౧౧. వాచ్చాభిధేయ్యలిఙ్గాదిపరిదీపననామికపదమాలా

వాచ్చాభిధేయ్యలిఙ్గాది-వసేనపి ఇతో పరం;

భాసిస్సం పదమాలాయో, భాసితస్సానురూపతో.

తత్థ వాచ్చలిఙ్గానీతి అప్పధానలిఙ్గాని, గుణనామసఙ్ఖాతాని వా లిఙ్గాని. అభిధేయ్యలిఙ్గానీతి పధానలిఙ్గాని, గుణీపదసఙ్ఖాతాని వా లిఙ్గాని. యస్మా పన తేసు వాచ్చలిఙ్గాని నామ అభిధేయ్యలిఙ్గానువత్తకాని భవన్తి, తస్మా సబ్బాని భూధాతుమయాని చ వాచ్చలిఙ్గాని అభిధేయ్యలిఙ్గానురూపతో యోజేతబ్బాని. తేసం భూధాతుమయాని వాచ్చలిఙ్గాని సరూపతో నామికపదమాలాయ అయోజితానిపి తత్థ తత్థ నయతో యోజితాని, తస్మా న దాని దస్సేస్సామ. అభూధాతుమయానిపి కిఞ్చాపి నయతో యోజితాని, తథాపి సోతారానం పయోగేసు కోసల్లజననత్థం కథయామ, నామికపదమాలఞ్చ నేసం దస్సేస్సామ కిఞ్చి పయోగం వదన్తా.

దీఘో రస్సో నీలో పీతో,

సుక్కో కణ్హో సేట్ఠో పాపో;

సద్ధో సుద్ధో ఉచ్చో నీచో,

కతోతీతో ఇచ్చాదీని.

దీఘా జాగరతో రత్తి, దీఘం సన్తస్స యోజనం;

దీఘో బాలాన సంసారో, సద్ధమ్మం అవిజానతం.

దీఘో, దీఘా. దీఘం, దీఘే. దీఘేన, దీఘేహి, దీఘేభి. దీఘస్స, దీఘానం. దీఘా, దీఘస్మా, దీఘమ్హా, దీఘేహి, దీఘేభి. దీఘస్స, దీఘానం. దీఘే, దీఘస్మిం, దీఘమ్హి, దీఘేసు. భో దీఘ, భవన్తో దీఘా. ‘‘దీఘాతి మం పక్కోసేయ్యాథా’’తి ఇదమేత్థ నిదస్సనం.

దీఘా, దీఘా, దీఘాయో. దీఘం, దీఘా, దీఘాయో. దీఘాయ. సేసం కఞ్ఞానయేన ఞేయ్యం.

దీఘం, దీఘాని, దీఘా. దీఘం, దీఘాని, దీఘే. దీఘేన. సేసం చిత్తనయేన ఞేయ్యం. రస్సాదీని చ ఏవమేవ విత్థారేతబ్బాని. అయం వాచ్చలిఙ్గానం నామికపదమాలా, ‘‘గుణనామానం నామికపదమాలా’’తి వత్తుం వట్టతి.

అభిధేయ్యకలిఙ్గేసు, సవిసేసాని యాని హి;

తేసం దాని యథాపాళిం, పదమాలం కథేస్సహం.

కతమాని తాని పదాని, యాని సవిసేసాని?

భవాభవాదికం లఙ్కా-దీపో ఇచ్చాదికాని చ;

బోధి సన్ధీతి చాదీని, సవిసేసాని హోన్తి తు.

ఏతేసు హి –

భవాభవపదం దేక-వచో బహువచో క్వచి;

సమాసే అసమాసేపి, సమ్భవో తస్స ఇచ్ఛితో.

విగ్గహఞ్చ పదత్థఞ్చ, వత్వా పదస్సిమస్స మే;

వుచ్చమానమవిక్ఖిత్తా, పదమాలం నిబోధథ.

భవో చ అభవో చ భవాభవం. అథ వా భవో చ అభవో చ భవాభవాని, అయం విగ్గహో. తత్ర భవోతి ఖుద్దకో భవో. అభవోతి మహన్తో భవో. వుద్ధత్థవాచకో హేత్థ అకారో. ఏత్థ చ సుగతిదుగ్గతివసేన హీనపణీతవసేన చ ఖుద్దకమహన్తతా వేదితబ్బా. అథ వా భవోతి వుద్ధి. అభవోతి అవుద్ధి. అయం పదత్థో. అయం పన నామికపదమాలా –

భవాభవం, భవాభవం, భవాభవేన, భవాభవస్స, భవాభవా, భవాభవస్మా, భవాభవమ్హా, భవాభవస్స, భవాభవే, భవాభవస్మిం, భవాభవమ్హి, భో భవాభవ. ఇతి భవాభవపదం ఏకవచనకం భవతి. దిస్సతి చ తస్సేకవచనతా పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ –

‘‘అతీతకప్పే చరితం, ఠపయిత్వా భవాభవే;

ఇమస్మిం కప్పే చరితం, పవక్ఖిస్సం సుణోహి మే’’

ఇతి వా,

‘‘ఏవం బహువిధం దుక్ఖం, సమ్పత్తిఞ్చ బహూవిధం;

భవాభవే అనుభవిత్వా, పత్తో సమ్బోధిముత్తమం’’

ఇతి వా ఏవం పాళియం భవాభవ పదస్స ఏకవచనతా దిట్ఠా.

అట్ఠకథాయమ్పి –

‘‘అసమ్బుధం బుద్ధనిసేవితం యం,

భవాభవం గచ్ఛతి జీవలోకో;

నమో అవిజ్జాదికిలేసజాల-

విద్ధంసినో ధమ్మవరస్స తస్సా’’తి

ఏవం తస్సేకవచనతా దిట్ఠా.

భవాభవాని, భవాభవా, భవాభవాని, భవాభవే, భవాభవేహి, భవాభవేభి, భవాభవానం, భవాభవేహి, భవాభవేభి, భవాభవానం, భవాభవేసు, భవన్తో భవాభవాని. ఇతి భవాభవపదం బహువచనకమ్పి భవతి. దిస్సతి చ తస్స బహువచనకతా పాళియం ‘‘ధోనస్స హి నత్థి కుహిఞ్చి లోకే. పకప్పికా దిట్ఠి భవాభవేసూ’’తి. ఉభయమ్పి నయం వోమిస్సేత్వా నామికపదమాలా యోజేతబ్బా. కథం? ‘‘భవాభవం, భవాభవాని. భవాభవం, భవాభవాని. భవాభవేన, భవాభవేహి, భవాభవేభి’’ఇచ్చేవమాదినా చిత్తనయేన యోజేతబ్బా.

నపుంసకేకవచన-బహువచనకా ఇమా;

పదమాలా సమాసత్తే, కతాతి పరిదీపయే.

సమాసకపదఞ్చేవ, అసమాసకమేవ చ;

భవాభవపదం ద్వేధా, ఇతి విద్వా విభావయే.

