౧౨. సబ్బనామతంసదిసనామనామికపదమాలా

ఇతో పరం పవక్ఖామి, సబ్బనామఞ్చ తస్సమం;

నామఞ్చ యోజితం నానా-నామేహేవ విసేసతో.

యాని హోన్తి తిలిఙ్గాని, అనుకూలాని యాని చ;

తిలిఙ్గానం విసేసేన, పదానేతాని నామతో.

‘‘సబ్బసాధారణకాని, నామాని’’చ్చేవ అత్థతో;

సబ్బనామాని వుచ్చన్తి, సత్తవీసతి సఙ్ఖతో.

తేసు కానిచి రూపేహి, సేసాఞ్ఞేహి చ యుజ్జరే;

కానిచి పన సహేవ, ఏతేసం లక్ఖణం ఇదం.

ఏతస్మా లక్ఖణా ముత్తం, న పదం సబ్బనామికం;

తస్మాతీతాదయో సద్దా, గుణనామాని వుచ్చరే.

సబ్బనామాని నామ – సబ్బ కతర కతమ ఉభయ ఇతరఅఞ్ఞ అఞ్ఞతర అఞ్ఞతమ పుబ్బ పర అపర దక్ఖిణ ఉత్తర అధరయత ఏత ఇమ అముకిం ఏక ఉభ ద్వితి చతు తుమ్హ అమ్హ ఇచ్చేతాని సత్తవీస.

ఏతేసు సబ్బసద్దో సకలత్థో, సో చ సబ్బసబ్బాదివసేన ఞేయ్యో. కతర కతమసద్దా పుచ్ఛనత్థా. ఉభయసద్దో ద్విఅవయవసముదాయవచనో. ఇతరసద్దో వుత్తపటియోగీవచనో. అఞ్ఞసద్దో అధిగతాపరవచనో. అఞ్ఞతర అఞ్ఞతమసద్దా అనియమత్థా. పుబ్బాదయో ఉత్తరపరియన్తా దిసాకాలాదివవత్థావచనా. తథా హి పుబ్బ పరా పర దక్ఖిణుత్తరసద్దా పుల్లిఙ్గత్తే యథారహం కాలదేసాదివచనా, ఇత్థిలిఙ్గత్తే దిసాదివచనా, నపుంసకలిఙ్గత్తే ఠానాదివచనా. అధరసద్దోపి హేట్ఠిమత్థవాచకో వవత్థావచనోయేవ, సో చ తిలిఙ్గో ‘‘అధరో పత్తో. అధరా అరణీ, అధరం భాజన’’మితి, యంసద్దో అనియమత్థో. తంసద్దో పరమ్ముఖావచనో. ఏతసద్దో సమీపవచనో. ఇమసద్దో అచ్చన్తసమీపవచనో. అముసద్దో దూరవచనో. కింసద్దో పుచ్ఛనత్థో. ఏకసద్దో సఙ్ఖాదివచనో. వుత్తఞ్హి –

ఏకసద్దో అఞ్ఞత్థసేట్ఠఅసహాయసఙ్ఖాదీసు దిస్సతి. తథా హేస ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి, ఇత్థేకే అభివదన్తీ’’తిఆదీసు అఞ్ఞత్థే దిస్సతి. ‘‘చేతసో ఏకోదిభావ’’న్తిఆదీసు సేట్ఠే. ‘‘ఏకో వూపకట్ఠో’’తిఆదీసు అసహాయే. ‘‘ఏకోవ ఖో భిక్ఖవే ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు సఙ్ఖాయన్తి.

యత్థేస సఙ్ఖావచనో, తత్థేకవచనన్తోవ. ఉభసద్దో ద్విసద్దపరియాయో. ద్వితిచతుసద్దా సఙ్ఖావచనా, సబ్బకాలం బహువచనన్తావ. తుమ్హసద్దో యేన కథేతి, తస్మిం వత్తబ్బవచనం. అమ్హసద్దో అత్తని వత్తబ్బవచనం.

ఇదాని తేసం నామికపదమాలం కథయామ –

సబ్బో, సబ్బే. సబ్బం, సబ్బే. సబ్బేన, సబ్బేహి, సబ్బేభి. సబ్బస్స, సబ్బేసం, సబ్బేసానం. సబ్బస్మా, సబ్బమ్హా, సబ్బేహి, సబ్బేభి. సబ్బస్స, సబ్బేసం, సబ్బేసానం. సబ్బస్మిం, సబ్బమ్హి, సబ్బేసు. భో సబ్బ, భవన్తో సబ్బే.

తత్ర ‘‘సబ్బో భూతో, సబ్బే భూతా’’తిఆదినా, ‘‘సబ్బో పురిసో, సబ్బే పురిసా’’తిఆదినా చ నయేన సబ్బాని పుల్లిఙ్గనామేహి సద్ధిం యోజేతబ్బాని. యాని పన యమకమహాథేరేన పున్నపుంసకవిసయే సబ్బ కతర కతమాదీనం అఞ్ఞానిపి రూపాని వుత్తాని. తం యథా?

‘‘సబ్బా’’ ఇచ్చాదికం రూపం, నిస్సక్కే భుమ్మకే పన;

‘‘సబ్బే’’ ఇచ్చాదికం రూపం, యమకేన పకాసితం.

తఞ్చే ఉపపరిక్ఖిత్వా, యుత్తం గణ్హన్తు యోగినో;

సబ్బనామికరూపఞ్హి, వివిధం దుబ్బుధం యతో.

సబ్బా, సబ్బా, సబ్బాయో. సబ్బం, సబ్బా, సబ్బాయో. సబ్బాయ, సబ్బస్సా, సబ్బాహి, సబ్బాభి. సబ్బాయ, సబ్బస్సా, సబ్బాసం. సబ్బాయ, సబ్బస్సా, సబ్బాహి, సబ్బాభి. సబ్బాయ, సబ్బస్సా, సబ్బాసం. సబ్బాయం, సబ్బస్సా, సబ్బస్సం, సబ్బాసు. భోతి సబ్బే, భోతియో సబ్బా, సబ్బాయో. ఇత్థిలిఙ్గత్తే నామికపదమాలా.

ఏత్థ ‘‘సబ్బా భావికా, సబ్బా భావికాయో’’తి, ‘‘సబ్బా కఞ్ఞా, సబ్బా కఞ్ఞాయో’’తి చ ఆదినా ఇత్థిలిఙ్గసబ్బనామాని సబ్బేహి ఇత్థిలిఙ్గేహి సద్ధిం యోజేతబ్బాని. ఏత్థ చ ‘‘సబ్బస్సా’’తి పదం తతియాచతుత్థీపఞ్చమీఛట్ఠీసత్తమీవసేన పఞ్చధా విభత్తం ‘‘తస్సా కుమారికాయ సద్ధి’’న్తి కరణప్పయోగాదిదస్సనతో. సబ్బస్సా కఞ్ఞాయ కతం. సబ్బస్సా కఞ్ఞాయ దేతి. అయం కఞ్ఞా సబ్బస్సా కఞ్ఞాయ హీనా విరూపా. అయం కఞ్ఞా సబ్బస్సా కఞ్ఞాయ ఉత్తమా అభిరూపా. సబ్బస్సా కఞ్ఞాయ అపేతి, సబ్బస్సా కఞ్ఞాయ ధనం. సబ్బస్సా కఞ్ఞాయ పతిట్ఠితం.

