౧౩. సవినిచ్ఛయసఙ్ఖ్యానామనామికపదమాలా

ఇతో పరం పవక్ఖామి, సఙ్ఖ్యానామికపన్తియో;

భూధాతుజేహి రూపేహి, అఞ్ఞేహి చుపయోజితుం.

యా హి సా హేట్ఠా అమ్హేహి ఏక ద్వితి చతుఇచ్చేతేసం సఙ్ఖ్యాసబ్బనామానం నామికపదమాలా కథితా, తం ఠపేత్వా ఇధ అసబ్బనామానం పఞ్చ ఛ సత్తాదీనం సఙ్ఖ్యానామానం నామికపదమాలా భూధాతుమయేహి అఞ్ఞేహి చ రూపేహి యోజనత్థం వుచ్చతే –

పఞ్చ, పఞ్చహి, పఞ్చభి, పఞ్చన్నం, పఞ్చసు. సత్తన్నం విభత్తీనం వసేన ఞేయ్యం. ‘‘పఞ్చ భూతా, పఞ్చ అభిభవితారో, పఞ్చ పురిసా, పఞ్చ భూమియో, పఞ్చ కఞ్ఞాయో, పఞ్చ భూతాని, పఞ్చ చిత్తానీ’’తిఆదినా సబ్బత్థ యోజేతబ్బం. ఛ, ఛహి, ఛభి, ఛన్నం, ఛసు, ఛస్సు ఇతిపి. ‘‘ఛస్సు లోకో సముప్పన్నో, ఛస్సు క్రుబ్బతి సన్థవ’’న్తి హి పాళి. సత్త, సత్తహి, సత్తభి, సత్తన్నం, సత్తసు. అట్ఠ, అట్ఠహి, అట్ఠభి, అట్ఠన్నం, అట్ఠసు. నవ, నవహి, నవభి, నవన్నం, నవసు. దస, దసహి, దసభి, దసన్నం, దససు. ఏవం ఏకాదస. ద్వాదస, బారస. తేరస, తేదస, తేళస. చతుద్దస, చుద్దస. పఞ్చదస, పన్నరస. సోళస. సత్తరస. అట్ఠారస, అట్ఠారసహి, అట్ఠారసభి, అట్ఠారసన్నం, అట్ఠారససు. సబ్బమేతం బహువచనవసేన గహేతబ్బం.

ఏకూనవీసతి, ఏకూనవీసం ఇచ్చాదిపి. ఏకూనవీసాయ, ఏకూనవీసాయం, ఏకూనవీస భిక్ఖూ తిట్ఠన్తి, ఏకూనవీసం భిక్ఖూ పస్సతి, ఏవం ‘‘కఞ్ఞాయో చిత్తానీ’’తి చ ఆదినా యోజేతబ్బం. ఏకూనవీసాయ భిక్ఖూహి ధమ్మో దేసితో, ఏకూనవీసాయ కఞ్ఞాహి కతం, ఏకూనవీసాయ చిత్తేహి కతం, ఏకూనవీసాయ భిక్ఖూనం చీవరం దేతి, ఏకూనవీసాయ కఞ్ఞానం ధనం దేతి, ఏకూనవీసాయ చిత్తానం రుచ్చతి, ఏకూనవీసాయ భిక్ఖూహి అపేతి. ఏవం కఞ్ఞాహి చిత్తేహి. ఏకూనవీసాయ భిక్ఖూనం సన్తకం, ఏవం కఞ్ఞానం చిత్తానం. ఏకూనవీసాయం భిక్ఖూసు పతిట్ఠితం. ఏవం ‘‘కఞ్ఞాసు చిత్తేసూ’’తి యోజేతబ్బం. ఏకూనవీసతి, ఏకూనవీసతిం, ఏకూనవీసతియా, ఏకూనవీసతియం.

వీసతి, వీసతిం, వీసతియా, వీసతియం. వీస, వీసం, వీసాయ, వీసాయం. తథా ఏకవీస ద్వావీస బావీస తేవీస చతువీస ఇచ్చాదీసుపి. తింస, తింసం, తింసాయ, తింసాయం. చత్తాలీస, చత్తాలీసం, చత్తాలీసాయ, చత్తాలీసాయం. చత్తారీస ఇచ్చాదిపి. పఞ్ఞాస, పఞ్ఞాసం, పఞ్ఞాసాయ, పఞ్ఞాసాయం. పణ్ణాస, పణ్ణాసం, పణ్ణాసాయ, పణ్ణాసాయం. సట్ఠి, సట్ఠిం, సట్ఠియా, సట్ఠియం. సత్తతి, సత్తతిం, సత్తతియా, సత్తతియం. సత్తరి ఇచ్చాదిపి. అసీతి, అసీతిం, అసీతియా, అసీతియం. నవుతి. నవుతిం, నవుతియా, నవుతియం.

ఇత్థఞ్చ అఞ్ఞథాపి సఙ్ఖ్యారూపాని గహేతబ్బాని. ఏకూనవీసేహి, ఏకూనవీసానం, ఏకూనవీసేసు. ‘‘ఛన్నవుతీన’’న్తి చ ఆదినాపి సఙ్ఖ్యారూపానం కత్థచి దస్సనతో కేచి సద్దసత్థవిదూ ఊనవీసతిసద్దం సబ్బదాపి ఏకవచనన్తమిత్థిలిఙ్గమేవ పయుఞ్జన్తి. కేచి ‘‘వీసతిఆదయో ఆనవుతి ఏకవచనన్తా ఇత్థిలిఙ్గా’’తి వదన్తి. కేచి పనాహు –

‘‘సద్దా సఙ్ఖ్యేయ్యసఙ్ఖాసు, ఏకత్తే వీసతాదయో;

సఙ్ఖత్థే ద్విబహుత్తమ్హి, తా తు చానవుతిత్థియో’’తి.