నపుంసకం సమాసత్తే, పుల్లిఙ్గమితరత్తనే;

నపుంసకం తు పాయేన, ఏకవచనకం వదే.

‘‘భవో చ అభవో చా’’తి, సమాసత్థం వదే బుధో;

‘‘భవతో భవ’’మిచ్చత్థం, అసమాసస్స భాసయే.

పుల్లిఙ్గత్తమ్హి సో ఞేయ్యో, నిస్సక్కఉపయోగతో;

ఏవం విసేసతో జఞ్ఞా, భవాభవపదం విదూ.

యథా చేత్థ భవాభవపదస్స నామికపదమాలా యోజితా, ఏవం ‘‘కమ్మాకమ్మం ఫలాఫల’’న్తిఆదీనమ్పి నామికపదమాలా యోజేతబ్బా. అత్థోపి నేసం యథారహం వత్తబ్బో. యేభుయ్యేనేతాని ఏకవచనకాని భవన్తి. ఏవం తావ భవాభవపదాదీనం విసేసవన్తతా దట్ఠబ్బా.

లఙ్కాదీపో, లఙ్కాదీపం, లఙ్కాదీపేన, లఙ్కాదీపస్స, లఙ్కాదీపా, లఙ్కాదీపస్మా, లఙ్కాదీపమ్హా, లఙ్కాదీపస్స, లఙ్కాదీపే, లఙ్కాదీపస్మిం, లఙ్కాదీపమ్హి, భో లఙ్కాదీప. అయం సమాసత్తే నామికపదమాలా. అసమాసత్తేపి పన యోజేతబ్బా.

లఙ్కా దీపో, లఙ్కం దీపం, లఙ్కాయ దీపేన, లఙ్కాయ దీపస్స, లఙ్కాయ దీపా, లఙ్కాయ దీపస్మా, లఙ్కాయ దీపమ్హా, లఙ్కాయ దీపస్స, లఙ్కాయ దీపే, లఙ్కాయ దీపస్మిం, లఙ్కాయ దీపమ్హి, భోతి లఙ్కే దీప. అయం బ్యాసే నామికపదమాలా. అయం నయో ‘‘జమ్బుదీపో’’తి ఏత్థ న లబ్భతి కేవలేన జమ్బూసద్దేన జమ్బుదీపస్స అకథనతో, యథా కేవలేన లఙ్కాసద్దేన లఙ్కాదీపో కథియతి. అయం పన బ్యాసే పదమాలానయో విసేసతో కబ్బరచనాయం కవీనం ఉపకారాయ సంవత్తతి సాసనస్సాపి. తథా హి బ్యాసవసేన పోరాణకవిరచనా దిస్సతి –

‘‘వన్దామి సేలమ్హి సమన్తకూటే,

లఙ్కాయ దీపస్స సిఖాయమానే;

ఆవాసభూతే సుమనామరస్స,

బుద్ధస్స తం పాదవళఞ్జమగ్గ’’న్తి.

సాసనేపి బ్యాసవసేన ‘‘దిబ్బో రథో పాతురహు, వేదేహస్స యసస్సినో’’తిఆదికా పాళి దిస్సతి.

యథా పన ‘‘జమ్బుదీపో’’తి ఏత్థ అయం నయో న లబ్భతి, తథా ‘‘నాగదీపో’’తిఆదీసుపి కేవలేన జమ్బూసద్దేన జమ్బుదీపస్స అకథనమివ కేవలేన నాగసద్దాదినా నాగదీపాదీనం అకథనతోతి. నను చ భో ‘‘బుద్ధస్స జమ్బునదరంసినో తం, దాఠం మయం జమ్బునరా నమామా’’తి పోరాణకవిరచనాయం జమ్బూసద్దేన జమ్బుదీపో వుత్తో ‘‘జమ్బుదీపనరా’’తి అత్థసమ్భవతోతి? సచ్చం ‘‘జమ్బుదీపనరా’’తి అత్థో సమ్భవతి, కేవలేన పన జమ్బూసద్దేన జమ్బుదీపత్థం న వదతి, కిన్తు ‘‘జమ్బుదీపనరా’’తి వత్తబ్బే గాథావిసయత్తా అధికక్ఖరదోసం పరివజ్జన్తేన దీపసద్దలోపం కత్వా ‘‘జమ్బునరా’’తి వుత్తం, ఏవం ఉత్తరపదలోపవసేన వుత్తో జమ్బుసద్దో నరసద్దం పటిచ్చ సమాసబలేన ‘‘జమ్బుదీపనరా’’తి అత్థప్పకాసనే సమత్థో హోతి, న కేవలో బ్యాసకాలే, తథా హి ‘‘జమ్బూ’’తి వుత్తే జమ్బుదీపో న ఞాయతి, అథ ఖో జమ్బురుక్ఖోయేవ ఞాయతి.

కిం పన భో ‘‘కాకో దాసో, కాకం దాసం, కాకేన దాసేనా’’తి అయం నయో లబ్భతి, న లబ్భతీతి? లబ్భతి, కాకసద్దేన కాకనామకస్స దాసస్స కథనం హోతి. యది ఏవం ‘‘జమ్బుదీపో’’తి ఏత్థాపి ‘‘జమ్బునామకో దీపో’’తి అత్థం గహేత్వా ‘‘జమ్బూ దీపో, జమ్బుం దీపం, జమ్బుయా దీపేనా’’తి అయం నయో లబ్భతీతి? న లబ్భతి జమ్బూసద్దస్స పణ్ణత్తివసేన దీపే అప్పవత్తనతో. జమ్బూసద్దో హి రుక్ఖేయేవ పణ్ణత్తివసేన పవత్తతి, న దీపే. యథా పన చిత్తవోహారో చిత్తనామకే గహపతిమ్హిపి మనేపి పవత్తతి ‘‘చిత్తో గహపతి. చిత్తం మనో మానస’’న్తిఆదీసు. యథా చ కుసవోహారో కుసనామకే రఞ్ఞేపి కుసతిణేపి పవత్తతి –

‘‘పభావతిఞ్చ ఆదాయ, మణిం వేరోచనం కుసో;

కుసావతిం కుసరాజా, అగమాసి మహబ్బలో;

కుసో యథా దుగ్గహితో, హత్థమేవానుకన్తతీ’’తి

ఆదీసు, తథా కాకసద్దోపి వాయసే, ఏవంనామకే దాసేపి పవత్తతి ‘‘కాకో రవతి, కాకో నామ దాసో సట్ఠియోజనాని గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు. జమ్బూసద్దో పన గహపతిమనాదీసు చిత్త కుస కాకసద్దా వియ పణ్ణత్తివసేన దీపస్మిం న పవత్తతి, తస్మా యథావుత్తోయేవ నయో మనసికరణీయో.