సబ్బం, సబ్బాని. సబ్బం, సబ్బాని. సబ్బేన, సబ్బేహి, సబ్బేభి. సబ్బస్స, సబ్బేసం, సబ్బేసానం. సబ్బస్మా, సబ్బమ్హా, సబ్బేహి, సబ్బేభి. సబ్బస్స, సబ్బేసం, సబ్బేసానం. సబ్బస్మిం, సబ్బమ్హి, సబ్బేసు. భో సబ్బ, భవన్తో సబ్బాని. నపుంసకలిఙ్గత్తే నామికపదమాలా.

ఏత్థ ‘‘సబ్బం భూతం, సబ్బాని భూతాని. సబ్బం చిత్తం, సబ్బాని చిత్తానీ’’తి చ ఆదినా నపుంసకలిఙ్గసబ్బనామాని సబ్బేహి నపుంసకలిఙ్గేహి సద్ధిం యోజేతబ్బాని. ఏవం సబ్బసద్దస్స లిఙ్గత్తయవసేన పదమాలా భవతి.

ఇదానిస్స పరపదేన సద్ధిం సమాసో వేదితబ్బో ‘‘సబ్బసాధారణో సబ్బవేరీ’’ఇతి. తత్థ సబ్బేసం సాధారణో సబ్బసాధారణో. సబ్బేసం వేరీ, సబ్బే వా వేరినో యస్స సోయం సబ్బవేరీతి సమాసవిగ్గహో. యథా పన సబ్బసద్దస్స పదమాలా లిఙ్గత్తయవసేన యోజితా, ఏవం కతరసద్దాదీనమ్పి అధరసద్దపరియన్తానం యోజేతబ్బా.

తత్రాయం ఉభయసద్దవజ్జితో పుల్లిఙ్గపేయ్యాలో –

కతరో, కతరే. కతరం…పే… భో కతర, భవన్తో కతరే. కతమో, కతమే. ఇతరో, ఇతరే. అఞ్ఞో, అఞ్ఞే. అఞ్ఞతరో, అఞ్ఞతరే. అఞ్ఞతమో, అఞ్ఞతమే. పుబ్బో, పుబ్బే. పరో, పరే. అపరో, అపరే. దక్ఖిణో, దక్ఖిణే. ఉత్తరో, ఉత్తరే. అధరో, అధరే…పే… భో అధర, భవన్తో అధరేతి.

అయం పన ఉభయసద్దసహితో నపుంసకలిఙ్గపేయ్యాలో –

కతరం, కతరాని. కతరం…పే… భో కతర, భవన్తో కతరాని. కతమం. ఉభయం. ఇతరం. అఞ్ఞం. అఞ్ఞతరం. అఞ్ఞతమం. పుబ్బం. పరం. అపరం. దక్ఖిణం. ఉత్తరం. అధరం, అధరాని. అధరం…పే… భో అధర, భవన్తో అధరానీతి.

ఇదాని పున్నపుంసకలిఙ్గానం పరసద్దాదీనం రూపన్తరనిద్దేసో వుచ్చతి. కచ్చాయనస్మిఞ్హి ‘‘పురిసా’’తి వియ ‘‘పరా’’తి పఠమాబహువచనం దిస్సతి. ఏవరూపో నయో అపరసబ్బకతరాదీసు అఞ్ఞతమపరియోసానేసు నవసు అప్పసిద్ధో, లబ్భమానో పుబ్బదక్ఖిణుత్తరాధరేసు చతూసు లబ్భేయ్య. తథా ‘‘పురిసే’’తి వియ పాళిఆదీసు ‘‘పుబ్బే’’తి సచ్చసఙ్ఖేపే ‘‘ఇతరే’’తి, కచ్చాయనే చ ‘‘పరే’’తి సత్తమీఏకవచనం దిస్సతి. ఏవరూపో నయో సబ్బ అఞ్ఞసద్దేసు అప్పసిద్ధో, లబ్భమానో కతరకతమాదీసు సేసేసు అధరపరియోసానేసు ద్వాదససు లబ్భేయ్య. తథా ‘‘పురిసా’’తి వియ సబ్బా కతరా ఇచ్చాది పఞ్చమీఏకవచననయో పాళిఆదీసు అప్పసిద్ధో. ఏవం సన్తేపి అయం నయో పునప్పునం ఉపపరిక్ఖిత్వా యుత్తో చే, గహేతబ్బో.

అయం పన ఉభయసద్దసహితో ఇత్థిలిఙ్గపేయ్యాలో –

కతరా, కతరా, కతరాయో. కతరం…పే… భోతి కతరే, భోతియో కతరా, కతరాయో. కతమా. ఉభయా. ఇతరా. అఞ్ఞతరా. అఞ్ఞతమా. పుబ్బా. పరా. అపరా. దక్ఖిణా. ఉత్తరా. అధరా, అధరా, అధరాయో. అధరం…పే… భోతి అధరే, భోతియో అధరా, అధరాయోతి.

యస్మా పనేతేసు ఇతర అఞ్ఞ అఞ్ఞతర అఞ్ఞతమానం పాళియాదీసు ‘‘ఇతరిస్సా’’తిఆదిదస్సనతో కోచి భేదో వత్తబ్బో, తస్మా చతుత్థీఛట్ఠీనం ఏకవచనట్ఠానే ‘‘ఇతరిస్సా, ఇతరాయ, అఞ్ఞిస్సా, అఞ్ఞాయ. అఞ్ఞతరిస్సా, అఞ్ఞతరాయ, అఞ్ఞతమిస్సా, అఞ్ఞతమాయా’’తి యోజేతబ్బం. తథా తతియాపఞ్చమీనమేకవచనట్ఠానే ‘‘తస్సా కుమారికాయ సద్ధిం. కస్సాహం కేన హాయామీ’’తి కరణనిస్సక్కప్పయోగదస్సనతో సత్తమియా పనేకవచనట్ఠానే ‘‘ఇతరిస్సా, ఇతరిస్సం, ఇతరాయ, ఇతరాయం, అఞ్ఞిస్సా, అఞ్ఞిస్సం, అఞ్ఞాయ, అఞ్ఞాయం, అఞ్ఞతరిస్సా, అఞ్ఞతరిస్సం, అఞ్ఞతరాయ, అఞ్ఞతరాయం, అఞ్ఞతమిస్సా, అఞ్ఞతమిస్సం, అఞ్ఞతమాయ, అఞ్ఞతమాయ’’న్తి యోజేతబ్బం ‘‘అఞ్ఞతరో భిక్ఖు అఞ్ఞతరిస్సా ఇత్థియా పటిబద్ధచిత్తో హోతీ’’తి పాళిదస్సనతో.

