటభాసాయ ఏకక్ఖరకోసతో నయం గహేత్వా ‘‘మో సివో చన్దిమా చేవా’’తి ఓకారన్తవసేన వత్తబ్బత్తా. ఏత్థ చ ఓకారన్తవసేన వుత్తస్స మసద్దస్స చన్దవాచకత్తే ‘‘పుణ్ణమీ, పుణ్ణమా’’తి చ నిదస్సనపదాని. తత్థ పుణ్ణో మో ఏత్థాతి పుణ్ణమీ, ఏవం పుణ్ణమా, రత్తాపేక్ఖం ఇత్థిలిఙ్గవచనం. ఏత్థ పన ‘‘విసాఖపుణ్ణమాయ రత్తియా పఠమయామేపుబ్బేనివాసం అనుస్సరీ’’తి ఇదం నిదస్సనం. ఏత్థ సియా – యది ‘‘పుణ్ణమా’’తి అయంసద్దో రత్తాపేక్ఖో ఇత్థిలిఙ్గో.

‘‘పుణ్ణమాయే యథా చన్దో, పరిసుద్ధో విరోచతి;

తథేవ త్వం పుణ్ణమనో, విరోచ దససహస్సియం.

అన్వద్ధమాసే పన్నరసే, పుణ్ణమాయే ఉపోసథే;

పచ్చయం నాగమారుయ్హ, దానం దాతుముపాగమి’’న్తి

ఆదీసు కథం ‘‘పుణ్ణమాయే’’తి పదసిద్ధీతి? యకారస్స యేకారాదేసవసేన. ధమ్మిస్సరేన హి భగవతా ‘‘పుణ్ణమాయా’’తి వత్తబ్బే ‘‘పుణ్ణమాయే’’తి వదతా యకారస్స ఠానే యేకారో పఠితో ఇత్థిలిఙ్గవిసయే త్తాకారస్స ఠానే త్తేకారో వియ, నీకారస్స ఠానే నేకారో వియ చ. తథా హి యథా ‘‘అబ్యయతం విలపసి విరత్తే కోసియాయనే’’తి ఇమస్మిం రాధజాతకే ‘‘విరత్తా’’తి వత్తబ్బే ‘‘విరత్తే’’తి వదన్తేన త్తాకారస్స ఠానే త్తేకారో పఠితో, ‘‘కోసియాయనీ’’తి చ వత్తబ్బే ‘‘కోసియాయనే’’తి వదన్తేన నీకారస్స ఠానే నేకారో పఠితో. ఏవం ‘‘పుణ్ణమాయా’’తి వత్తబ్బే ‘‘పుణ్ణమాయే’’తి వదతా యకారస్స ఠానే యేకారో పఠితో. యథా చ ‘‘దక్ఖితాయే అపరాజితసఙ్ఘ’’న్తి ఇమస్మిం మహాసమయసుత్తప్పదేసే ‘‘దక్ఖితాయా’’తి వత్తబ్బే ‘‘దక్ఖితాయే’’తి వదతా యకారస్స ఠానే యేకారో పఠితో, ఏవమిధాపి. యథా పన ‘‘సభాయే వా ద్వారమూలే వా’’తి ఏత్థ ‘‘సభాయ’’న్తి లిఙ్గబ్యత్తయవసేన సభా వుత్తా, న తథా ఇధ ‘‘పుణ్ణమాయ’’న్తి లిఙ్గబ్యత్తయేన పుణ్ణమా వుత్తా, అథ ఖో ‘‘పుణ్ణమా’’తి ఆకారన్తిత్థిలిఙ్గవసేన వుత్తా. తథా హి ‘‘పుణ్ణమాయో’’తి పదం యకారట్ఠానే యేకారుచ్చారణవసేన సమ్భూతం భుమ్మవచనన్తి దట్ఠబ్బం.

