౧౪. అత్థత్తికవిభాగ

భూధాతు తాయ నిప్ఫన్న-రూపఞ్చాతి ఇదం ద్వయం;

కత్వా పధానమమ్హేహి, సబ్బమేతం పపఞ్చితం.

భవతిస్స వసా దాని, వక్ఖామత్థత్తికం వరం;

అత్థుద్ధారో తుమన్తఞ్చ, త్వాదియన్తం తికం ఇధ.

తస్మా తావ భూధాతుతో పవత్తస్స భూతసద్దస్స అత్థుద్ధారో నీయతే –

ఖన్ధసత్తామనుస్సేసు, విజ్జమానే చ ధాతుయం;

ఖీణాసవే రుక్ఖాదిమ్హి, భూతసద్దో పవత్తతి.

ఉప్పాదే చాపి విఞ్ఞేయ్యో, భూతసద్దో విభావినా;

విపులే సోపసగ్గోయం, హీళనే విధమేపి చ;

పరాజయే వేదియనే, నామే పాకటతాయ చ.

వుత్తఞ్హేతం – భూతసద్దో పఞ్చక్ఖన్ధామనుస్సధాతువిజ్జమానఖీణాసవసత్తరుక్ఖాదీసు దిస్సతి. ‘‘భూతమిదన్తి భిక్ఖవే సమనుపస్సథా’’తిఆదీసు హి అయం పఞ్చక్ఖన్ధేసు దిస్సతి. ‘‘యానీధ భూతాని సమాగతానీ’’తి ఏత్థ అమనుస్సే. ‘‘చత్తారో ఖో భిక్ఖు మహాభూతా హేతూ’’తి ఏత్థ ధాతూసు. ‘‘భూతస్మిం పాచిత్తియ’’న్తిఆదీసు విజ్జమానే. ‘‘యో చ కాలఘసో భూతో’’తి ఏత్థ ఖీణాసవే. ‘‘సబ్బేవ నిక్ఖిపిస్సన్తి, భూతా లోకే సముస్సయ’’న్తి ఏత్థ సత్తే. ‘‘భూతగామపాతబ్యతాయా’’తి ఏత్థ రుక్ఖాదీసూతి. మూలపరియాయసుత్తట్ఠకథాయ వచనం ఇదం. టీకాయమాదిసద్దేన ఉప్పాదాదీని గయ్హరే. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘జాతం భూతం సఙ్ఖత’’న్తిఆదీసు భూతసద్దో ఉప్పాదే దిస్సతి. సఉపసగ్గో పన ‘‘పభూతమరియో పకరోతి పుఞ్ఞ’’న్తిఆదీసు విపులే. ‘‘యేభుయ్యేన భిక్ఖూనం పరిభూతరూపో’’తిఆదీసు హీళనే. ‘‘సమ్భూతో సాణవాసీ’’తిఆదీసు పఞ్ఞత్తియం. ‘‘అభిభూతో మారో విజితో సఙ్గామో’’తిఆదీసు విధమనే. ‘‘పరాభూతరూపోఖో అయం అచేలో పాథికపుత్తో’’తిఆదీసు పరాజయే. ‘‘అనుభూతం సుఖదుక్ఖ’’న్తిఆదీసు వేదియనే. ‘‘విభూతం పఞ్ఞాయా’’తిఆదీసు పాకటీకరణే దిస్సతి, తే సబ్బే ‘‘రుక్ఖాదీసూ’’తిఆదిసద్దేన సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బాతి.

ఇదాని తుమన్తపదాని వుచ్చన్తే –

భవితుం, ఉబ్భవితుం, సముబ్భవితుం, పభవితుం, పరాభవితుం, అతిభవితుం, సమ్భవితుం, విభవితుం, భోతుం, సమ్భోతుం, విభోతుం, పాతుభవితుం, పాతుబ్భవితుం వా, పాతుభోతుం. ఇమాని అకమ్మకాని తుమన్తపదాని.

పరిభోతుం పరిభవితుం, అభిభోతుం అభిభవితుం, అధిభోతుం అధిభవితుం, అతిభోతుం అతిభవితుం, అనుభోతుం అనుభవితుం, సమనుభోతుం సమనుభవితుం, అభిసమ్భోతుం అభిసమ్భవితుం. ఇమాని సకమ్మకాని తుమన్తపదాని, సబ్బానేతాని సుద్ధకత్తరి భవన్తి.