ఏత్థ ద్వివచనం ఛడ్డేతబ్బం బుద్ధవచనే తదభావతో. సబ్బేసమ్పి చ తేసం యథావుత్తవచనం కిఞ్చి పాళిప్పదేసం పత్వా యుజ్జతి, కిఞ్చి పన పత్వా న యుజ్జతి వీసతివీసంతింసంఇచ్చాదీనఞ్హి సఙ్ఖత్థానం సద్దానం బహువచనప్పయోగవసేనపి పాళియం దస్సనతో, కచ్చాయనే చ యోవచనసమ్భూతరూపవన్తతాదస్సనతో. తస్మా యథాసమ్భవం యథాపావచనఞ్చ ఇత్థిలిఙ్గభావే తేసమేకవచనన్తతా వేదితబ్బా అత్థి నత్థిసద్దానం వియ.

అత్థినత్థిసద్దా హి నిపాతత్తా ఏకత్తేపి బహుత్తేపి పవత్తన్తి ‘‘పుత్తా మత్థి ధనమ్మత్థి. నత్థి అత్తసమం పేమం. నత్థి సమణబ్రాహ్మణా’’తిఆదీసు. అలిఙ్గత్తేపి పనేతేసం కత్థచి ఇత్థిలిఙ్గభావో దిట్ఠో. అభిధమ్మే హి ధమ్మసేనాపతినా అనుధమ్మచక్కవత్తినా వోహారకుసలేన వోహారకుసలసాధకేన ‘‘అత్థియా నవ. నత్థియా నవా’’తి ఏకవచనన్తం ఇత్థిలిఙ్గరూపం దస్సితం, తస్మా వీసతివీసతిమిచ్చాదీనమ్పి యథాసమ్భవం యథాపావచనఞ్చ ఇత్థిలిఙ్గభావే ఏకవచనన్తతా వేదితబ్బా.

తత్థేకే ‘‘హేతుయా అధిపతియా’’తి చ ఇదం లిఙ్గవిపల్లాసవసేన గహేతబ్బం మఞ్ఞన్తి. తమ్మతివసేన ‘‘హేతుమ్హి అధిపతిమ్హీ’’తి పుల్లిఙ్గభావో పటిపాదేతబ్బో, ‘‘హేతుపచ్చయే అధిపతిపచ్చయే’’ ఇచ్చేవత్థో. అథ వా ‘‘హేతుయా అధిపతియా’’తి ద్వయమిదం ఇత్థిలిఙ్గరూపపటిభాగం పుల్లిఙ్గరూపన్తి గహేతబ్బం ‘‘హేతుయో జన్తుయో’’తిఆదీనం ఇత్థిలిఙ్గరూపపటిభాగానం పుల్లిఙ్గరూపానమ్పి విజ్జమానత్తా, ‘‘అత్థియా నత్థియా’’తి ఇదం పన లిఙ్గవిపల్లాసవసేన వుత్తన్తి న గహేతబ్బం అత్థి నత్థిసద్దానం అలిఙ్గభేదత్తా. న హి అత్థి నత్థిసద్దా తీసు లిఙ్గేసు ఏకస్మిమ్పి అన్తోగధా. ఏతేసు హి అత్థిసద్దో ఆఖ్యాతనిపాతవసేన భిజ్జతి ‘‘అత్థి సన్తి సంవిజ్జతి. అత్థిఖీరా బ్రాహ్మణీ’’తిఆదీసు, నత్థిసద్దో పన నిపాతోయేవ. ఇచ్చేవం అత్థి నత్థిసద్దానం నిపాతానఞ్చ లిఙ్గవచనవసేన కథనం యుజ్జతి ఇత్థిలిఙ్గాదివసేన ఏకత్తాదివసేన చ అప్పవత్తనతో. వుత్తఞ్చ –

‘‘సదిసం తీసు లిఙ్గేసు, సబ్బాసు చ విభత్తిసు;

వచనేసు చ సబ్బేసు, యం న బ్యేతి తదబ్యయ’’న్తి.

ఏత్థ సియా – నను చ భో ‘‘అత్థి సక్కా లబ్భా ఇచ్చేతే పఠమాయా’’తి వచనతో అత్థిసద్దో పఠమాయ విభత్తియా యుత్తో, ఏవం సన్తే కస్మా ‘‘సదిసం తీసు లిఙ్గేసూ’’తిఆది వుత్తన్తి? సచ్చం అత్థిసద్దో పఠమాయ విభత్తియా యుత్తో, తథా నత్థిసద్దో అత్థిసద్దస్స వచనలేసేన గహేతబ్బత్తా యుగళపదత్తా చ. ఇదం పన ‘‘సదిసం తీసు లిఙ్గేసూ’’తిఆదివచనం ఉపసగ్గనిపాతసఙ్ఖాతే అసఙ్ఖ్యాసద్దే సన్ధాయ వుత్తం, న ఏకేకమసఙ్ఖ్యాసద్దం సన్ధాయ. తథా హి ‘‘అసఙ్ఖ్యా’’తి చ ‘‘అబ్యయా’’తి చ లద్ధవోహారేసు ఉపసగ్గనిపాతేసు ఉపసగ్గా సబ్బేపి సబ్బవిభత్తివచనకా. నిపాతానం పన ఏకచ్చే పఠమాదీసు యథారహం విభత్తియుత్తా, ఏకచ్చే అవిభత్తియుత్తా. తత్థ యే యదగ్గేన విభత్తియుత్తా, తే తదగ్గేన తబ్బచనకా. ఉపసగ్గనిపాతేసు హి పచ్చేకం ‘‘ఇదం నామ వచన’’న్తి లద్ధుం న సక్కా, సబ్బసఙ్గాహకవసేన పన ‘‘సదిసం తీసు లిఙ్గేసూ’’తిఆది పుబ్బాచరియేహి వుత్తం. కచ్చాయనాచరియేనపి ఇమమేవత్థం సన్ధాయ ‘‘సబ్బాసమావుసోపసగ్గనిపాతాదీహి చా’’తి వుత్తం. న హి ఆవుసోసద్దతో సబ్బాపి విభత్తియో లబ్భన్తి, అథ ఖో ఆలపనత్థవాచకత్తా ఏకవచనికఅనేకవచనికా పఠమావిభత్తియోయేవ లబ్భన్తి. అయమస్మాకం ఖన్తి.