యథా పనేత్థ ‘‘లఙ్కాదీపో’’తి సద్దస్స నామికపదమాలా సమాసవసేన బ్యాసవసేన చ యోజితా, ఏవం ‘‘పుబ్బవిదేహదీపో, అపరగోయానదీపో, ఉత్తరకురుదీపో, అస్సయుజనక్ఖత్తం, చిత్రమాసో, వేస్సన్తరరాజా, సేతవత్థం, దిబ్బరథో’’తిఆదీనమ్పి నామికపదమాలా సమాసవసేన బ్యాసవసేన చ యోజేతబ్బా. పుబ్బవిదేహాదిసద్దేహి పుబ్బవిదేహదీపాదీనం కథనఞ్చ వేదితబ్బం. ‘‘దిబ్బరథో’’తిఆదీనం సమాసగతపదానం పయోజనే సతి బ్యాసవసేన విసుం కత్తబ్బతా చ వేదితబ్బా. తథా హి బ్యాసవసేన ‘‘దిబ్బో రథో’’తిఆదినా ద్విన్నం ద్విన్నం పదానం సమానాధికరణవసేన పచ్చేకవిభత్తియుత్తభావే సతి గాథాసు వుత్తిపాలనసుఖుచ్చారణగుణో భవతి. సో చ సాసనానుకూలో హి అయం నయో ఠపితో. తథా హి పావచనే ‘‘దిబ్బో రథో పాతురహు, వేదేహస్స యసస్సినో’’తిఆదికా పాళియో బహూ దిస్సన్తి, ఏవం లఙ్కాదీపాదిసద్దానం విసేసవన్తతా భవతి.

ఇదాని బోధిసన్ధిఆదీనం విసేసవన్తతా వుచ్చతి –

బోధి సన్ధి విభత్తా’యు, ధాతుయేవ పజాపతి;

దామా దామం తథా సద్ధా, సద్ధం తటం తటీ తటో.

బ్యఞ్జనం బ్యఞ్జనో అత్థో, అత్థమక్ఖరమక్ఖరో;

అజ్జవం అజ్జవో చేవ, తథా మద్దవగారవా.

వచో వచీతి చాదీని, సమరూపా సరూపతో;

ద్విత్తిలిఙ్గాని సమ్భోన్తి, యథాసమ్భవముద్దిసే.

ఏతేసు హి బోధిసద్దస్స తావ ‘‘బోధి రాజకుమారో’’తి చ, ‘‘అరియసావకో ‘బోధీ’తి వుచ్చతి, తస్స బోధిస్స అఙ్గోతి బోజ్ఝఙ్గో’’తి చ ఏవం పుగ్గలవచనస్స ‘‘బోధి, బోధీ, బోధయో. బోధిం, బోధీ, బోధయో. బోధినా’’తి పుల్లిఙ్గే అగ్గినయేన నామికపదమాలా భవతి.

రుక్ఖమగ్గనిబ్బానసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణవచనస్స పన ‘‘బోధి, బోధీ, బోధియో. బోధిం, బోధీ, బోధియో. బోధియా’’తి ఇత్థిలిఙ్గే రత్తినయేన నామికపదమాలా భవతి.

కేచి పన ‘‘రుక్ఖవచనో బోధిసద్దో పుల్లిఙ్గో’’తి వదన్తి, తం ఆగమేన విరుద్ధం వియ దిస్సనతో విచారేతబ్బం. న హి ఆగమే రుక్ఖవచనస్స బోధిసద్దస్స పుల్లిఙ్గభావో దిస్సతి, పుగ్గలవచనస్స పన దిస్సతి. యది చ ‘‘సాలో ధవో ఖదీరో’’తిఆదీనం వియ రుక్ఖవచనస్స బోధిసద్దస్స పుల్లిఙ్గత్తం సియా, జమ్బూ సిమ్బలీ పాటలీసద్దాదీనం రుక్ఖవాచకత్తా పుల్లిఙ్గత్తం సియా, న తేసం ఇమస్స చ రుక్ఖవాచకత్తేపి పుల్లిఙ్గభావో ఉపలబ్భతి. యది హి రుక్ఖవచనో బోధిసద్దో పుల్లిఙ్గో, ఏవం సన్తే నిబ్బానవచనో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణవచనో చ బోధిసద్దో నపుంసకలిఙ్గో సియా ‘‘నిబ్బాన’’న్తిఆదినా నపుంసకలిఙ్గవసేన నిద్దిట్ఠస్స నిబ్బానాదినో అత్థస్స కథనతో.

యే ఏవం వదన్తి ‘‘రుక్ఖవచనో బోధిసద్దో పుల్లిఙ్గో’’తి, తే ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం, తం ఏత్థ భగవా పత్తోతి రుక్ఖోపి బోధిచ్చేవ వుచ్చతీ’’తి వుత్తమత్థం చేతసి సన్నిధాయ ‘‘బుజ్ఝతి ఏత్థాతి బోధీ’’తి నిబ్బచనవసేన ‘‘కిం రుక్ఖవచనో బోధిసద్దో పుల్లిఙ్గో న భవిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానా వదన్తి మఞ్ఞే. నేవం దట్ఠబ్బం, ఏవఞ్చ పన దట్ఠబ్బం, ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం, తం ఏత్థ భగవా పత్తోతి రుక్ఖోపి బోధిచ్చేవ వుచ్చతీ’’తి వదన్తేహి గరూహి ఞాణవచనం ఇత్థి లిఙ్గభూతం బోధీతి ఞాణస్స నామం పణ్ణత్తిఅన్తరపరికప్పనేనత్థం పరికప్పేన్తేన బుజ్ఝనట్ఠానభూతే రుక్ఖే ఆరోపేత్వా రుక్ఖో ‘‘బోధీ’’తి వుత్తో, తస్మా ఈదిసేసు ఠానేసు నిబ్బచనే ఆదరో న కాతబ్బో. న హి ‘‘బుజ్ఝతి ఏత్థాతి బోధీ’’తి నిబ్బచనకరణం రుక్ఖవచనస్స బోధిసద్దస్స పుల్లిఙ్గత్తం కాతుం సక్కోతి సఙ్కేతసిద్ధత్తా వోహారస్స, తస్మా రుక్ఖం సయం అబోధిమ్పి సమానం బోధియా పటిలాభట్ఠానత్తా సఙ్కేతసిద్ధేన ‘‘బోధీ’’తి ఇత్థిలిఙ్గవోహారేన వోహరన్తి సాసనికా, బోధియా వా కారణత్తా ఫలవోహారేన. ఏతమత్థంయేవ హి సన్ధాయ ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణం, తం ఏత్థ భగవా పత్తోతి రుక్ఖోపి బోధిచ్చేవ వుచ్చతీ’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం, ఏవం ‘‘బోధీ’’తి ఇత్థిలిఙ్గవసేన రుక్ఖనామం పవత్తతీతి. తేనాహ ఆయస్మా సారిపుత్తో ధమ్మసేనాపతి అనుధమ్మచక్కవత్తీ వోహారకుసలో ఇత్థిలిఙ్గవోహారేన ‘‘బుద్ధానం భగవన్తానం బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణప్పటిలాభా సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి యదిదం బుద్ధో’’తి. అపిచ తత్థ తత్థ ‘‘బోధియా సాఖా’’తి చ, ‘‘కేనట్ఠేన మహాబోధి, కస్స సమ్బన్ధినీ చ సా’’తి చ,

‘‘హత్థతో ముత్తమత్తా సా, అసీతిరతనం నభం;

ఉగ్గన్త్వాన తదా ముఞ్చి, ఛబ్బణ్ణా రస్మియో సుభా’’తి చ

ఏవమాదయో రుక్ఖవాచకస్స బోధిసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గభావే పయోగా దిస్సన్తి.