తత్ర సబ్బసద్దో సబ్బసబ్బం, పదేససబ్బం, ఆయతనసబ్బం, సక్కాయసబ్బన్తి చతూసు విసయేసు దిట్ఠప్పయోగో. తథా హేస ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథమాగచ్ఛన్తీ’’తిఆదీసు సబ్బసబ్బస్మిం ఆగతో. ‘‘సబ్బేసం వో సారిపుత్తా సుభాసితం పరియాయేనా’’తిఆదీసు పదేససబ్బస్మిం. ‘‘సబ్బం వో భిక్ఖవే దేసేస్సామి, తం సుణాథ సాధుకం మనసి కరోథ, భాసిస్సామి…పే… కతమఞ్చ భిక్ఖవే సబ్బం చక్ఖుఞ్చేవ రూపా చ…పే… మనో చేవ ధమ్మా చా’’తి ఏత్థ ఆయతనసబ్బస్మిం. ‘‘సబ్బం సబ్బతో సఞ్జానాతీ’’తిఆదీసు సక్కాయసబ్బస్మిం. తత్థ సబ్బసబ్బస్మిం ఆగతో నిప్పదేసో, ఇతరేసు తీసు సప్పదేసోతి వేదితబ్బో. ఇచ్చేవం –

సబ్బసబ్బపదేసేసు, అథో ఆయతనేపి చ;

సక్కాయే చాతి చతూసు, సబ్బసద్దో పవత్తతి.

కతర కతమసద్దేసు కతరసద్దో అప్పేసు ఏకం వా ద్వే వా తీణి వా భియ్యో వా అప్పముపాదాయ వత్తతి. కతమసద్దో బహూసు ఏకం వా ద్వే వా తీణి వా బహుం వా ఉపాదాయ వత్తతి. కతరసద్దో హి అప్పవిసయో, కతమసద్దో బహువిసయో. తత్రిమే పయోగా ‘‘కతరేన మగ్గేన గన్తబ్బం. సముద్దో కతరో అయం. కతమో తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతి. కతమే ధమ్మా కుసలా. దిసా చతస్సో విదిసా చతస్సో, ఉద్ధం అధో దస దిసతా, ఇమాయో, కతమం దిసం తిట్ఠతి నాగరాజా’’. ఇచ్చేవమాదయో భవన్తి. ఉభయో. ఉభయం. ఉభయో. ఉభయేన. సేసం పుల్లిఙ్గే సబ్బసద్దసమం. ఉభయో జనా తిట్ఠన్తి. ఉభయో జనే పస్సతి. యథా ఉభో పుత్తా. ఉభో పుత్తేతి. ‘‘ఉభయో’’తి హి పదం ‘‘ఉభో’’తి పదమివ బహువచనన్తభావేన పసిద్ధం, న త్వేకవచనన్తభావేన. ఏత్థ హి –

‘‘ఏకరత్తేన ఉభయో, తువఞ్చ ధనుసేఖ చ;

అన్నమేవాభినన్దన్తి, ఉభయో దేవమానుసా’’

‘‘ఉభయో తే పితాభాతరో’’తి తదత్థసాధకాని నిదస్సనపదాని వేదితబ్బాని. యదా పనాయస్మన్తో ‘‘ఉభయో’’తి ఏకవచనన్తం పస్సేయ్యాథ, తదా సాధుకం మనసి కరోథ. కో హి సమత్థో అనన్తనయపటిమణ్డితే సాట్ఠకథే తేపిటకే జినసాసనే నిరవసేసతో నయం దట్ఠుం దస్సేతుఞ్చ అఞ్ఞత్ర ఆగమాధిగమసమ్పన్నేన పభిన్నపటిసమ్భిదేన. ఇదఞ్చేత్థుపలక్ఖితబ్బం –

అఞ్ఞసద్దో పుబ్బసద్దో, దక్ఖిణో చుత్తరో పరో;

సబ్బనామేసు గయ్హన్తి, అసబ్బనామికేసుపి.

ఏతేసఞ్హి సబ్బనామేసు సఙ్గహో విభావితోవ.

ఇదాని అసబ్బనామేసు సఙ్గహో వుచ్చతే – తత్థ అఞ్ఞసద్దో తావ యదా బాలవాచకో, తదా సబ్బనామం నామ న హోతి. అసబ్బనామత్తా చ సబ్బథాపి పురిస కఞ్ఞా చిత్తనయేనేవ యోజేతబ్బో. తథా హి న జానాతీతి అఞ్ఞో, బాలో పురిసో. న జానాతీతి అఞ్ఞా, బాలా ఇత్థీ. న జానాతీతి అఞ్ఞం, బాలం కులన్తి వచనత్థో. ఏవం విదిత్వా పుల్లిఙ్గట్ఠానే ‘‘అఞ్ఞో, అఞ్ఞా. అఞ్ఞం, అఞ్ఞే’’తిఆదినా పురిసనయేనేవ నామికపదమాలా యోజేతబ్బా. ఇత్థిలిఙ్గట్ఠానే ‘‘అఞ్ఞా, అఞ్ఞా, అఞ్ఞాయో’’తిఆదినా కఞ్ఞానయేనేవ, నపుంసకలిఙ్గట్ఠానే ‘‘అఞ్ఞం, అఞ్ఞానీ’’తిఆదినా చిత్తనయేనేవ యోజేతబ్బా.

ఇమస్మిఞ్హి అత్థవిసేసే బాలజనే వత్తుకామేన ‘‘అఞ్ఞా జనా’’తి అవత్వా ‘‘అఞ్ఞే జనా’’తి వుత్తే తస్స తం వచనం అధిప్పేతత్థం న సాధేతి అఞ్ఞథా అత్థస్స గహేతబ్బత్తా. తథా ‘‘అఞ్ఞానం జనాన’’న్తి అవత్వా ‘‘అఞ్ఞేసం జనానం, అఞ్ఞేసానం జనాన’’న్తి వా వుత్తే తస్స తం వచనం అధిప్పేతత్థం న సాధేతి. తథా ‘‘అఞ్ఞానం ఇత్థీన’’న్తి అవత్వా ‘‘అఞ్ఞాసం ఇత్థీన’’న్తి వుత్తేపి, ‘‘అఞ్ఞానం కులాన’’న్తి అవత్వా ‘‘అఞ్ఞేసం కులానం, అఞ్ఞేసానం కులాన’’న్తి వా వుత్తేపి. సబ్బనామికవసేన పన అధిగతాపరవచనిచ్ఛాయం ‘‘అఞ్ఞే జనా’’తిఆదినా వత్తబ్బం, న ‘‘అఞ్ఞా జనా’’తిఆదినా. తథా హి ‘‘అఞ్ఞా జనా’’తిఆదినా వుత్తవచనం అధిప్పేతత్థం న సాధేతి అఞ్ఞథా అత్థస్స గహేతబ్బత్తా. ఇతి యత్థ ‘‘అఞ్ఞా జనా’’తిఆదివచనం ఉపపజ్జతి, ‘‘అఞ్ఞే జనా’’తిఆదివచనం నుపపజ్జతి, యత్థ పన ‘‘అఞ్ఞే జనా’’తిఆదివచనం ఉపపజ్జతి, ‘‘అఞ్ఞా జనా’’తిఆదివచనం నుపపజ్జతి. యా ఏతస్మిం అత్థవిసేసే సల్లక్ఖణా పఞ్ఞా, అయం నీతియా మగ్గో యుత్తాయుత్తివిచారణే హేతుత్తా, లోకస్మిఞ్హి యుత్తాయుత్తివిచారణా నీతీతి వుత్తా. సా చ వినా పఞ్ఞాయ న సిజ్ఝతి. ఏవం అఞ్ఞసద్దో అసబ్బనామికోపి భవతి.