కేచి పన సబ్బేహిపి నిపాతేహి సబ్బవిభత్తిలోపం వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. ‘‘అత్థి సక్కా లబ్భా ఇచ్చేతే పఠమాయ. దివా భియ్యో నమో ఇచ్చేతే పఠమాయ చ దుతియాయ చా’’తిఆదివచనతో, పదపూరణమత్తానఞ్చ అవిభత్తియుత్తానం అథ ఖలు వత వథ ఇచ్చాదీనం నిపాతానం వచనతో. ఏత్థాపి సియా ‘‘నను చ భో అవిభత్తియుత్తానమ్పి నిపాతానం సమ్భవతో అత్థి నత్థిసద్దానం అవిభత్తికో నిద్దేసో కాతబ్బో, అథ కిమత్థం ‘అత్థియా నవ, నత్థియా నవా’తి సవిభత్తికో నిద్దేసో కతో’’తి? సబ్బథా విభత్తీహి వినా అత్థస్స నిద్దిసితుమసక్కుణేయ్యత్తాతి.

యది ఏవం ‘‘అత్థి సక్కా లబ్భా ఇచ్చేతే పఠమాయా’’తి వచనతో అత్థి నత్థిసద్దా లుత్తాయ పఠమాయ విభత్తియా వసేన పఠమావిభత్తికాయేవ నిద్దిసితబ్బా, ఏవమకత్వా కస్మా సత్తమ్యన్తవసేన ‘‘అత్థియా నత్థియా’’తి నిద్దిట్ఠాతి? సచ్చం, అత్థి నత్థిసద్దా పఠమావిభత్తియుత్తాయేవ నిద్దిసితబ్బా, తథాపి ‘‘అత్థిపచ్చయే నవ, నత్థిపచ్చయే నవా’’తి ఏతస్సత్థస్స పరిదీపనే పఠమాయ ఓకాసో నత్థి, సత్తమియాయేవ పన అత్థి, తస్మా ‘‘అత్థియా నవ, నత్థియా నవా’’తి వుత్తం. ఇతి అత్థియానత్థియాసద్దానం సత్తమ్యన్తభావే సిద్ధేయేవ తతియాచతుత్థీపఞ్చమీఛట్ఠియన్తభావోపి సిద్ధోయేవ హోతి. తస్మా ‘‘అత్థిభావో అత్థితా’’తిఆదీసుపి అత్థియా భావో అత్థిభావో, నత్థియా భావో నత్థిభావో, అత్థియా భావో అత్థితాభిఆదినా సమాసతద్ధితవిగ్గహో అవస్సమిచ్ఛితబ్బో. యదిదమమ్హేహి వుత్తం, తం ‘‘పాళియా విరుజ్ఝతీ’’తి న వత్తబ్బం పాళినయానుసారేన వుత్తత్తాతి.

ఏవం హోతు, కస్మా భో ‘‘అత్థియా, నత్థియా’’తి ఇత్థిలిఙ్గనిద్దేసో కతో, నను నిపాతోపసగ్గా అలిఙ్గభేదాతి? సచ్చం, ఇదం పన ఠానం అతీవ సుఖుమం, తథాపి పుబ్బాచరియానుభావఞ్ఞేవ నిస్సాయ వినిచ్ఛయం బ్రూమ. యథా హి వీసతిఇచ్చాదీనం సఙ్ఖ్యాసద్దానం సరూపతో అదబ్బవాచకత్తేపి దబ్బవాచకానం లతామతిరత్తిఇత్థీ యాగువధూసద్దానం వియ ఇత్థిలిఙ్గభావో సద్దసత్థవిదూహి అనుమతో, ఏవం అదబ్బవాచకత్తేపి అత్థి నత్థిసద్దానం కత్థచి ఇత్థిలిఙ్గభావో సద్ధమ్మవిదూహి అనుమతో. తేనాహ ఆయస్మా ధమ్మసేనాపతి ‘‘అత్థియా నవ, నత్థియా నవా’’తి. అథ వా ‘‘అత్థియా, నత్థియా’’తి ఇమాని లిఙ్గభావవినిముత్తాని సత్తమియన్తాని నిపాతపదానీతిపి గహేతబ్బాని, న ఏత్థ చోదేతబ్బం, ఏవరూపాని నిపాతపదాని పుబ్బాచరియేహి వుత్తాని న సన్తి, తస్మా ఛడ్డేతబ్బమిదం వచనన్తి.