అథ వా రుక్ఖవాచకో బోధిసద్దో ద్విలిఙ్గో పుమిత్థిలిఙ్గవసేన. తథా హి సమన్తపాసాదికాయం వినయసంవణ్ణనాయం మహావేయ్యాకరణస్స పాళినయవిదునో బుద్ధఘోసాచరియస్స ఏవం సద్దరచనా దిస్సతి ‘‘సక్ఖిస్ససి త్వం తాత పాటలిపుత్తం గన్త్వా మహాబోధినా సద్ధిం అయ్యం సఙ్ఘమిత్తత్థేరిం ఆనేతు’’న్తి చ, ‘‘సాపి ఖో మహాబోధిసమారూళ్హా నావా పస్సతో మహారాజస్స మహాసముద్దతలం పక్ఖన్దా’’తి చ తస్స రుక్ఖవాచకస్స బోధిసద్దస్స ‘‘బుజ్ఝతి ఏత్థాతి బోధీ’’తి నిబ్బచనవసేన ‘‘బోధి, బోధీ, బోధయో. బోధిం, బోధీ, బోధయో. బోధినా’’తిఆదినా పదమాలా వేదితబ్బా. రుక్ఖవాచకస్సేవ పన తస్స ఞాణే పవత్తిత్థిలిఙ్గవోహారేన సఙ్కేతసిద్ధేన రూళ్హత్థదీపకేన ‘‘బోధి, బోధీ, బోధియో. బోధిం, బోధీ, బోధియో. బోధియా’’తిఆదినా పదమాలా వేదితబ్బా. ఇచ్చేవం –

పుగ్గలవాచకో బోధి-సద్దో పుల్లిఙ్గికో భవే;

ఞాణాదివాచకో ఇత్థి-లిఙ్గోయేవ సియా సదా.

బోధిపాదపవచనో, పుమిత్థిలిఙ్గికో భవే;

ఏవం సన్తేపి ఏతస్స, ఇత్థిలిఙ్గత్తమేవ తు;

ఇచ్ఛితబ్బతరం యస్మా, ధమ్మసేనాపతీరితం.

సన్ధిసద్దాదీనమ్పి నయానుసారేన నామికపదమాలా యోజేతబ్బా. సన్ధిసద్దో హి సరసన్ధిఆదివాచకో పుల్లిఙ్గో, పటిసన్ధియాదివాచకో ఇత్థిలిఙ్గో ‘‘సన్ధినో. సన్ధియా’’తిఆదిదస్సనతో. విభత్తిసద్దో విభజనవాచకో ఇత్థిలిఙ్గో, స్యాదివాచకో పుల్లిఙ్గో చేవ ఇత్థిలిఙ్గో చ ‘‘విభత్తిస్స. విభత్తియా’’తిఆదిదస్సనతో.

ఆయుసద్దో పన జీవితిన్ద్రియవాచకోయేవ హుత్వా పున్నపుంసకలిఙ్గో, ‘‘పునరాయు చ మే లద్ధో, ఏవం జానాహి మారిసా’’తి ‘‘ఏత్తకంయేవ తే ఆయు, చవనకాలో భవిస్సతీ’’తి చ దస్సనతో.

ధాతుసద్దో సభావాదివాచకో ఇత్థిలిఙ్గో, కరపచాదివాచకో పుమిత్థిలిఙ్గో ‘‘చక్ఖుధాతుయా. కరోతిస్స ధాతుస్స. ధాతుయో ధాతుయా’’తి దస్సనతో.

పజాపతిసద్దో దేవవిసేసవాచకో పుల్లిఙ్గో, కలత్తజినమాతుచ్ఛావాచకో ఇత్థిలిఙ్గో ‘‘పజాపతిస్స దేవరాజస్స ధజగ్గం ఉల్లోకేయ్యాథ’’, ‘‘అత్తనో పజాపతియా సద్ధిం మహాపజాపతియా’’తి చ దస్సనతో.

దామా దామం సద్దా మాలతీదామాదిభేదభిన్నస్స ఏకస్స వత్థుస్స యథాక్కమం ఇత్థినపుంసకలిఙ్గా. తథా హి ‘‘మాలతీదామా లోలాళిఙ్గలీలా. మాలతీదామం. సిఙ్ఘితం దామం భమరేహి. రతనదామా. రతనదామ’’న్తి చ ద్విలిఙ్గభావే లోకికప్పయోగా దిస్సన్తి సాసనానుకూలా.

సద్ధం సద్ధాసద్దా పన భిన్నవత్థూనం వాచకా ఇత్థినపుంసకలిఙ్గా, సద్ధాసద్దో పసాదలక్ఖణవాచకో ఇత్థిలిఙ్గో, సద్ధంసద్దో మతకభత్తవాచకో నపుంసకలిఙ్గో ‘‘సద్ధా సద్దహనా. మయమస్సుభో గోతమబ్రాహ్మణా నామ దానాని దేమ సద్ధాని కరోమా’’తి దస్సనతో. ఇమస్మిం పన ఠానే ‘‘సద్ధో పురిసో, సద్ధా ఇత్థీ, సద్ధం కుల’’న్తి ఇమాని వాచ్చలిఙ్గత్తా సఙ్గహం న గచ్ఛన్తీతి దట్ఠబ్బాని.

తటం తటీ తటోతిమే సద్దా తీరసఙ్ఖాతే ఏకస్మింయేవత్థే థీపున్నపుంసకలిఙ్గా.