పుబ్బ దక్ఖిణుత్తర పరసద్దేసు పుబ్బసద్దో యత్థ పధానవాచకో, యత్థ చ ‘‘సేమ్హం పుబ్బో’’తిఆదీసు లోహితకోపజవాచకో, తత్థ అసబ్బనామికో. పఠమత్థే తిలిఙ్గో, దుతియత్థే ఏకలిఙ్గో. ఉత్తమత్థవాచకో పన ఉత్తరసద్దో చ పరసద్దో చ అసబ్బనామికో తిలిఙ్గోయేవ. తథా ‘‘దక్ఖిణస్సా వహన్తిమ’’న్తి ఏత్థ వియ సుసిక్ఖితత్థచతురత్థవాచకో దక్ఖిణసద్దో. ‘‘పేతానం దక్ఖిణం దజ్జా’’తిఆదీసు పన దేయ్యధమ్మవాచకో దక్ఖిణాసద్దో నియోగా ఇత్థిలిఙ్గో అసబ్బనామికోయేవ. ఏవం అఞ్ఞ పుబ్బ దక్ఖిణుత్తర పరసద్దా అసబ్బనామికాపి సన్తీతి తేసం సబ్బనామేసుపి అసబ్బనామేసుపి సఙ్గహో వేదితబ్బో.

ఇదాని కతరసద్దాదీనం పరపదేన సద్ధిం సమాసో నీయతే ‘‘కతరగామవాసీ కతమగామవాసీ. ఉభయగామవాసినో, ఇతరగామవాసీ అఞ్ఞతరగామవాసీ, పుబ్బదిసా, పరజనో, దక్ఖిణదిసా, ఉత్తరదిసా, అధరపత్తో’’తి. తత్ర ‘‘కతరో గామో కతరగామో, కతమో గామో కతమగామో, ఉభయో గామా ఉభయగామా’’తిఆదినా యథారహం సమాసవిగ్గహో, కతరసద్దస్స పన కతమసద్దేన సద్ధిం సమాసం ఇచ్ఛన్తి ద్విధా చ రూపాని గరూ ‘‘కతరో చ కతమో చ కతరకతమే కతరకతమా వా’’తి. తస్మా సబ్బనామికనయేన సుద్ధనామికేసు పురిసనయేన చ కతర కతమసద్దస్స నామికపదమాలా యోజేతబ్బా, తేనస్స సమ్పదానసామివచనట్ఠానేసు ‘‘కతరకతమేసం, కతరకతమేసానం, కతరకతమాన’’న్తి తీణి రూపాని సియుం ‘‘కతరా చ కతమా చ కతరకతమా’’తి ఏవం ఇత్థిలిఙ్గవసేన కతసమాసే పన సబ్బనామికనయేన, సుద్ధనామికేసు కఞ్ఞానయేన చ యోజేతబ్బా. ‘‘కతరఞ్చ కతమఞ్చ కతరకతమానీ’’తి ఏవం నపుంసకలిఙ్గవసేన కతసమాసే సబ్బనామికనయేన, సుద్ధనామికేసు చిత్తనయేన చ యోజేతబ్బా.

అయం పనేత్థ విసేసోపి వేదితబ్బో – పుబ్బాపరాదిసద్దా ద్వన్దసమాసాదివిధిం పత్వా సేహి రూపేహి రూపవన్తో న హోన్తి, తం యథా? పుబ్బాపరా, అధరుత్తరా, మాసపుబ్బా పురిసా, దిట్ఠపుబ్బా పురిసా, తథాగతం దిట్ఠపుబ్బా సావకా, ఇదం పుల్లిఙ్గత్తే పఠమాబహువచనరూపం. ఏత్థేకారో ఆదేసభూతో న దిస్సతి. పుబ్బాపరానం అధరుత్తరానం, మాసపుబ్బానం పురిసానం, ఇదం పుల్లిఙ్గత్తే చతుత్థీఛట్ఠీనం బహువచనరూపం. ఏత్థ సం సానమిచ్చేతే ఆదేసభూతా న దిస్సన్తి. తథాగతం దిట్ఠపుబ్బానం సావకానం, తథాగతం దిట్ఠపుబ్బానం సావికానం, కులానం వా, ఇదం తిలిఙ్గత్తే చతుత్థీఛట్ఠీనం బహువచనరూపం. ఏత్థాపి సం సానమిచ్చేతే ఆదేసభూతా న దిస్సన్తి. మాసపుబ్బాయం మాసపుబ్బాయ, పియపుబ్బాయం పియపుబ్బాయ, ఇదమిత్థిలిఙ్గత్తే సత్తమీచతుత్థీఛట్ఠీనం ఏకవచనరూపం. ఏత్థాదేసభూతా సం సా న దిస్సన్తి. మాసపుబ్బానం ఇత్థీనం, పియపుబ్బానం ఇత్థీనం, ఇదమిత్థిలిఙ్గత్తే చతుత్థీఛట్ఠీబహువచనరూపం. ఏత్థ పనాదేసభూతో సమిచ్చేసో న దిస్సతి. అఞ్ఞానిపి యథాసమ్భవం యోజేతబ్బాని, పుబ్బాపరాదీనం సమాసవిగ్గహం సమాసపరిచ్ఛేదే పకాసేస్సామ.

ఇదాని యంసద్దస్స నామికపదమాలా వుచ్చతే –

యో, యే. యం, యే. యేన, యేహి, యేభి. యస్స, యేసం, యేసానం. యస్మా, యమ్హా, యేహి, యేభి. యస్స, యేసం, యేసానం. యస్మిం, యమ్హి, యేసు. ఇదం పుల్లిఙ్గం. యం, యాని. యం, యాని. యేన. సేసం పుల్లిఙ్గసదిసం. అథ వా యం, యాని, యా. యం, యాని, యే. యేన. సేసం పుల్లిఙ్గసదిసం. కత్థచి హి నికారలోపో భవతి. అథ వా పన నికారస్స ఆకారేకారాదేసాపి గాథావిసయే.

‘‘యా పుబ్బే బోధిసత్తానం, పల్లఙ్కవరమాభుజే;

నిమిత్తాని పదిస్సన్తి, తాని అజ్జ పదిస్సరే’’తి చ,

‘‘కిం మాణవస్స రతనాని అత్థి, యే తం జినన్తో హరే అక్ఖధుత్తో’’తి చ ఇదమేత్థ పాళినిదస్సనం. ఇదం నపుంసకలిఙ్గం.