పావచనస్మిఞ్హి గరూహి అనిద్దిట్ఠానిపి అనేకవిహితాని నిపాతపదాని సన్దిస్సన్తి, నాపి ‘‘హేతుయా, అధిపతియా, అత్థియా, నత్థియా’’తి ఏవమాదీసు ‘‘అపసద్దా ఇమే’’తి విరోధో ఉప్పాదేతబ్బో. న హి అచిన్తేయ్యానుభావేన పారమితాపుఞ్ఞేన నిప్ఫన్నేన అనావరణఞాణేన సబ్బం ఞేయ్యమణ్డలం హత్థతలే ఆమలకం వియ పచ్చక్ఖం కత్వా పస్సతో బుద్ధస్స వచనే అఞ్ఞేసం వాచావిప్పలాపో అవస్సం లబ్భతీతి. నను చ భో ‘‘హేతుయా, అధిపతియా, అత్థియా, నత్థియా’’తి చ ఇదం సారిపుత్తత్థేరవచనం తేన నిక్ఖిత్తత్తా. తథాగతేన హి తావతింసభపనే దేసితకాలే ఇమాని పదాని న సన్తి, ఏవం సన్తే కస్మా ‘‘బుద్ధవచన’’న్తి వదథాతి? బుద్ధవచనంయేవ నామ. ఆయస్మతో హి సారిపుత్తస్స తథాగతేన నయో దిన్నో, తేనపి పభిన్నపటిసమ్భిదేన సత్థుకప్పేన అగ్గసావకేన సత్థు సన్తికా నయం లభిత్వా బ్యఞ్జనం సురోపితం కతం. సబ్బేపి హి పటిసమ్భిదప్పత్తా అరియా దున్నిరుత్తిం న వదన్తి నిరుత్తిపభేదస్మిం సుకుసలత్తా, తస్మా అఞ్ఞేసమవిసయో ఏస అరియానం వోహారోతి దట్ఠబ్బం.

ఇదాని సతాదీనం నామికపదమాలా వుచ్చతే –

సతం, సతాని, సతా. సతం, సతాని, సతే. సతేన, సతేహి, సతేభి. సతస్స, సతానం. సతా, సతస్మా, సతమ్హా, సతేహి, సతేభి. సతస్స, సతానం. సతే, సతస్మిం, సతమ్హి, సతేసు. ఏవం సహస్సం, సహస్సానీతి యోజేతబ్బం. దససహస్సం సతసహస్సం దససతసహస్సన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అయం పనేత్థ పయోగో ‘‘సతం భిక్ఖూ, సతం ఇత్థియో, సతం చిత్తాని. భిక్ఖూనం సతం, ఇత్థీనం సతం, చిత్తానం సతం. సహస్సాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇత్థఞ్చ అఞ్ఞథాపి సద్దరూపాని భవన్తి. కోటి, కోటీ, కోటియో. రత్తినయేన ఞేయ్యం.

ఏకప్పభుతితో యావ, దసకా యా పవత్తతి;

సఙ్ఖ్యా తావ సా సఙ్ఖ్యేయ్య-ప్పధానాతి గరూ వదుం.

వీసతితో యావ సతా, యా సఙ్ఖ్యా తావ సా పన;

సఙ్ఖ్యాప్పధానా సఙ్ఖ్యేయ్య-ప్పధానాతి చ వణ్ణయుం.

అపిచ –

వీసతో యావ కోటియా, సఙ్ఖ్యా తావ హి సా ఖలు;

సఙ్ఖ్యాప్పధానా సఙ్ఖ్యేయ్య-ప్పధానా చాతి నిద్దిసే.

తథా హి ‘‘అసీతి కోటియో హిత్వా, హిరఞ్ఞస్సాపి పబ్బజి’’న్తి, ‘‘ఖీణాసవా వీతమలా, సమింసు సతకోటియో’’తి చ పాళి దిస్సతి.

ఇమస్మిం పన ఠానే సబ్బేసం సఙ్ఖ్యాసద్దరూపానం పాకటీకరణేన విఞ్ఞూనం సుఖుమఞాణపటిలాభత్థం సాట్ఠకథం ఉదానపాళిప్పదేసం అఞ్ఞఞ్చ పాళిప్పదేసమట్ఠకథావచనఞ్చ ఆహరిత్వా దస్సయిస్సామి –

‘‘యేసం ఖో విసాఖే సతం పియాని, సతం తేసం దుక్ఖాని, యేసం నవుతి పియాని, నవుతి తేసం దుక్ఖాని. యేసం అసీతి…పే… యేసం సత్తతి. యేసం సట్ఠి. యేసం పఞ్ఞాసం, యేసం చత్తారీసం, యేసం తింసం. యేసం ఖో విసాఖే వీసం పియాని, వీసతి తేసం దుక్ఖాని. యేసం దస. యేసం నవ. యేసం అట్ఠ. యేసం సత్త. యేసం ఛ. యేసం పఞ్చ. యేసం చత్తారి. యేసం తీణి. యేసం ద్వే. యేసం ఏకం పియం, తేసం ఏకం దుక్ఖ’’న్తి.

తత్థ సతం పియానీతి సతం పియాయితబ్బవత్థూని. ‘‘సతం పియ’’న్తిపి కేచి పఠన్తి. ఏత్థ చ యస్మా ఏకతో పట్ఠాయ యావ దస, తావ సఙ్ఖ్యాసఙ్ఖ్యేయ్యప్పధానా, తస్మా ‘‘యేసం దస పియాని, దస తేసం దుక్ఖానీ’’తిఆదినా పాళి ఆగతా. కేచి పన ‘‘యేసం దస పియానం, దస తేసం దుక్ఖాన’’న్తిఆదినా పఠన్తి, తం న సున్దరం. యస్మా పన వీసతితో పట్ఠాయ యావ సతం, తావ సఙ్ఖ్యేయ్యప్పధానా సఙ్ఖ్యాప్పధానా చ, తస్మా తత్థాపి సఙ్ఖ్యేయ్యప్పధానంయేవ గహేత్వా ‘‘యేసం ఖో విసాఖే సతం పియాని, సతం తేసం దుక్ఖానీ’’తిఆదినా పాళి ఆగతా. సబ్బేసమ్పి చ యేసం ఏకం పియం, ఏకం తేసం దుక్ఖన్తి పాఠో, న పన దుక్ఖస్సాతి. ఏకస్మిఞ్హి పదక్కమే ఏకరసావ భగవతో దేసనా హోతీతి. తస్మా యథావుత్తనయావ పాళి వేదితబ్బా. అయం తావ సాట్ఠకథో ఉదానపాళిప్పదేసో.