బ్యఞ్జనసద్దో ఉపసేచనలిఙ్గవాక్యావేణికసరీరావయవవాచకో నపుంసకలిఙ్గో, అక్ఖరవాచకో పున్నపుంసకలిఙ్గో. తత్రుపసేచనే ‘‘సూపం వా బ్యఞ్జనం వా’’తి నపుంసకనిద్దేసో దిస్సతి. తథా లిఙ్గే ‘‘ఇత్థిబ్యఞ్జనం పురిసబ్యఞ్జన’’న్తి నపుంసకనిద్దేసో. వాక్యే ‘‘పదబ్యఞ్జనాని సాధుకం ఉగ్గహేత్వా’’తి నపుంసకలిఙ్గనిద్దేసో. ఆవేణికే ‘‘అసీతి అనుబ్యఞ్జనానీ’’తి నపుంసకనిద్దేసో. సరీరావయవే ‘‘కిలేసానం అను అను బ్యఞ్జనతో పాకటభావకరణతో అనుబ్యఞ్జన’’న్తి ఏవం నపుంసకనిద్దేసో. ఏత్థ హి అనుబ్యఞ్జనం నామ హత్థపాదసితహసితకథితవిలోకితాదిభేదో ఆకారో. సో ఏవ ‘‘సరీరావయవో’’తి వుచ్చతీతి. అక్ఖరే ‘‘బ్యఞ్జనో. బ్యఞ్జన’’న్తి చ పున్నపుంసకనిద్దేసో.

అత్థసద్దో నిబ్బానవచనో నపుంసకలిఙ్గో, అభిధేయ్యధనకారణపయోజననివత్యాభిసన్ధానాదివచనో పన పుల్లిఙ్గో. తథా హి కథావత్థుమ్హి ‘‘అత్థత్థమ్హీ’’తి ఇమిస్సా పాళియా అత్థసంవణ్ణనాయం ‘‘అత్థం వుచ్చతి నిబ్బాన’’న్తి నపుంసకలిఙ్గనిద్దేసేన అత్థసద్దో వుత్తో. ఇతి అత్థసద్దో ద్విలిఙ్గో.

అక్ఖరసద్దో చ ‘‘యో పుబ్బో అక్ఖరో అక్ఖరానీ’’తి చ దస్సనతో. అపిచ అక్ఖరసద్దో నిబ్బానవచనో నామపణ్ణత్తివచనో చ సబ్బదానపుంసకలిఙ్గో భవతి ‘‘పదమచ్చుతమక్ఖరం, మహాజనసమ్మతోతి ఖో వాసేట్ఠ ‘మహాసమ్మతో’త్వేవ పఠమం అక్ఖరం నిబ్బత్త’’న్తి ఏవమాదీసు. ‘‘అక్ఖరాయ దేసేతి, అక్ఖరక్ఖరాయ ఆపత్తి పాచిత్తియస్సా’’తి ఏత్థ పన పుల్లిఙ్గోతిపి నపుంసకలిఙ్గోతిపి వత్తబ్బో, ఇత్థిలిఙ్గోతి పన న వత్తబ్బో. అయఞ్హి ‘‘అసక్కతా చస్మ ధనఞ్చయాయ. విరమథాయస్మన్తో మమవచనాయా’’తిఆదీసు ‘‘ధనఞ్చయాయ, వచనాయా’’తి సద్దా వియ విభత్తివిపల్లాసేన వుత్తో, న లిఙ్గవిపల్లాసవసేనాతి.

అజ్జవ మద్దవ గారవసద్దా పన పున్నపుంసకలిఙ్గా. ‘‘అజ్జవో చ మద్దవో చ. అజ్జవమద్దవం. గారవో చ నివాతో చ. సహ ఆవజ్జితే థూపే, గారవం హోతి మే తదా’’తి చ ఆదిదస్సనతో.

వచోవచీసద్దా పన ఘటోఘటీసద్దా వియ పుమిత్థిలిఙ్గా, తత్థ వచీసద్దస్స ‘‘వచీ, వచీ, వచియో. వచిం, వచీ, వచియో. వచియా’’తి నామికపదమాలా యోజేతబ్బా. కేచి ‘‘దుచ్చరితపయోగవిఞ్ఞత్తిసద్దాదీసు పరేసు వచసద్దస్సన్తో ఈకారో హోతి, తేన ‘‘వచీదుచ్చరిత’’న్తిఆదీని రూపాని దిస్సన్తీ’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం వచసద్దతో విసుం వచీసద్దస్స దస్సనతో. అత్రిమాని పాళితో చ అట్ఠకథాతో చ నిదస్సనపదాని. ‘‘వచీ వచీసఙ్ఖారో, వచీసఙ్ఖారో వచీ, వచిఞ్చ వచీసఙ్ఖారే చ ఠపేత్వా అవసేసా న చేవ వచీ, న చ వచీసఙ్ఖారో. గదితో వచీభి సతిమాభినన్దే’’తి ఇమాని పాళితో నిదస్సనపదాని. ‘‘చోపనసఙ్ఖాతా వచీ ఏవ విఞ్ఞత్తి వచీవిఞ్ఞత్తి, వచియా భేదో వచీభేదో’’తి ఇమాని అట్ఠకథాతో నిదస్సనపదాని. ఇమినా నయేన అఞ్ఞేసమ్పి సరూపాసరూపపదానం యథారహం ద్వితిలిఙ్గతా వవత్థపేతబ్బా. ఏవం అభిధేయ్యకలిఙ్గేసు సవిసేసాని అభిధేయ్యలిఙ్గాని వేదితబ్బాని.

ఇదాని కత్థచి వాచ్చలిఙ్గభూతానం అభిధేయ్యలిఙ్గానఞ్చ తద్ధిభన్తలిఙ్గానఞ్చ ధమ్మాదివసేన నామికపదమాలా వుచ్చతే. తథా హి –

ధమ్మభో పుగ్గలా చేవ, ధమ్మపుగ్గలతోపి చ;

ఏకన్తధమ్మతో చేవ, తథేవేకన్తపుగ్గలా.

పదమాలా సియుం తాసు, పచ్చత్తాదివసేన తు;

పదం సమం విసమఞ్చ, జఞ్ఞా సబ్బసమమ్పి చ.

కథం? ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠి, మిచ్ఛాసఙ్కప్పో, మిచ్ఛావాచా, మిచ్ఛావాచో, మిచ్ఛాదిట్ఠికో, మిచ్ఛాసఙ్కప్పీ’’ ఇచ్చేతేసం నామికపదమాలా ఏవం వేదితబ్బా.

‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠి, మిచ్ఛాదిట్ఠీ, మిచ్ఛాదిట్ఠియో. మిచ్ఛాదిట్ఠిం, మిచ్ఛాదిట్ఠీ, మిచ్ఛాదిట్ఠియో. మిచ్ఛాదిట్ఠియా’’తి ఏవం ధమ్మతో, ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠి, మిచ్ఛాదిట్ఠీ, మిచ్ఛాదిట్ఠినో. మిచ్ఛాదిట్ఠిం, మిచ్ఛాదిట్ఠీ, మిచ్ఛాదిట్ఠినో. మిచ్ఛాదిట్ఠినా’’తి ఏవం పుగ్గలతో, ‘‘మిచ్ఛాసఙ్కప్పో, మిచ్ఛాసఙ్కప్పా. మిచ్ఛాసఙ్కప్ప’’న్తి ఏవం ధమ్మపుగ్గలతో, ‘‘మిచ్ఛావాచా, మిచ్ఛావాచా, మిచ్ఛావాచాయో. మిచ్ఛావాచం, మిచ్ఛావాచా మిచ్ఛావాచాయో. మిచ్ఛావాచాయ’’ ఏవం ఏకన్తధమ్మతో, ‘‘మిచ్ఛావాచో, మిచ్ఛావాచా. మిచ్ఛావాచం, మిచ్ఛావాచే. మిచ్ఛావాచేన’’ ఏవం ఏకన్తపుగ్గలతో, ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠికో. మిచ్ఛాదిట్ఠికా. మిచ్ఛాదిట్ఠిక’’న్తి ఏవమ్పి ఏకన్తపుగ్గలతో, ‘‘మిచ్ఛాసఙ్కప్పీ, మిచ్ఛాసఙ్కప్పినో. మిచ్ఛాసఙ్కప్పి’’న్తి ఏవమ్పి ఏకన్తపుగ్గలతో నామికపదమాలా భవతి. పచ్చత్తోపయోగవచనాదివసేన పన పదం సదిసం విసదిసం సబ్బథా సదిసమ్పి చ భవతి. ఏస నయో సమ్మాదిట్ఠిసమ్మాసఙ్కప్పాదీసుపి.

అత్రిమే ఆహచ్చభాసితా పయోగా – అవిజ్జాగతస్స భిక్ఖవే అవిద్దసునో మిచ్ఛాదిట్ఠి పహోతి. మిచ్ఛాదిట్ఠిస్స మిచ్ఛాసఙ్కప్పో పహోతి. మిచ్ఛాసఙ్కప్పస్స మిచ్ఛావాచా పహోతి. మిచ్ఛావాచస్స మిచ్ఛాకమ్మన్తో పహోతి. మిచ్ఛాకమ్మన్తస్స మిచ్ఛాఆజీవో పహోతి. మిచ్ఛాఆజీవస్స మిచ్ఛావాయామో పహోతి. మిచ్ఛావాయామస్స మిచ్ఛాసతి పహోతి. మిచ్ఛాసతిస్స మిచ్ఛాసమాధి పహోతీతి. విజ్జాగతస్స భిక్ఖవే విద్దసునో సమ్మాదిట్ఠి పహోతి. సమ్మాదిట్ఠిస్స సమ్మాసఙ్కప్పో పహోతీతి విత్థారో, ఏవం కత్థచి వాచ్చలిఙ్గభూతానం అభిధేయ్యలిఙ్గానఞ్చ తద్ధితన్తలిఙ్గానఞ్చ నామికపదమాలా సప్పయోగా కథితా.

ఇదాని నేవాభిధేయ్యలిఙ్గస్స భవితబ్బసద్దస్స చ అభిధేయ్యలిఙ్గానం సోత్థి సువత్థి సద్దానఞ్చ వాచ్చలిఙ్గాభిధేయ్యలిఙ్గస్స అబ్భుతసద్దస్స చ వాచ్చలిఙ్గస్స అభూతసద్దస్సచాతి ఇమేసం కిఞ్చి విసేసం కథయామ, నామికపదమాలఞ్చ యథారహం యోజేస్సామ. ఏతేసు హి భవితబ్బసద్దో ఏకన్తభావవాచకో నపుంసకలిఙ్గో ఏకవచనన్తోయేవ హోతి. తతియన్తపదేహి ఏవంసద్ద నసద్దాదీహి చ యోజేతబ్బో చ హోతి. నాస్స నామికపదమాలా లబ్భతి, అత్రిమే చ పయోగా ‘‘సద్ధమ్మగరుకేన భవితబ్బం, నో ఆమిసగరుకేన, ఇమినా చోరేన భవితబ్బం, ఇమేహి చోరేహి భవితబ్బం, ఇమాయ చోరియా భవితబ్బం, ఇమాహి చోరీహి భవితబ్బం, అనేన చిత్తేన భవితబ్బం, ఇమేహి చిత్తేహి భవితబ్బం, ఏవం భవితబ్బం, అఞ్ఞథా భవితబ్బ’’న్తి. అత్రిదం వుచ్చతి –

భవితబ్బపదం నిచ్చం, సబ్బఞ్ఞువరసాసనే;

పఠమేకవచో భావ-వాచకఞ్చ నపుంసకం.

తతియన్తపదేహేవం-సద్దాదీహి చ ధీమతా;

యోజేతబ్బంవ సమ్భోతి, ఇతి విద్వా విభావయే.

అయం ‘‘భవితబ్బ’’న్తి పదస్స విసేసో.

సోత్థి భద్దన్తే హోతు రఞ్ఞో, సోత్థిం గచ్ఛతి న్హాపితో. సోత్థినామ్హి సముట్ఠితో. సువత్థి, సువత్థిం, సువత్థినా, అయం ధసాత్థిసద్దాదీనం విసేసో.

అయం పన ‘‘అబ్భుతం అభూత’’న్తి ద్విన్నం విసేసో. భూసద్దస్స బ్భూ, సంయోగపరే పటిసేధత్థవతి అఇతినిపాతే ఉపపదే సతి ఏకన్తేన రస్సత్తముపయాతి. క్వత్థే? ‘‘అభూతపుబ్బం భూత’’న్తిఆదీస్వత్థేసు. తథావిధే అసఞ్ఞోగపరే రస్సత్తం న ఉపయాతి. క్వత్థే? ‘‘అసచ్చ’’న్తిఆదీస్వత్థేసు. తథా హి ‘‘అబ్భుత’’న్తి పదస్స ‘‘అభూతపుబ్బం భూత’’న్తిపి అత్థో భవతి, ‘‘అబ్భుతకరణ’’న్తిపి అత్థో భవతి. ‘‘అభూత’’న్తి పదస్స పన ‘‘అసచ్చ’’న్తిపి అత్థో భవతి, ‘‘అజాత’’న్తిపి అత్థో భవతి. తత్ర ‘‘అచ్ఛరియం వత భో అబ్భుతం వత భో. అచ్ఛేరం వత లోకస్మిం, అబ్భుతం లోమహంసనం’’ ఇచ్చేవమాదయో ‘‘అభూతపుబ్బం భూత’’న్తి అత్థే పయోగా.

‘‘త్వం మం నాగేన ఆలమ్ప,

అహం మణ్డూకఛాపియా;

హోతు నో అబ్భుతం తత్థ,

ఆసహస్సేహి పఞ్చహీ’’తి

ఇచ్చేవమాదయో అబ్భుతకరణత్థే పయోగా. ఏవం రస్సవసేన, దీఘవసేన పన నిస్సంయోగే ‘‘అభూతం అతచ్ఛం. అతథం’’ఇచ్చేవమాదయో అసచ్చత్థే పయోగా, ‘‘అభూతం అజాతం అసఞ్జాత’’న్తి ఇచ్చేవమాదయో అజాతత్థే పయోగా. భవన్తి చత్ర –

‘‘అభూతపుబ్బం భూత’’న్తి, అత్థస్మిం అబ్భుతన్తిదం;

పదం విఞ్ఞూహి విఞ్ఞేయ్యం, రస్సభావేన సణ్ఠితం.