‘‘భావేతుం, పభావేతుం, సమ్భావేతుం, విభావేతుం, పరిభావేతుం’’ఇచ్చేవమాదీని హేతుకత్తరి తుమన్తపదాని, సబ్బానిపి హేతుకత్తరి తుమన్తపదాని సకమ్మకానియేవ భవన్తి. ఉద్దేసోయం.

తత్ర సమానత్థపదేసు ఏకమేవాదిపదం గహేత్వా నిద్దేసో కాతబ్బో – భవితున్తి హోతుం విజ్జితుం పఞ్ఞాయితుం సరూపం లభితుం. ఏత్థ వుత్తనయానుసారేన సేసానమ్పి తుమన్తానం నిద్దేసో విత్థారేతబ్బో, సబ్బాని తుమన్తపదాని చతుత్థియత్థే వత్తన్తి ‘‘త్వం మమ చిత్తమఞ్ఞాయ, నేత్తం యాచితుమాగతో’’తి ఏత్థ వియ. యాచితున్తి హి యాచనత్థాయాతి అత్థో. తస్మా భవితున్తిఆదీనమ్పి ‘‘భవనత్థాయా’’తి వా ‘‘భవనత్థ’’న్తి వా ‘‘భవనాయా’’తి వా ఆదినా అత్థో గహేతబ్బో. అపిచ ‘‘నేక్ఖమ్మం దట్ఠు ఖేమతో’’తి ఏత్థ ‘‘దట్ఠు’’న్తి పదస్స ‘‘దిస్వా’’తి అత్థదస్సనతో యథారహం తుమన్తాని త్వాసద్దన్తపదత్థవసేనపి గహేతబ్బాని. ఏతాని చ నిపాతపదేసు సఙ్గహంగచ్ఛన్తి. వుత్తఞ్హి నిరుత్తిపిటకే నిపాతపదపరిచ్ఛేదే ‘‘తుం ఇతి చతుత్థియా’’తి. తత్రాయమత్థో ‘‘తుం ఇతి ఏతదన్తో నిపాతో చతుత్థియా అత్థే వత్తతీ’’తి.

తుమన్తకథా సమత్తా.

ఇదాని త్వాదియన్తపదాని వుచ్చన్తే –

భవిత్వా, భవిత్వాన, భవితున, భవియ, భవియాన. ఉబ్భవిత్వా, ఉబ్భవిత్వాన, ఉబ్భవితున, ఉబ్భవియ, ఉబ్భవియాన. ఏస నయో ‘‘సముబ్భవిత్వా, పరాభవిత్వా, సమ్భవిత్వా, విభవిత్వా, పాతుబ్భవిత్వా’’తి ఏత్థాపి. ఇమాని అకమ్మకాని ఉస్సుక్కనత్థాని త్వాదియన్తపదాని.

భుత్వా, భుత్వాన, పరిభవిత్వా, పరిభవిత్వాన, పరిభవితున, పరిభవియ, పరిభవియాన, పరిభుయ్య. అభిభవిత్వా, అభిభవిత్వాన, అభిభవితున, అభిభవియ, అభిభవియాన, అభిభుయ్య. ఏస నయో ‘‘అధిభవిత్వా, అతిభవిత్వా, అనుభవిత్వా’’తి ఏత్థాపి. ఇదఞ్చేత్థ నిదస్సనం. ‘‘తమవోచ రాజా అనుభవియాన తమ్పి, ఏయ్యాసి ఖిప్పం అహమపి పూజం కస్స’’న్తి. అనుభుత్వా, అనుభుత్వాన. అధిభోత్వా, అధిభోత్వాన.

‘‘సట్ఠి కప్పసహస్సాని, దేవలోకే రమిస్సతి;

అఞ్ఞే దేవే అధిభోత్వా, ఇస్సరం కారయిస్సతీ’’తి

ఇదమేత్థ పాళినిదస్సనం, ఇమాని సకమ్మకాని ఉస్సుక్కనత్థాని త్వాదియన్తపదాని. ఇమాని చత్తారి సుద్ధకత్తరియేవ భవన్తి.