ఇదాని అఞ్ఞో పాళిప్పదేసో అట్ఠకథాపాఠప్పదేసో చ నీయతే –

‘‘సతం హత్థీ సతం అస్సా, సతం అస్సతరీరథా;

సతం కఞ్ఞా సహస్సాని, ఆముక్కమణికుణ్డలా;

ఏకస్స పదవీతిహారస్స, కలం నాగ్ఘన్తి సోళసి’’న్తి

పాళి. ఏత్థ ‘‘సతం హత్థీ’’తిఆదీని విసేసితాని, ‘‘సహస్సానీ’’తి విసేసనం, తస్మా సతంసద్దం సహస్ససద్దేన యోజేత్వా ‘‘హత్థీ’’తిఆదీని పన ఉపపదం కత్వా అత్థో గహేతబ్బో. హత్థీ సతం సహస్సాని. అస్సా సతం సహస్సాని. అస్సతరీరథా సతం సహస్సాని. ఆముక్కమణికుణ్డలా కఞ్ఞా సతం సహస్సాని. ఇదం సఙ్ఖ్యేయ్యప్పధానవసేనత్థగహణం. సఙ్ఖ్యాప్పధానవసేన పన అయమ్పి అత్థో గహేతబ్బో ‘‘హత్థీనం సతసహస్సం, అస్సానం సతసహస్సం, అస్సతరీరథానం సతసహస్సం, ఆముక్కమణికుణ్డలానం కఞ్ఞానం సతసహస్స’’న్తి. అయం నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో. ‘‘యోజనానం సతానుచ్చో, హిమవా పఞ్చ పబ్బతో’’తి అయమట్ఠకథాపాఠో. ఏత్థ ‘‘పఞ్చా’’తి సద్దం సతసద్దేన సద్ధిం యోజేత్వా ‘‘సిప్పికానం సతం నత్థీ’’తి ఏత్థ వియ హిమవా పబ్బతో యోజనానం పఞ్చ సతాని ఉచ్చోతి సఙ్ఖ్యాప్పధానవసేన అత్థో గహేతబ్బో. ‘‘పఞ్చ సతానీ’’తి చ అద్ధునో అచ్చన్తసంయోగవసేన ఉపయోగవచనం. అయం నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో. సతమితి సద్దో ‘‘సతం హోమి, సహస్సం హోమీ’’తిఆదీసు ఏకవచనో. ‘‘అథేత్థేకసతం ఖత్యా, అనుయన్తా యసస్సినో’’తిఆదీసు బహువచనో. ఏవం సహస్సాదీనమ్పి ఏకవచనబహువచనతా లబ్భతి. తథా హి ‘‘భియ్యో నం సతసహస్సం, యక్ఖానం పయిరుపాసతీ’’తి ఏత్థ ‘‘సతసహస్స’’న్తి ఏకవచనం. ‘‘పరోసహస్సం ఖో పనస్స పుత్తా భవిస్సన్తీ’’తి ఏత్థ సహస్సన్తి బహువచనన్తి దట్ఠబ్బం.

‘‘కప్పే చ సతసహస్సే, చతురో చ అసఙ్ఖియే;

అమరం నామ నగరం, దస్సనేయ్యం మనోరమ’’న్తి

పాళి. ఏత్థ ‘‘కప్పే చ సతసహస్సే చతురో చ అసఙ్ఖియేతి సామిఅత్థే ఉపయోగబహువచనం, తస్మా ‘‘మహాకప్పానం సతసహస్సానం చతున్నం అసఙ్ఖియానం మత్థకే’’తి అత్థో గహేతబ్బో, ‘‘మత్థకే’’తి చేత్థ వచనసేసో. ‘‘కప్పసతసహస్సాధికానం చతున్నం అసఙ్ఖియానం మత్థకే’’ఇచ్చేవత్థో. అయం నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

‘‘కప్పే చ సతసహస్సే, చతురో చ అసఙ్ఖియే;

ఏత్థన్తరే యం చరితం, సబ్బం తం బోధిపాచన’’న్తి

పాళి. ఏత్థ ‘‘కప్పే’’తి అచ్చన్తసంయోగవసేన ఉపయోగబహువచనం. ‘‘సతసహస్సే కప్పే’’తి కప్పసద్దసమ్బన్ధేన చాయం పుల్లిఙ్గనిద్దేసో ఉపయోగనిద్దేసో చ. సమానాధికరణఞ్హి ఇదం కప్పసద్దేన. ‘‘చతురో చ అసఙ్ఖియే’’తి అచ్ఛన్తసంయోగవసేన ఉపయోగబహువచనాని. కస్స పన అసఙ్ఖియేతి? అఞ్ఞస్స అవుత్తత్తా కప్పస్స చ వుత్తత్తా పకరణతో ‘‘కప్పాన’’న్తి అయమత్థో విఞ్ఞాయతేవ. న హి వుత్తం వజ్జేత్వా అవుత్తస్స కస్సచి గహణం యుత్తన్తి. చసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో ‘‘మహాకప్పానం చతురో అసఙ్ఖ్యేయ్యే సతసహస్సే చ మహాకప్పే’’తి. అయం నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