అబ్భుతకరణత్థేపి, అబ్భుతన్తి పదం తథా;

సణ్ఠితం రస్సభావేన, ఇతి విద్వా విభావయే.

అభూతమితి దీఘత్త-వసేన కథితం పన;

పదం సమధిగన్తబ్బ-మసచ్చాజాతవాచకం.

అబ్భుతం, అబ్భుతాని. చిత్తనయేన, అబ్భుతో, అబ్భుతా. అబ్భుతం, పురిసనయేన, అబ్భుతా, అబ్భుతా, అబ్భుతాయో. అబ్భుతం. కఞ్ఞానయేన ఞేయ్యం. ఏవం భూతసద్దస్సపి నామికపదమాలా తిధా గహేతబ్బా. అత్ర ‘‘అబ్భుత’’మితి పదం వాచ్చలిఙ్గమ్పి భవతి అభిధేయ్యలిఙ్గమ్పి. ‘‘అభూత’’మితి పదం పన వాచ్చలిఙ్గం అభిధేయ్యలిఙ్గమ్పి వా సచ్చసద్దో వియ కత్థచి. ఇతిస్స యథారహం అయమ్పి సప్పయోగా నామికపదమాలా కథితా.

ఇదాని ఆగమికానం కోసల్లజననత్థం పదసమోధానవసేన నామికపదమాలా వుచ్చతే – బుద్ధో భగవా, బుద్ధా భగవన్తో. బుద్ధం భగవన్తం, బుద్ధే భగవన్తే. బుద్ధేన భగవతా, సేసం విత్థారేతబ్బం. అయం పదమాలా ఏకవచనబహువచనవసేన ఞేయ్యా.

దేవా తావతింసా. దేవే తావతింసే. దేవేహి తావతింసేహి. సేసం విత్థారేతబ్బం. బహువచనవసేన ఞేయ్యా పదమాలా.

సో భగవా జానం పస్సం అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, తం భగవన్తం జానన్తం పస్సన్తం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం, తేన భగవతా జానతా పస్సతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన, తస్స భగవతో జానతో పస్సతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స. సేసం విత్థారేతబ్బం. ఏకవచనవసేన ఞేయ్యా పదమాలా.

రాజా సుద్ధోదనో, రాజానం సుద్ధోదనం, రఞ్ఞా సుద్ధోదనేన. సేసం విత్థారేతబ్బం.

రాజా పస్సేనదీ కోసలో, రాజానం పస్సేనదిం కోసలం, రఞ్ఞా పస్సేనదినా కోసలేన. సేసం విత్థారేతబ్బం.

రాజా మాగధో సేనియో బిమ్బిసారో, రాజానం మాగధం సేనియం బిమ్బిసారం, రఞ్ఞా మాగధేన సేనియేన బిమ్బిసారేన. సేసం విత్థారేతబ్బం.

రాజా మాగధో అజాతసత్తు వేదేహిపుత్తో, రాజానం మాగధం అజాతసత్తుం వేదేహిపుత్తం, రఞ్ఞా మాగధేన అజాతసత్తునా వేదేహిపుత్తేన. సేసం విత్థారేతబ్బం.

మహాపజాపతీ గోతమీ, మహాపజాపతిం గోతమిం, మహాపజాపతియా గోతమియాతి పఞ్చక్ఖత్తుం వత్తబ్బం. మహాపజాపతియం గోతమియం, భోతి మహాపజాపతి గోతమి.

మక్ఖలి గోసాలో. మక్ఖలిం గోసాలం. మక్ఖలినా గోసాలేన. సేసం విత్థారేతబ్బం.

సారిపుత్తమోగ్గల్లానం సావకయుగం. సారిపుత్తమోగ్గల్లానం సావకయుగం, సారిపుత్తమోగ్గల్లానేన సావకయుగేన, సారిపుత్తమోగ్గల్లానస్స సావకయుగస్స. సేసం విత్థారేతబ్బం. సబ్బాపేతా పదమాలా ఏకవచనవసేన ఞేయ్యా. సారిపుత్తమోగ్గల్లానా అగ్గసావకా, సారిపుత్తమోగ్గల్లానే అగ్గసావకే, సారిపుత్తమోగ్గల్లానేహి అగ్గసావకేహి. సేసం విత్థారేతబ్బం. బహువచనవసేన ఞేయ్యా. ఇతో అఞ్ఞేసుపి ఏసేవ నయో.

సో దారో, సా దారా. సం దారం, సే దారే. సేన దారేన. సేసం విత్థారేతబ్బం. సా నారీ, సా నారియో. సం నారిం, సా నారియో. సాయ నారియా. సేసం విత్థారేతబ్బం. సం కమ్మం, సాని కమ్మాని. సేన కమ్మేన. సం ఫలం, సాని ఫలాని. సేన ఫలేన. సేసం విత్థారేతబ్బం.

పఠమం ఝానం, పఠమం ఝానం, పఠమేన ఝానేన, పఠమస్స ఝానస్స. సేసం విత్థారేతబ్బం.

చతుత్థీ దిసా, చతుత్థిం దిసం, చతుత్థియా దిసాయ.

ధమ్మీ కథా, ధమ్మిం కథం, ధమ్మియా కథాయ, ధమ్మియం కథాయం. ఏవం అనుపుబ్బీ కథా, ఏవరూపీ కథా. ఇమినా నయేన అఞ్ఞేసుపి ఠానేసు పదసమోధానవసేన లిఙ్గతో చ అన్తతో చ వచనతో చ అపేక్ఖితబ్బం. పదతో చ నానప్పకారా నామికపదమాలా యోజేతబ్బా.

ఇదాని ఏకప్పకారానం సద్దానం లిఙ్గఅన్తవసేన నానత్తం వేదితబ్బం. కథం? యాదిసో, యాదిసీ, యాదిసం. తాదిసో, తాదిసీ, తాదిసం. ఏతాదిసో, ఏతాదిసీ, ఏతాదిసం. కీదిసో, కీదిసీ, కీదిసం. ఈదిసో, ఈదిసీ, ఈదిసం. ఏదిసో, ఏదిసీ, ఏదిసం. సదిసో, సదిసీ, సదిసం. కదాచి పన ‘‘యాదిసా తాదిసా’’తి ఏవమాదీని ఇత్థిలిఙ్గరూపానిపి భవన్తి. నామికపదమాలా నేసం పురిస ఇత్థీ చిత్తనయేన యోజేతబ్బా.

ఇదాని సమాసతద్ధితపదభూతానం అమమసద్దాదీనం నామికపదమాలా వుచ్చతే – అమమో, అమమా, అమమం, అమమే. అమమేన. సేసం విత్థారేతబ్బం.

మయ్హకో, మయ్హకా. మయ్హకం, మయ్హకే. మయ్హకేన. సేసం విత్థారేతబ్బం.