యా, యా, యాయో. యం, యా, యాయో. యాయ, యాహి, యాభి. యాయ, యస్సా, యాసం. యాయ, యాహి, యాభి. యాయ, యస్సా, యాసం. యస్సం, యాయం, యాసు. ఇత్థిలిఙ్గం. ఏవం యంసద్దస్స లిఙ్గత్తయవసేన పదమాలా భవతి. ఏత్థాలపనపదాని న లబ్భన్తి. తథా తంసద్దాదీనం పదమాలాదీసుపి.

ఏత్థ పన యన్తి సద్దస్స అత్థుద్ధారో వుచ్చతే – యన్తి సద్దో ‘‘యం మే భన్తే దేవానం తావతింసానం సమ్ముఖా సుతం సమ్ముఖా పటిగ్గహితం, ఆరోచేమి తం భన్తే భగవతో’’తిఆదీసు పచ్చత్తవచనే దిస్సతి. ‘‘యన్తం అపుచ్ఛిమ్హ అకిత్తయీ నో, అఞ్ఞం తం పుచ్ఛామ తదిఙ్ఘ బ్రూహీ’’తిఆదీసు ఉపయోగవచనే. ‘‘అట్ఠా నమేతం భిక్ఖవే అనవకాసో, యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా’’తిఆదీసు కరణవచనే. ‘‘యం విపస్సీ భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉదపాదీ’’తిఆదీసు భుమ్మవచనే దిస్సతి. ఏత్థేదం వుచ్చతి –

‘‘పచ్చత్తే ఉపయోగే చ, భుమ్మే చ కరణేపి చ;

చతూస్వేతేసు ఠానేసు, యన్తి సద్దో పవత్తతీ’’తి.

పరపదేన సద్ధిం యంసద్దస్స సమాసోపి వేదితబ్బో ‘‘యంఖన్ధాది, యంగుణా, యగ్గుణా’’తి. తత్థ యో ఖన్ధాది యంఖన్ధాది, యే గుణా యంగుణాతి సమాసవిగ్గహో. తథా హి విసుద్ధిమగ్గే ‘‘యంగుణనేమిత్తికఞ్చేతం నామం, తేసం గుణానం పకాసనత్థం ఇమం గాథం వదన్తీ’’తి ఏతస్మిం పదే ‘‘యే గుణా యంగుణా, యంగుణా ఏవ నిమిత్తం యంగుణనిమిత్తం, తతో జాతం ‘భగవా’తి ఇదం నామన్తి యంగుణనేమిత్తిక’’న్తి నిబ్బచనమిచ్ఛితబ్బం. యగ్గుణాతి ఏత్థ పన ‘‘యస్స గుణా యగ్గుణా’’తి నిబ్బచనం. తథా హి –

‘‘అపి సబ్బఞ్ఞుతా పఞ్ఞా, యగ్గుణన్తం న జానియా;

అథ కా తస్స విజఞ్ఞా, తం బుద్ధం భూగుణం నమే’’తి

పోరాణకవిరచనాయం ‘‘యస్స గుణా యగ్గుణా’’తి నిబ్బచనమిచ్ఛితబ్బం.

యసద్దస్స సమాసమ్హి, సద్ధిం పరపదేహి వే;

నిగ్గహీతాగమో వాథ, ద్విభావో వా సియా ద్విధా.

ఏవం యసద్దస్స సమాసో సల్లక్ఖితబ్బో.

ఇదాని తసద్దస్స నామికపదమాలా వుచ్చతే –

సో, తే. నం, తం, నే, తే. నేన, తేన, నేహి, తేహి, నేభి, తేభి. అస్స, నస్స, తస్స, ‘నేసం, తేసం (ఆసం). అస్మా, నస్మా, తస్మా, నమ్హా, తమ్హా, నేహి, తేహి, నేభి, తేభి. అస్స, నస్స, తస్స, నేసం, తేసం (ఆసం). అస్మిం, నస్మిం, తస్మిం, అమ్హి, నమ్హి, తమ్హి, త్యమ్హి, నేసు, తేసు. ఇదం పుల్లిఙ్గం. ఏత్థ చ ఆసంసద్దస్స అత్థిభావే ‘‘నేవాసం కేసా దిస్సన్తి, హత్థపాదా చ జాలినో’’తి గాథా నిదస్సనం, సో చ తిలిఙ్గో దట్ఠబ్బో. త్యమ్హీతి పదస్స అత్థిభావే –

‘‘యదాస్స సీలం పఞ్ఞఞ్చ, సోచేయ్యఞ్చాధిగచ్ఛతి;

అథ విస్సాసతే త్యమ్హి, గుయ్హఞ్చస్స న రక్ఖతీ’’తి

అయం గాథా నిదస్సనం. అయమేత్థ రూపవిసేసో సల్లక్ఖితబ్బో – అరియవినయేతి వా సప్పురిసవినయేతి వా. ఏసే సే ఏకే ఏకట్ఠేతి పాళిప్పదేసే పచ్చత్తేకవచనకానమేత తసద్దానం ఏకారన్తనిద్దేసోపి దిస్సతీతి.

ఏత్థ పన తేసద్దస్స అత్థుద్ధారో వుచ్చతే – తేసద్దో ‘‘న తే సుఖం పజానన్తి, యే న పస్సన్తి నన్దన’’న్తిఆదీసు తంసద్దస్స వసేన పచ్చత్తబహువచనే ఆగతో, ‘‘తే న పస్సామి దారకే’’తిఆదీసు ఉపయోగబహువచనే. ‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞ, నమో తే పురిసుత్తమ. నమో తే బుద్ధ వీరత్థూ’’తి చ ఆదీసు తుమ్హసద్దస్స వసేన సమ్పదానే, తుయ్హన్తి అత్థోతి వదన్తి. ‘‘కిన్తే దిట్ఠం కిన్తి తే దిట్ఠం, ఉపధీ తే సమతిక్కన్తా, ఆసవా తే పదాలితా’’తి చ ఆదీసు కరణే. ‘‘కిన్తే వతం కిం పన బ్రహ్మచరియ’’న్తిఆదీసు సామిఅత్థే, తవాతి అత్థోతి వదన్తి. ఏత్థేతం వుచ్చతి –

‘‘పచ్చత్తే ఉపయోగే చ, కరణే సమ్పదానియే;

సామిమ్హి చాతి తేసద్దో, పఞ్చస్వత్థేసు దిస్సతీ’’తి.

తం, తాని. తం, తాని. నేన, తేన ఇచ్చాది. సేసం పుల్లిఙ్గసదిసం. ఇదం నపుంసకలిఙ్గం.

సా, తా, తాయో. నం, తం, నా, తా, నాయో, తాయో. నాయ, తాయ, నాహి, తాహి, నాభి, తాభి. అస్సా, నస్సా, (తిస్సా,) తస్సా, నాయ, తాయ, నాసం, తాసం, సానం, ఆసం. అస్సా, నస్సా, తస్సా, నాయ, తాయ, నాహి, తాహి, నాభి, తాభి. అస్సా, నస్సా, (తిస్సా,) తస్సా, నాయ, తాయ, నాసం, తాసం, సానం, ఆసం. నాయ, తాయ, అస్సం, నస్సం, తిస్సం, తస్సం, నాయం, తాయం, నాసు, తాసు, త్యాసు. ఇదం ఇత్థిలిఙ్గం.