‘‘ఘటానేకసహస్సాని, కుమ్భీనఞ్చ సతా బహూ’’తి పాళి. ఏత్థ ఘటాతి ఘటానం. సామిఅత్థే హి ఇదం పచ్చత్తవచనం. ‘‘ఘటానం అనేకసహస్సాని’’ ఇచ్చేవత్థో. కుమ్భీనఞ్చ సతా బహూతి అనేకాని చ కుమ్భీనం సతాని. ఏత్థ నికారలోపో దట్ఠబ్బో. అయం నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

‘‘దసవీససహస్సానం, ధమ్మాభిసమయో అహు;

ఏకద్విన్నం అభిసమయో, గణనాతో అసఙ్ఖియో’’తి

పాళి. ఏత్థ దసవీససహస్సానన్తి దససహస్సానం వీససహస్సానఞ్చ. ధమ్మాభిసమయోతి చతుసచ్చప్పటివేధో. ఏకద్విన్నన్తి సీసమత్తకథనం, తేన ‘‘ఏకస్స చేవ ద్విన్నఞ్చ తిణ్ణం చతున్నం…పే… దసన్న’’న్తిఆదినా నయేన అసఙ్ఖ్యేయ్యోతి అత్థో. అయం నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

‘‘చత్తారి సతసహస్సాని, ఛళభిఞ్ఞా మహిద్ధికా;

దీపఙ్కరం లోకవిదుం, పరివారేన్తి సబ్బదా’’తి

పాళి. ఏత్థ చత్తారి సతసహస్సానీతి ఇదం లిఙ్గభేదవసేన ‘‘ఛళభిఞ్ఞా మహిద్ధికా’’తి ఇమేహి ద్వీహి పదేహి సమానాధికరణం. ఈదిసేసు హి ఠానేసు అసఙ్ఖ్యేయ్య వాచకోపి సద్దో నపుంసకోవ హోతి, తస్మా ‘‘చత్తారి సతసహస్సానీ’’తి చ ‘‘ఛళభిఞ్ఞా’’తి చ ‘‘మహిద్ధికా’’తి చ ఏతం పదత్తయం సమానాధికరణం. అథ వా ఛళభిఞ్ఞా మహిద్ధికాతి ఛళభిఞ్ఞానం మహద్ధికానన్తి సామిఅత్థే పచ్చత్తవచనం దట్ఠబ్బం. ఇమస్మిం పనత్థే ‘‘చత్తారి సతసహస్సానీ’’తి అయం సఙ్ఖ్యావచనో భవతి. ‘‘తీణి సతసహస్సాని, నారియో సమలఙ్కతా’’తిఆదీసుపి అయం నయో నేతబ్బో. ‘‘తా చ సత్త సతా భరియా, దాస్యో సత్త సతాని చా’’తి పాళి. ఏత్థ సతాతి ‘‘సతానీ’’తి నపుంసకవసేన గహేతబ్బం, న ఇత్థిలిఙ్గవసేన. ‘‘సతా’’తి హి ‘‘పఞ్చ చిత్తా విపాకా’’తిఆదీని వియ నపుంసకరూపం. ఇత్థిలిఙ్గభూతా హి సతసద్దో నత్థి, తథా పుల్లిఙ్గభూతో. యది చ ద్విలిఙ్గో సతసద్దో సియా, ఏవఞ్చ సతి ‘‘పురిసో, కఞ్ఞా’’తి చ ఓకారన్తపుల్లిఙ్గఆకారన్తిత్థిరూపేహిపిభవితబ్బం. రూపద్వయమ్పి సతసద్దస్స నత్థి, తేన ఞాయతి ‘‘సతసద్దో ఏకన్తనపుంసకో’’తి.

నను చ భో ‘‘తా దేవతా సత్తసతా ఉళారా’’తి ఏత్థ సతసద్దో ఇత్థిలిఙ్గో హుత్వా దిస్సతీతి? న, నపుంసకోయేవాతి. నను చ భో దేవతాసద్దేన సమానాధికరణోతి? సచ్చం సమానాధికరణో, తథాపి నపుంసకోయేవ. ఈదిసేసు హి సఙ్ఖ్యావిసయేసు సమానాధికరణభావో అప్పమాణో. తథా హి ‘‘పఞ్చ పచ్చేకబుద్ధసతాని ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరవాసినో అహేసు’’న్తి నపుంసకలిఙ్గేన పుల్లిఙ్గస్స సమానాధికరణతా దిస్సతి, తస్మా ‘‘తా దేవతా సత్తసతా ఉళారా’’తి ఏత్థాపి ‘‘సత్తసతానీ’’తి నపుంసకభావోయేవాతి అవగన్తబ్బో. ‘‘సత్త హత్థిసతే దత్వా’’తిఆదీసుపి సతసద్దో నపుంసకోయేవ. అయం నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

‘‘నవుతికోటిసహస్సేహి, పరివారేసి మహామునీ’’తి పాళి. ఏత్థ ‘‘నవుతికోటిసహస్సేహి భిక్ఖూహీ’’తి వా ‘‘భిక్ఖూనం నవుతికోటిసహస్సేహీ’’తి వా సఙ్ఖ్యేయ్యసఙ్ఖ్యాపధానవసేన అత్థో గహేతబ్బో. అయం నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