ఆమా, ఆమా, ఆమాయో. ఆమం, ఆమా, ఆమాయో. సేసం విత్థారేతబ్బం.

తత్ర అమమోతి నత్థి తణ్హామమత్తం దిట్ఠిమమత్తఞ్చ ఏతస్సాతి అమమో, కో సో, అరహాయేవాతి వత్తుం వట్టతి. అపిచ యేసతణ్హాపి సదిట్ఠీపి ‘‘మమ ఇద’’న్తి మమత్తం న కరోన్తి, తేపి అమమాయేవ. ఏత్థ చ ‘‘మనుస్సా తత్థ జాయన్తి, అమమా అపరిగ్గహా’’తి ఇదం సాసనతో నిదస్సనం. ‘‘అమమో నిరహఙ్కారో’’తి ఇదం పన లోకతో నిదస్సనం. ఇత్థిలిఙ్గే వత్తబ్బే ‘‘అమమా, అమమా, అమమాయో’’తి పదమాలా. నపుంసకే వత్తబ్బే ‘‘అమమం, అమమానీ’’తి పదమాలా. తత్ర మయ్హకోతి ‘‘ఇదమ్పి మయ్హం ఇదమ్పి మయ్హ’’న్తి విప్పలపతీతి మయ్హకో, ఏకో పక్ఖివిసేసో. వుత్తఞ్హేతం జాతకే –

‘‘సకుణో మయ్హకో నామ, గిరిసానుదరీచరో;

పక్కం పిప్ఫలిమారుయ్హ, ‘మయ్హం మయ్హ’న్తి కన్దతీ’’తి.

ఇత్థిలిఙ్గే వత్తబ్బే ‘‘మయ్హకీ, మయ్హకీ, మయ్హకియో’’తి పదమాలా. తత్ర ఆమాతి ‘‘ఆమ అహం తుమ్హాకం దాసీ’’తి ఏవం దాసిభావం పటిజానాతీతి ఆమా. గేహదాసీ. వుత్తఞ్హేతం జాతకేసు ‘‘యత్థ దాసో ఆమజాతో, ఠితో థుల్లాని గచ్ఛతీ’’తి చ, ‘‘ఆమాయ దాసాపి భవన్తి లోకే’’తి చ, తస్మా ఇమానేవేత్థ నిదస్సనపదాని.

ఇదాని కతి కతిపయ కతిమీసద్దానం విసేసో వుచ్చతే యథారహం నామికపదమాలా చ. తత్ర కతిమీసద్దస్స నామికపదమాలా న లబ్భతి ‘‘అజ్జ భన్తే కతిమీ’’తి ఏవం పుచ్ఛావసేన ఆగతమత్తతో. కతి కతిపయసద్దానం పన లబ్భతేవ, సా చ బహువచనికా. విసుద్ధిమగ్గటీకాయం పన కతిపయసద్దో ఏకవచనికో వుత్తో. కతి పురిసా తిట్ఠన్తి, కతి పురిసే పస్సతి. కతి ఇత్థియో, కతి కులాని. కతి లోకస్మిం ఛిద్దాని యత్థ చిత్తం న తిట్ఠతి. కతి కుసలా. కతి ధాతుయో. కతి ఆయతనాని. కతిహి ఖన్ధేహి కతిహాయతనేహి కతిహి ధాతూహి సఙ్గహితం. కతిభి రజమానేతి, కతిభి పరిసుజ్ఝతి. కతిపయా పురిసా, కతిపయా ఇత్థియో, కతిపయాని చిత్తాని. ఇమా పన నామికపదమాలా.

కతి. కతిహి, కతిభి. కతినం. కతిసు.

కతిపయా. కతిపయేహి, కతిపయేభి. కతిపయానం. కతిపయేసు. కతిపయాయో. కతిపయాహి, కతిపయాభి. కతిపయానం. కతిపయాసు. కతిపయాని. కతిపయే. కతిపయేహి, కతిపయేభి. కతిపయానం. కతిపయేసూతి. సబ్బాపేతా సత్తన్నం విభత్తీనం వసేన ఞేయ్యా, సమాసవిధిమ్హిపి కతి కతిపయసద్దా బహువచనవసేనేవ యోజేతబ్బా. ‘‘కతిసఙ్గాతిగో భిక్ఖు, ఓఘతిణ్ణోతి వుచ్చతి. కతిపయజనకత’’న్తిఆదీసు హి ‘‘కతి కిత్తకా సఙ్గా కతిసఙ్గా’’తిఆదినా సబ్బదా బహువచనసమాసో దట్ఠబ్బో.

ఇదాని రూళ్హీసద్దానం నామికపదమాలా వుచ్చతే – ఇధ రూళ్హీసద్దా నామ యేవాపనకసద్దాదయో. యేవాపనకో, యేవాపనకా. యేవాపనకం. యేవాపనో, యేవాపనా. యేవాపనం. యంవాపనకం, యంవాపనకాని. సేసం సబ్బత్థ విత్థారేతబ్బం. తత్ర యేవాపనకోతి ‘‘ఫస్సో హోతి వేదనా హోతీ’’తిఆదినా వుత్తా ఫస్సాదయో వియ సరూపతో అవత్వా ‘‘యే వా పన తస్మిం సమయే అఞ్ఞేపి అత్థి పటిచ్చసముప్పన్నా అరూపినో ధమ్మా’’తి ఏవం ‘‘యేవాపనా’’తి పదేన వుత్తో యేవాపనకో, ఏవం ‘‘యేవాపనో’’తి ఏత్థాపి. తథా ‘‘యం వా పనఞ్ఞమ్పి అత్థి రూప’’న్తి ఏవం ‘‘యంవాపనా’’తి పదేన వుత్తం యంవాపనకం. ఏస నయో యథారహం యస్సకం యత్థకన్తిఆదీసుపి నేతబ్బో.

ఏత్థ సియా – నను చ భో పనసద్దో నిపాతో, నిపాతానఞ్చ అబ్యయభావో సిద్ధో తీసు లిఙ్గేసు సబ్బవిభత్తివచనేసు చ వయాభావతో, సో కస్మా ‘‘యేవాపనో’’తి ఓకారన్తో జాతోతి? సచ్చం పనసద్దో నిపాతో, సో చ ఖో ‘‘యే వా పన తస్మిం సమయే’’తి వా, ‘‘యం వా పనఞ్ఞమ్పీ’’తి వా, ‘‘బ్రాహ్మణా పనా’’తి వా ఏవమాదీసు నిపాతో, ‘‘యేవాపనకో’’తి వా, ‘‘యేవాపనో’’తి వా ఏవమాదీసు నిపాతో నామ న హోతి. అనుకరణమత్తఞ్హేతం, తస్మా ఈదిసేసు పనసద్దసహితా పయోగా రూళ్హీసద్దాతి గహేతబ్బా. యజ్జేవం కస్మా నిబ్బచనముదాహటన్తి? అత్థస్స పాకటీకరణత్థం.