ఏత్థ పన ‘‘అభిక్కమో సానం పఞ్ఞాయతి, నాసం కుజ్ఝన్తి పణ్డితా. ఖిడ్డా పణిహితా త్యాసు, రతి త్యాసు పతిట్ఠితా. బీజాని త్యాసు రుహన్తీ’’తి పయోగదస్సనతో ‘‘సానం ఆసం త్యాసూ’’తి ఇమాని వుత్తాని అక్ఖరచిన్తకానం ఞాణచక్ఖుసమ్ముయ్హనట్ఠానభూతాని. ఏవం పరమ్ముఖవచనస్స తంసద్దస్స నామికపదమాలా భవతి.

ఏత్థ చ ఇదం వత్తబ్బం –

‘‘తం త్వం గన్త్వాన యాచస్సు’’, ఇచ్చాదీసు పదిస్సరే;

ఆదో తం తేతిఆదీని, నన్తిఆదీని నో తథా.

నం నే నేనాతిఆదీని, వో నోఇచ్చాదయో వియ;

పదతో పరభావమ్హి, దిట్ఠాని జినసాసనే.

‘‘అథ నం అథ నే ఆహ, న చ నం పటినన్దతి’’;

ఇచ్చాదీని పయోగాని, దస్సేతబ్బాని విఞ్ఞునా.

కో చేత్థ వదేయ్య –

‘‘యథా నదీ చ పన్థో చ, పానాగారం సభా పపా;

ఏవం లోకిత్థియో నామ, నాసం కుజ్ఝన్తి పణ్డితా’’తి

ఏత్థ –

పదతో అపరత్తేపి, నాసంసద్దస్స దస్సనా;

ఆదోపి ఇచ్ఛితబ్బావ, నం నేఇచ్చాదయో ఇతి.

సో పనేవన్తు వత్తబ్బో, ‘‘తవ వాదే న లబ్భతి;

నాసంసద్దో నసద్దో చ, ఆసంసద్దో చ లబ్భరే.

తస్మా ‘ఆసం న కుజ్ఝన్తి, ఇత్థీనం పణ్డితా’ఇతి;

అత్థోవ భవతే ఏవం, సుట్ఠు ధారేహి పణ్డితా’’తి.

అథ వా యస్మా నిరుత్తిపిటకే ‘‘నం పురిసం పస్సతి, నే పురిసే పస్సతీ’’తిఆదినా పదతో అపరత్తేపి ‘‘నం, నే’’ ఇచ్చాదీని పదాని వుత్తాని, తస్మా తేనాపి నయేన పదతో అపరానిపి తాని కదాచి సియుం. మయం పన పాళినయానుసారేన తేసం పవత్తిం వదామ, ఇదం ఠానం సుట్ఠు విచారేతబ్బం.

ఏత్థ పన తసద్దస్స పరపదేహి సద్ధిం సమాసోపి వేదితబ్బో ‘‘తంపుత్తో, తంసదిసో, తన్నిన్నో, తప్పోణో, తప్పబ్భారో, తబ్భూతో, తగ్గుణో, తస్సదిసో’’తి.

తసద్దస్స సమాసమ్హి, సద్ధిం పరపదేహి వే;

నిగ్గహీతాగమో పుబ్బ-పదే ద్విత్తన్తు పచ్ఛిమే.

ఏవం తసద్దస్స సమాసో సల్లక్ఖితబ్బో.

ఇదాని ఏతసద్దస్స నామికపదమాలా వుచ్చతే –

ఏసో, ఏతే. ఏతం, ఏతే. ఏతేన, ఏతేహి, ఏతేభి. ఏతస్స, ఏతేసం, ఏతేసానం. ఏతస్మా, ఏతమ్హా, ఏతేహి, ఏతేభి. ఏతస్స, ఏతేసం, ఏతేసానం. ఏతస్మిం, ఏతమ్హి, ఏతేసు. ఇదం పుల్లిఙ్గం.

ఏతం, ఏతాని. ఏతం, ఏతాని. సేసం పుల్లిఙ్గసదిసం, ఇదం నపుంసకలిఙ్గం.

ఏసా, ఏతా, ఏతాయో. ఏతం, ఏతా, ఏతాయో. ఏతాయ, ఏతాహి, ఏతాభి. ఏతాయ, ఏతిస్సా, ఏతిస్సాయ, ఏతాసం. ఏతాయ, ఏతాహి, ఏతాభి. ఏతాయ, ఏతిస్సా, ఏతిస్సాయ, ఏతాసం. ఏతాయ, ఏతిస్సం, ఏతాసు. ఇదం ఇత్థిలిఙ్గం. ఏవం ఏతసద్దస్స నామికపదమాలా భవతి.

పరపదేనేత్థ సద్ధిం సమాసోపిస్స వేదితబ్బో ‘‘ఏతదత్థాయ లోకస్మిం, నిధి నామ నిధియ్యతి. ఏతప్పరమాయేవ దేవతా సన్నిపతితా అహేసు’’న్తిఆదీసు.

సమాసే ఏతసద్దస్స, సద్ధిం పరపదేహి వే;

నిగ్గహీతాగమో పుబ్బ-పదే హోతి న హోతి చ.

ఇదాని ఇదంసద్దస్స నామికపదమాలా వుచ్చతే –

అయం, ఇమే. ఇమం, ఇమే. అనేన, ఇమినా, ఏహి, ఏభి, ఇమేహి, ఇమేభి. అస్స, ఇమస్స, ఏసం, ఏసానం, ఇమేసం, ఇమేసానం. అస్మా, ఇమస్మా, ఇమమ్హా, ఏహి, ఏభి, ఇమేహి, ఇమేభి. అస్స, ఇమస్స, ఏసం, ఏసానం, ఇమేసం, ఇమేసానం. అస్మిం, ఇమస్మిం, అమ్హి, ఇమమ్హి, ఏసు, ఇమేసు. ఇదం పుల్లిఙ్గం.

ఇదం, ఇమాని. సేసం పుల్లిఙ్గసదిసం. ఇదం నపుంసకలిఙ్గం.

అయం, ఇమా, ఇమాయో. ఇమం, ఇమా, ఇమాయో. ఇమాయ, ఇమాహి, ఇమాభి. అస్సా, అస్సాయ, ఇమిస్సా, ఇమిస్సాయ, ఇమాయ, ఇమాసం. అస్సా, ఇమిస్సా, ఇమాయ, ఇమాహి, ఇమాభి. అస్సా, అస్సాయ, ఇమిస్సా, ఇమిస్సాయ, ఇమాయ, ఇమాసం. అస్సం, ఇమిస్సం, ఇమాయ, ఇమాయం, ఇమాసు. ఇదం ఇత్థిలిఙ్గం. ఏవం ఇదంసద్దస్స నామికపదమాలా భవతి.