‘‘సతసహస్సవస్సాని, ఆయు తస్స మహేసినో’’తి పాళి. ఏత్థ ‘‘సతసహస్సవస్సానీ’’తి కాలస్స అచ్చన్తసంయోగవసేన ఉపయోగవచనం. తథా ‘‘దసవస్ససహస్సాని, అగార’మజ్ఝ సో వసీ’’తి పాళియమ్పి. అయం నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

‘‘ఇతో సతసహస్సమ్హి, కప్పే ఉప్పజ్జి నాయకో’’తి పాళి, ‘‘ఏకనవుతే ఇతో కప్పే’’తి పాళి చ. ఏత్థ సతసహస్సమ్హి కప్పేతి సతసహస్సానం కప్పానం మత్థకే. ఏకనవుతే కప్పేతి ఏకనవుతియా కప్పానం మత్థకేతి భుమ్మవచనస్స సామిభుమ్మవచనవసేన అత్థో గహేతబ్బో. తథా హి ‘‘భగవతి బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి ఏత్థ భుమ్మవచనస్స ‘‘భగవతో సన్తికే’’తి సామిభుమ్మవచనవసేన అత్థో గహితో. అయం నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

‘‘యది తత్థ సహస్సాని, సతాని నహుతాని చ;

నేవమ్హాకం భయం కోచి, వనే వాళేసు విజ్జతీ’’తి

పాళి. అయమేతస్సా అత్థో – తత్థ వనే వాళానం సహస్సాని చ సతాని చ నహుతాని చ యది విజ్జన్తి. అథ వా సహస్సాని సతానీతి సతసహస్సాని, వాళానం సతసహస్సాని చ నహుతాని చ యది విజ్జన్తి, ఏవం విజ్జన్తేసుపి వాళేసు కోచీతి క్వచి. కోచిసద్దో హి ‘‘కో తే బలం మహారాజా’’తి ఏత్థ కోసద్దో వియ క్వసద్దత్థే వత్తతి, నిమిత్తత్థే చాయం నిద్దేసో. తేన ‘‘కోచి క్వచి కిస్మిఞ్చి వాళే ఏకస్సపి వాళమిగస్స కారణా నేవమ్హాకం భయం విజ్జతీ’’తి అత్థో గహేతబ్బో. అథ వా కోచీతి కిఞ్చి అప్పమత్తకమ్పి. ఏత్థ పన ‘‘వాళేసూ’’తి నిమిత్తత్థే భుమ్మం. వాళానం కారణా అప్పమత్తకమ్పి అమ్హాకం భయం న విజ్జతీతి. అయం నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

‘‘సబ్బం సతసహస్సాని, ఛత్తింసపరిమణ్డలం;

దసఞ్చేవ సహస్సాని, అడ్ఢుడ్ఢాని సతాని చా’’తి

అట్ఠకథాపాఠో. ఏత్థ యస్మా సద్దతో సమానవిభత్తిలిఙ్గవచనానం పదానం అసమానవిభత్తిలిఙ్గవచనానం వా అత్థతో పన సమానానం దూరే ఠితానమ్పి ఏకసమ్బన్ధో హోతి, ఇతరేసం సమీపే ఠితానమ్పి న హోతి, తస్మా ‘‘సబ్బ’’న్తిదం ‘‘పరిమణ్డల’’న్తిమినా సమ్బన్ధితబ్బం. ‘‘ఛత్తింసా’’తి ఇదం పన ‘‘సతసహస్సానీ’’తిమినా సమ్బన్ధితబ్బం. అయం నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

‘‘దువే సతసహస్సాని, చత్తారి నహుతాని చ;

ఏత్తకం బహలత్తేన, సఙ్ఖాతాయం వసున్ధరా’’తి

అట్ఠకథాపాఠో. ఏత్థ ‘‘దువే’’తి విసేసనం, ‘‘సతసహస్సానీ’’తి విసేసితబ్బం. తథా ‘‘చత్తారీ’’తి విసేసనం, ‘‘నహుతానీ’’తి విసేసితబ్బం. తథా హి ‘‘సతసహస్సాని నహుతాని చా’’తి ఇమాని ‘‘దువే చత్తారీ’’తి ఇమేహి విసేసితబ్బత్తా ‘‘ద్విసతసహస్సం చతునహుత’’న్తి అత్థప్పకాసనాని భవన్తి. ఏవం సన్తేపి ‘‘దువే’’ఇచ్చాదీనం సఙ్ఖ్యాసద్దానం ‘‘సతసహస్సానీ’’తిఆదీహి సఙ్ఖ్యాసద్దేహి సమానాధికరణతా పుబ్బాచరియేహి న వుత్తా. యస్మా పన యథా ‘‘దువే పుథుజ్జనా వుత్తా. సతసహస్సం భిక్ఖూ’’తిఆదీసు సమానాధికరణతా లబ్భతి దబ్బవాచకత్తా విసేసితబ్బపదానం, న తథా ‘‘దువే సతసహస్సానీ’’తిఆదీసు అదబ్బవాచకత్తా విసేసితబ్బపదానం, తస్మా ఈదిసేసు ఠానేసు సమానాధికరణతా న ఇచ్ఛితబ్బా యుత్తియా అభావతో. యది ఏవం ‘‘కుసలా, రూపం, చక్ఖుమా’’తిఆదీనం వియ ఇమేసమఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధరహితా సియాతి? న, విసేసనవిసేసితబ్బభావేన గహితత్తా. యజ్జేవం సమానాధికరణభావో లద్ధబ్బోతి? న, నియమాభావతో. ఏకన్తేన హి గుణగుణీనంయేవ విసేసనవిసేసితబ్బానం సమానాధికరణభావో, న ఇతరేసం విసేసనవిసేసితబ్బత్తేపి.