మా వుచ్చతి సిరీ. తథా హి విద్వముఖమణ్డనటీకాయం ‘‘మాలినీ’’తి పదస్సత్థం వదతా ‘‘మా వుచ్చతి లక్ఖీ, అలినీ భమరీ’’తి వుత్తం. లక్ఖీసద్దో చ సిరీసద్దేన సమానత్థో, తేన ‘‘మా వుచ్చతి సిరీ’’తి అత్థో అమ్హేహి అనుమతో, తథా పోరాణేహిపి ‘‘మం సిరిం ధారేతి విదధాతి చాతి మన్ధాతా’’తి అత్థో పకాసితో, తస్మా ‘‘మాలినీ మన్ధాతా’’తి చ ఇమానేత్థ నిదస్సనపదాని. తత్ర పుల్లిఙ్గస్స తావ మసద్దస్స అయం నామికపదమాలా –

మో, మా. మం, మే. మేన, మేహి, మేభి. మస్స, మానం. మా, మస్మా, మమ్హా, మేహి, మేభి. మస్స, మానం. మే, మస్మిం, మమ్హి, మేసు. భో మ, భవన్తో మా.

అయం పన ఇత్థిలిఙ్గస్స మాసద్దస్స నామికపదమాలా –

మా, మా, మాయో. మం, మా, మాయో. మాయ, మాహి, మాభి. మాయ, మానం. మాయ, మాహి, మాభి. మాయ, మానం. మాయ, మాయం, మాసు. భోతి మే, భోతియో మాయో.

ఏత్థ పన సిరీవాచకో మాసద్దో చ సద్దవాచకో రాసద్దో చాతి ఇమే సమానగతికా ఏకక్ఖరత్తా నిచ్చమాకారన్తపకతికత్తా ఇత్థిలిఙ్గత్తా చ.

తత్ర సం వుచ్చతి సన్తచిత్తో పురిసో. యం లోకే ‘‘సప్పురిసో’’తి చ, ‘‘అరియో’’తి చ, ‘‘పణ్డితో’’తి చ వదన్తి, తస్సేతం అధివచనం యదిదం ‘‘స’’న్తి. ఏవం సప్పురిసారియపణ్డితవాచకస్స సంసద్దస్స పచ్చత్తవచనవసేన అత్థిభావే ‘‘సమేతి అసతా అస’’న్తి ఇదం పయోగనిదస్సనం. ఏత్థ హి ‘‘న సం అస’’న్తి సమాసచిన్తాయ సప్పురిసాసప్పురిసపదత్థా సం అసంసద్దేహి వుత్తాతి ఞాయన్తి, తస్మా ‘‘సప్పురిసపదత్థో పచ్చత్తవచనేన సంసద్దేన వుత్తో నత్థీ’’తి వచనం న వత్తబ్బం. యే ‘‘నత్థీ’’తి వదన్తి, తేసం వచనం న గహేతబ్బం. నామికపదమాలా పనస్స ‘‘సం, సన్తం, సన్తే’’తిఆదినా హేట్ఠా పకాసితా. నపుంసకలిఙ్గత్తే సం వుచ్చతి ధనం, ‘‘మనుస్సస్సం. పరస్సం. సబ్బస్సం. సబ్బస్సహరణం. పరస్సహరణ’’న్తిఆదీనేత్థ నిదస్సనపదాని. తత్థ మనుస్సస్స సం మనుస్సస్సం. ఏవం పరస్స సం పరస్సం. సబ్బస్స సం సబ్బస్సం. తస్స హరణం పరస్సహరణం సబ్బస్సహరణన్తి సమాసో. తథా సం వుచ్చతి సుఖం సన్తి చ. వుత్తఞ్హి తబ్బాచకత్తం పోరాణకవిరచనాయం –

‘‘దేవదేవో సందేహీ నో, హీనో దేవాతిదేహతో;

హతోపపాతసంసారో, సారో సం దేతు దేహిన’’న్తి.