కచ్చాయనే తు ‘‘ఇమస్సిదమంసిసు నపుంసకే’’తి ఇమసద్దోయేవ పకతిభావేన వుత్తో, ఇధ పన ఇదంసద్దోయేవ ‘‘ఇదప్పచ్చయతా’’తి ఏత్థ ‘‘ఇద’’న్తి పకతియా దస్సనతో. తథా హి ‘‘ఇమేసం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా, ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతా, ఇదప్పచ్చయానం వా సమూహో ఇదప్పచ్చయతా’’తి వుత్తం. ఏత్థ చ ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతాతి తాసద్దేన పదం వడ్ఢితం న కిఞ్చి అత్థన్తరం యథా దేవో ఏవ దేవతాతి. ఇదప్పచ్చయానం సమూహో ఇదప్పచ్చయతాతి సమూహత్థం తాసద్దమాహ యథా జనానం సమూహో జనతాతి. చూళనిరుత్తియం నిరుత్తిపిటకే చ ఇదంసద్దోయేవ పకతిభావేన వుత్తో.

సమాసే ఇదంసద్దస్స, సద్ధిం పరపదేన వే;

ఇదప్పచ్చయతాత్వేవ, రూపం ద్విత్తం సియుత్తరే.

ఇదాని అముసద్దస్స నామికపదమాలా వుచ్చతే –

అసు, అము, అమూ. అముం, అమూ. అమునా, అమూహి, అమూభి. అముస్స, దుస్స, అమూసం, అమూసానం. అముస్మా, అముమ్హా, అమూహి, అమూభి. అముస్స, దుస్స, అమూసం, అమూసానం. అముస్మిం, అముమ్హి, అమూసు. ఇదం పుల్లిఙ్గం.

అదుం, అమూని. సేసం పుల్లిఙ్గసదిసం. ఇదం నపుంసకలిఙ్గం.

అసు, అము, అమూ, అముయో. అమూం, అమూ, అముయో. అముయా, అమూహి, అమూభి. అముస్సా, అముయా, అమూసం, అమూసానం. అముయా, అమూహి, అమూభి. అముస్సా, అముయా, అమూసం, అమూసానం. అముయా, అముయం, అముస్సం, అమూసు. ఇదం ఇత్థిలిఙ్గం. ఏవం అముసద్దస్స నామికపదమాలా భవతి, సమాసో పన అప్పసిద్ధో.

తత్ర ‘‘దుస్స మే ఖేత్తపాలస్స, రత్తిభత్తం అపాభత’’న్తి పయోగదస్సనతో ‘‘దుస్సా’’తి పదమమ్హేహి ఠపితం. కకారాగమవసేన అఞ్ఞానిపి అసబ్బనామికరూపాని భవన్తి. తేసం వసేన అయం లిఙ్గత్తయస్స నామికపదమాలా వుచ్చతే –

‘‘అసుకో, అసుకా. అసుకం, అసుకే’’తిఆదినా, ‘‘అముకో, అముకా. అముకం, అముకే’’తిఆదినా చ పురిసనయోపి లబ్భతి. ‘‘అసుకా, అసుకాయో’’తిఆదినా, ‘‘అముకా, అముకాయో’’తిఆదినా చ కఞ్ఞానయోపి లబ్భతి. ‘‘అసుకం, అసుకానీ’’తిఆదినా, ‘‘అముకం, అముకానీ’’తిఆదినా చ చిత్తనయోపి లబ్భతి. ఇమానేత్థ పదాని అసబ్బనామికానిపి కకారాగమవసేన నానత్తదస్సనత్థం వుత్తాని.

ఇదాని కింసద్దస్స నామికపదమాలా వుచ్చతే –

కో, కే. కం, కే. కేన, కేహి, కేభి. కస్స, కిస్స, కేసం. కస్మా, కమ్హా, కేహి, కేభి. కస్స, కిస్స, కేసం. కస్మిం, కిస్మిం, కమ్హి, కిమ్హి, కేసు. ఇదం పుల్లిఙ్గం.

రూపవిసేసోపేత్థ వేదితబ్బో ‘‘కే గన్ధబ్బే చ రక్ఖసే నాగే, కే కిమ్పురిసే చ మానుసే, కే పణ్డితే సబ్బకామదదే, దీఘం రత్తం భత్తా మే భవిస్సతి, కే చ ఛవే పాథికపుత్తే, కా చ తథాగతానం అరహన్తానం సమ్మాసమ్బుద్ధానం ఆసాదనా’’తి పాళిదస్సనతో. యస్మా పన కే గన్ధబ్బే చ రక్ఖసే నాగే ఇతిఆదీసు పాళీసు ‘‘కే’’తి పచ్చత్తవచనం ఏకారన్తమ్పి దిస్సతి, తస్మా ‘‘కే’’తి రూపభేదో చేత్థ ఞేయ్యో. తథా ‘‘కిస్సస్స ఏకధమ్మస్స, వధం రోచేసి గోతమ. కిస్మిం మే సివయో కుద్ధా. కమ్హి కాలే తయా వీర, పత్థితా బోధిముత్తమా’’తిఆదీని చ నిదస్సనపదాని ఞేయ్యాని. అపిచ –

‘‘కో తే బలం మహారాజ’’, ఇతిఆదీసు పాళిసు;

క్వసద్దత్థే వత్తతీతి, ఞేయ్యా కో ఇచ్చయం సుతి.

పేతం తం సామమద్దక్ఖిం, కో ను త్వం సామ జీవసి;

ఇతి పాఠే కథంసద్దా-భిధేయ్యే వత్తతీతి చ.

ఏతేసు ద్వీసు అత్థేసు, దిట్ఠో కో ఇచ్చయం రవో;

నిపాతోతి గహేతబ్బో, సుతిసామఞ్ఞతో రుతో.

నపుంసకలిఙ్గే కం, కాని. కం, కాని. సేసం పుల్లిఙ్గసదిసం యోజేతబ్బం. అథ వా ‘‘కిం చిత్తం. కిం రూపం. కిం పరాభవతో ముఖం. కిం ఇచ్ఛసీ’’తిఆదిపయోగదస్సనతో పన ‘‘కిం, కాని. కిం, కానీ’’తి వత్వా సేసం పుల్లిఙ్గసదిసం యోజేతబ్బం. అయం నయో యుత్తతరో, ఇదం నపుంసకలిఙ్గం.

కా, కా, కాయో. కం, కా, కాయో. కాయ, కాహి, కాభి. కాయ, కస్సా, కాసం, కాసానం. కాయ, కస్సా, కాహి, కాభి. కాయ, కస్సా, కాసం కాసానం. కాయ, కస్సా, కాయం, కస్సం, కాసు.