తత్థ ‘‘ఏత్తక’’న్తి పమాణవచనం. ‘‘బహలత్తేనా’’తి విసేసనే తతియా. ఉభయేన ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘అయం వసున్ధరా బహలత్తేన యోజనానం దువే సతసహస్సాని చత్తారి నహుతాని చ ఏత్తకం సఙ్ఖాతా’’తి. ‘‘ఏత్తక’’న్తి పదస్స చ ‘‘దువే సతసహస్సాని చత్తారి నహుతాని చా’’తి ఇమేహి వా ‘‘వసున్ధరా’’తి ఇమినా వా సమానాధికరణతా న ఇచ్ఛితబ్బా. ఏత్తకన్తి హి భావనపుంసకం, యం సద్దసత్థే క్రియావిసేసనన్తి వదన్తి. తస్స ‘‘ఏత్తకేన పమాణేన’’ఇచ్చేవత్థో. అపిచ ‘‘దువే సతసహస్సాని చత్తారి న హుతాని చా’’తి ఇమేసమ్పి ‘‘వసున్ధరా’’తి ఇమినా సమానాధికరణతా న ఇచ్ఛితబ్బా ‘‘భిక్ఖూనం సత’’న్తి ఏత్థ సతసద్దస్స వియ సఙ్ఖ్యావచనమత్తత్తా. తథా హి ‘‘ఏత్తక’’న్తి వుత్తం. ‘‘సఙ్ఖాతా’’తి పన ‘‘అయ’’న్తి చ ఇమేసం ‘‘వసున్ధరా’’తి ఇమినా సమానాధికరణతా లబ్భతి. సబ్బోపాయం నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

‘‘దసేత్థ రాజియో సేతా, దస్సనీయా మనోరమా;

ఛ పిఙ్గలా పన్నరస, హలిద్దా తా చతుద్దసా’’తి

పాళి. ఏత్థ ఛ పిఙ్గలా పన్నరసాతి ఛ చ పన్నరస చాతి ఏకవీసతి పిఙ్గలా రాజియోతి అత్థో గహేతబ్బో.

తథా –

‘‘పుత్తాపి తస్స బహవో, ‘ఏకనామా’తి మే సుతం;

అసీతి దస ఏకో చ, ఇన్దనామా మహబ్బలా’’తి

పాళి. ఏత్థ పన ‘‘ఏకనవుతీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘అసీతి దస ఏకో చా’’తి వుత్తం. విచిత్రసద్దరచనఞ్హి పావచనం. అయం నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

‘‘తింసపురిసనావుత్యో, సబ్బేవేకేకనిచ్చితా;

యేసం సమం న పస్సామి, కేవలం మహి’మం చర’’న్తి

పాళి. ఏత్థ ‘‘పురిసానం తింససహస్సాని నవుతి చ సతాని తింస నావుత్యో’’తి వుచ్చన్తి. ఇమస్మిం పన ఠానే తింససద్దతో సహస్ససద్దస్స నవుతిసద్దతో చ సతసద్దస్స లోపం కత్వా ‘‘తింస నావుత్యో’’తి వుత్తన్తి న గహేతబ్బం. ఏవఞ్హి గహణే సతి యత్థ కత్థచిపి ఏదిసీ సద్దరచనా కాతబ్బా సియా, కతాయ చ ఏదిసాయ సద్దరచనాయ అత్థావగమో వినా ఉపదేసేన సుణన్తానం న సియా, తస్మా నేవం గహేతబ్బం. ఏవం పన గహేతబ్బం – ‘‘తింస నావుత్యో’’తి ఇదం లోకసఙ్కేతరూళ్హం వచనం, సఙ్కేతరూళ్హస్స పన వచనస్సత్థో యస్మా గహితపుబ్బసఙ్కేతేహి సుత్వా ఞాయతే, న ఉపదేసతో, తస్మా బ్రహ్మదత్తేన రఞ్ఞా వుత్తకాలేపి సత్థారా తం కథం ఆహరిత్వా వుత్తకాలేపి సబ్బే మనుస్సా వినాపి ఉపదేసేన వచనత్థం జానన్తీతి గహేతబ్బం.

తింసఞ్చేవ సహస్సాని, నవుతి చ సతాని తు;

తింస నావుతియో నామ, వుత్తా ఉమఙ్గజాతకే.

యస్మా పావచనే సన్తి, నయా చేవ అచిన్తియా;

వోహారా చ సుగుళ్హత్థా, దయాపన్నేన దేసితా.

తస్మా సాట్ఠకథే ధీరో, గమ్భీరే జినభాసితే;

ఉపదేసం సదా గణ్హే, గరుం సమ్మా ఉపట్ఠహం.

గరూపదేసహీనో హి, అత్థసారం న విన్దతి;

అత్థసారవిహీనో సో, సద్ధమ్మా పరిహాయతి.

గరూపదేసలాభీ చ, అత్థసారసమాయుతో;

సద్ధమ్మం పరిపాలేన్తో, సద్ధమ్మస్మా న హాయతి.

సద్ధమ్మత్థాయ మే తస్మా, సఙ్ఖ్యామాలాపి భాసితా;

సప్పయోగా యథాయోగం, సహేవత్థవినిచ్ఛయా.

ఇతి నవఙ్గే సాట్ఠకథే పిటకత్తయే బ్యప్పథగతీసు విఞ్ఞూనం

కోసల్లత్థాయ కతే సద్దనీతిప్పకరణే

సవినిచ్ఛయో సఙ్ఖ్యానామానం నామికపదమాలావిభాగో

నామ

తేరసమో పరిచ్ఛేదో.