తస్మా అయమేత్థ గాథా, ‘‘సకలలోకసఙ్కరో దీపఙ్కరో’’తి ఏత్థ ‘‘సఙ్కరో’’తి పదఞ్చనిదస్సనం. ‘‘సం, సాని, సా. సం, సాని, సే. సేన’’ఇచ్చాది పుబ్బే పకాసితనయేన ఞేయ్యం. ఏత్థ చ సోతూనం సుగతమతవరే కోసల్లజననత్థం సమాసన్తగతస్స సంసద్దస్స నామికపదమాలం పరిపుణ్ణం కత్వా కథయామ –

మనుస్సస్సం, మనుస్సస్సాని, మనుస్సస్సా. మనుస్సస్సం, మనుస్సస్సాని, మనుస్సస్సే. మనుస్సస్సేన, మనుస్సస్సేహి, మనుస్సస్సేభి. మనుస్సస్సస్స, మనుస్సస్సానం. మనుస్సస్సా, మనుస్సస్సస్మా, మనుస్సస్సమ్హా, మనుస్సస్సేహి, మనుస్సస్సేభి. మనుస్సస్సస్స, మనుస్సస్సానం. మనుస్సస్సే, మనుస్సస్సస్మిం, మనుస్సస్సమ్హి, మనుస్సస్సేసు. భో మనుస్సస్స, భోన్తో మనుస్సస్సాని, మనుస్సస్సా. ఏస నయో ‘‘పరస్సం సబ్బస్స’’న్తిఆదీసుపి, సబ్బానేతాని పదాని అభిధేయ్యలిఙ్గానీతి గహేతబ్బాని.

యం తం కిమితిసద్దానం, నామమాలం పనత్తరి;

సబ్బనామపరిచ్ఛేదే, పకాసిస్సం తిలిఙ్గతో.

ఇచ్చేవం హేట్ఠా ఉద్దిట్ఠానం కో వి సాదీనం నామికపదమాలా సద్ధిం అత్థన్తరనిదస్సనపదేహి విభత్తా. తత్రిదం లిఙ్గవవత్థానం –

కో వి సా హోన్తి పుల్లిఙ్గే, భా రా థీ ధీ కు భూ థియం;

కం ఖం నపుంసకే గో తు, పుమే చేవిత్థిలిఙ్గకే.

మో పుమే ఇత్థిలిఙ్గే మా, సం పుమే చ నపుంసకే;

యం తం కిమితి సబ్బత్ర, లిఙ్గేస్వేవ పవత్తరే.

ఇతో అఞ్ఞానిపి ఏకక్ఖరాని ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బాని.

ఏవం విఞ్ఞూనం నయఞ్ఞూనం సద్దరచనావిసయే పరమవిసుద్ధవిపులబుద్ధిపటిలాభత్థం పరమసణ్హసుఖుమత్థేసు పయోగేసు అసమ్మోహత్థం సువణ్ణతలే సీహవిజమ్భనేన కేసరీసీహస్స విజమ్భనమివ తేపిటకే బుద్ధవచనే ఞాణవిజమ్భనేన విజమ్భనత్థఞ్చ అధికూనేకక్ఖరవసేన లిఙ్గత్తయం మిస్సేత్వా నామికపదమాలా విభత్తా.

సద్దే భవన్తి కుసలా న తు కేచి అత్థే,

అత్థే భవన్తి కుసలా న తు కేచి సద్దే.

కోసల్లమేవ పరమం దుభయత్థ తస్మా,

యోగం కరేయ్య సతతం మతిమా వరన్తి.

ఇతి నవఙ్గే సాట్ఠకథే పిటకత్తయే బ్యప్పథగతీసు

విఞ్ఞూనం కోసల్లత్థాయ కతే సద్దనీతిప్పకరణే

లిఙ్గత్తయమిస్సకో నామికపదమాలావిభాగో

దసమో పరిచ్ఛేదో.