ఏత్థ పన కాయోతి పదస్స అత్థిభావే ‘‘కాయో అమోఘా గచ్ఛన్తీ’’తి నిదస్సనం దట్ఠబ్బం. ఇదం ఇత్థిలిఙ్గం. ఏవం కింసద్దస్స నామికపదమాలా భవతి. ఏత్థేతస్స అత్థుద్ధారో వుచ్చతే – కిం సద్దో ‘‘కిం రాజా యో లోకం న రక్ఖతి. కిం ను ఖో నామ తుమ్హే మం వత్తబ్బం మఞ్ఞథా’’తిఆదీసు గరహనే ఆగతో. ‘‘యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్న’’న్తిఆదీసు అనియమే. ‘‘కిన్తే వక్కలి ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన, యో ఖో వక్కలి ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతీ’’తిఆదీసు నిప్పయోజనతాయం. ‘‘కిం న కాహామి తే వచో’’తిఆదీసు సమ్పటిచ్ఛనే. ‘‘కింసూధ విత్తం పురిసస్స సేట్ఠ’’న్తిఆదీసు పుచ్ఛాయం, పుచ్ఛా చ నామ కారణపుచ్ఛాదివసేన అనేకవిధా, అతో కారణపుచ్ఛాదివసేనపి కింసద్దస్స పవత్తి విత్థారతో ఞేయ్యా. తథా హి అయం ‘‘కిం ను సన్తరమానోవ, కాసుం ఖణసి సారథి. కిం ను జాతిం న రోచేసి. కేన తేతాదిసో వణ్ణో’’తిఆదీసు కారణపుచ్ఛాయం వత్తతి. ‘‘కిం కాసుయా కరిస్సతీ’’తిఆదీసు కిచ్చపుచ్ఛాయం. ‘‘కిం సీలం. కో సమాధీ’’తిఆదీసు సరూపపుచ్ఛాయం. ‘‘కిం ఖాదసి. కిం పివసీ’’తిఆదీసు వత్థుపుచ్ఛాయం. ‘‘ఖాదసి కిం పివసి కి’’న్తిఆదీసు క్రియాపుచ్ఛాయం వత్తతి. అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛాతి ఏవమాదికా పన పఞ్చవిధా పుచ్ఛా కింసద్దస్స అత్థుద్ధారే అనాహరితబ్బత్తా అనాగతాతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థేతం వుచ్చతి –

గరహాయం అనియమే, నిప్పయోజనతాయ చ;

సమ్పటిచ్ఛనపుచ్ఛాసు, కింసద్దో సమ్పవత్తతి.

పరపదేన సద్ధిం సమాసోపిస్స వేదితబ్బో ‘‘కింసముదయో, కింవేదనో, కింసఞ్ఞోజనో’’తి. ఏత్థ ‘‘కో, కే. కా, కా, కాయో. కిం, కానీ’’తి ఏవం లిఙ్గత్తయవసేన విభత్తాని కింసద్దమయాని పదాని సమాసపదత్తే పున కిమితి పకతిభావేనేవ తిట్ఠన్తి. నామసద్దేన పన సమాసే తేసం ద్విధా గతి దిస్సతి ‘‘కిన్నామో, కోనామో’’తి. సబ్బాని పనేతాని ఇత్థినపుంసకలిఙ్గవసేన బహువచనవసేన చ యోజేతబ్బాని.

కింసద్దస్స సమాసమ్హి, సద్ధిం నామరవేన వే;

‘‘కిన్నామో’’ ఇతి ‘‘కోనామో’’, ఇతి చేవం గతి ద్విధా.

‘‘కోనామో తే ఉపజ్ఝాయో’’, ఇచ్చాదేత్థ నిదస్సనం;

సహఞ్ఞేన సమాసమ్హి, ‘‘కిం కిం’’ఇచ్చేవ సుయ్యతే.

తథా హి ‘‘కించిత్తో త్వం భిక్ఖు. కింకారపటిస్సావినీ’’తిఆదీసు కింసద్దో సరూపమవిజహన్తో తిట్ఠతి. తత్థ హి కించిత్తం యస్స సో కించిత్తో. ‘‘కిం కరోమి సామీ’’తి ఏవం కిన్తి కారో కరణం సద్దనిచ్ఛారణం కింకారో, తం పటిస్సావేతీతి కింకారపటిస్సావినీతిఆది నిబ్బచనమిచ్ఛితబ్బం. ‘‘కిన్నరో. కింపక్కమివ భక్ఖిత’’న్తిఆదీసు పన నిబ్బచనమప్పసిద్ధం, కింసద్దోయేవ పదావయవభావేన సుతో. తథా హి సో కత్థచి పదావయవభావేన కత్థచి ను సు నుఖో కారణాదిసద్దేహి సహచారిభావేన చ సుయ్యతి. అత్రిమే పయోగా – ఏసా తే ఇత్థీ కిం హోతి. ఏతే మనుస్సా తుమ్హాకం కిం హోన్తి. కిమ్పురిసానుచిణ్ణో. కిం ను భీతోవ తిట్ఠసి. కింసుఛేత్వా సుఖం సేతి. కిం నుఖో కారణం. కిం కారణా అమ్మ తువం పమజ్జసి, కిఞ్హి నామ చజన్తస్స, వాచాయ అదదమప్పకన్తి ఏవమాదయో. అత్రిదం వుచ్చతి –

‘‘విసుం పదావయవో వా, హుత్వా న్వాదీహి వా పన;

యుత్తో సద్దేహి కింసద్దో, దిట్ఠో సుగతసాసనే.

పాళినయానుసారేన, సేసానం సమ్భవోపి చ;

ఞేయ్యో విఞ్ఞూహి సద్ధమ్మ-నయఞ్ఞూహి పభేదతో’’తి.

ఇదాని సబ్బనామికభావే ఠితేహి కో కంసద్దేహి సమానసుతికానం అఞ్ఞేసం కో కంసద్దానం నామికపదమాలావిసేసో వత్తబ్బో సియా, సో హేట్ఠా లిఙ్గత్తయమిస్సకపరిచ్ఛేదే వుత్తో. అసబ్బనామికత్తా పన పురిస చిత్తనయేనేవ విభత్తో. తథా హి యదా కోసద్దో బ్రహ్మవాతకాయత్థవాచకో, కంసద్దో పన సిరోజలసుఖత్థవాచకో, తదా తాని పదాని అసబ్బనామికాని, కస్మా? అకింసద్దమయత్తా సబ్బనామికరూపసఙ్ఖాతేహి అసాధారణరూపేహి విరహితత్తా పుచ్ఛత్థతో అత్థన్తరవాచకత్తా చ. ఏత్థ పన సమానసుతివసేన అత్థన్తరవిఞ్ఞాపనత్థం కోసద్దో కంసద్దోతి చ వుత్తం, ఏకన్తతో పన సబ్బనామికత్తే కింసద్దోయేవ, సుద్ధనామత్తే కసద్దోయేవాతి గహేతబ్బం. ఇచ్చేవం –

కాయే బ్రహ్మని వాతే చ, సీసే జలసుఖేసు చ;

కసద్దో వత్తతీ తీసు, పుమా తీసు నపుంసకో.

ఏవం సబ్బనామభూతానం కింకసద్దానం పవత్తి వేదితబ్బా.

ఇధ వుత్తప్పకారానం, అత్థానం దాని సఙ్గహో;

పఞ్ఞావేపుల్లకరణో, ఏకదేసేన వుచ్చతే.

కిం కింపక్కేన సదిసం, కాయో కింపభవో వద;