‘‘భావేత్వా, భావేత్వాన. పభావేత్వా, పభావేత్వాన. సమ్భావేత్వా, సమ్భావేత్వాన. విభావేత్వా, విభావేత్వాన. పరిభావేత్వా, పరిభావేత్వాన’’ఇచ్చేవమాదీని సకమ్మకాని ఉస్సుక్కనత్థాని త్వాదియన్తపదాని హేతుకత్తరియేవ భవన్తి. ఉద్దేసోయం.

తత్ర సమానత్థపదేసు ఏకమేవాదిపదం గహేత్వా నిద్దేసో కాతబ్బో – భవిత్వాతి హుత్వా పఞ్ఞాయిత్వా సరూపం లభిత్వా. ఏవం వుత్తనయానుసారేన సేసానమ్పి త్వాదియన్తపదానం నిద్దేసో విత్థారేతబ్బో. అయం పన విసేసో భుత్వాతి సమ్పత్తిం అనుభుత్వాతి సకమ్మకవసేన అత్థో గహేతబ్బో. భుత్వా అనుభుత్వాతి ఇమేసఞ్హి సమానత్థతం సద్ధమ్మవిదూ ఇచ్ఛన్తి. అత్రిదం వుచ్చతి –

‘‘భుత్వా భుత్వాన’’ఇచ్చేతే, ‘‘అనుభుత్వా’’తిమస్స హి;

అత్థం సూచేన్తి ‘‘హుత్వా’’తి, పదస్స పన నేవ తే.

కేచి ‘‘భూత్వా’’తి దీఘత్తం, తస్స ఇచ్ఛన్తి సాసనే;

దీఘతా రస్సతా చేవ, ద్వయమ్పేతం పదిస్సతి.

సద్దసత్థే చ ‘‘భూత్వా’’తి, దీఘత్తసఞ్హితం పదం;

‘‘భవిత్వా’’తి పదస్సత్థం, దీపేతి న తు సాసనే.

‘‘హుత్వా’’ఇతి పదంయేవ, దీపేతి జినసాసనే;

‘‘భవిత్వా’’తి పదస్సత్థం, నత్థి అఞ్ఞత్థ తం పదం.

ఇచ్చేవం సవిసేసన్తు, వచనం సారదస్సినా;

సాసనే సద్దసత్థే చ, విఞ్ఞునా పేక్ఖితబ్బకం.

ఏవం ఉస్సుక్కనత్థే పవత్తాని త్వాదియన్తపదానిపి నిద్దిట్ఠాని, సబ్బానేతాని అవిభత్తికానీతి గహేతబ్బాని. నిరుత్తిపిటకే హి నిపాతపరిచ్ఛేదే అవిభత్తికాని కత్వా త్వాదియన్తపదాని వుత్తాని. సద్దత్థవిదూనం పన మతే పఠమాదివిభత్తివసేన సవిభత్తికాని భవన్తి.

ఇమస్మిఞ్చ పన త్వాదియన్తాధికారే ఇదఞ్చుపలక్ఖితబ్బం – భుత్వా గచ్ఛతి, భుత్వా గతో, భుత్వా గమిస్ససి, కసిత్వా వపతి. ఉమఙ్గా నిక్ఖమిత్వాన, వేదేహో నావమారుహి. భుత్వాన భిక్ఖు భిక్ఖస్సు ఇచ్చాదీ సమానకత్తుకానం ధాతూనం పుబ్బకాలే త్వాదిసద్దప్పయోగా. ‘‘భుత్వా గచ్ఛతీ’’తి ఏత్థ హి ‘‘భుత్వా’’తి ఇదం పుబ్బకాలక్రియాదీపకం పదం. ‘‘గచ్ఛతీ’’తి ఇదం పన ఉత్తరకాలక్రియాదీపకం, సమానకత్తుకాని చేతాని పదాని ఏకకత్తుకానం క్రియానం వాచకత్తా. తథా హేత్థ యో గమనక్రియాయ కత్తా, సో ఏవ భుఞ్జనక్రియాయ కత్తుభూతో దట్ఠబ్బో. అయం నయో అఞ్ఞత్రాపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

‘‘అన్ధకారం నిహన్త్వాన, ఉదితోయం దివాకరో;

వణ్ణం పఞ్ఞావభాసేహి, ఓభాసేత్వా సముగ్గతో’’

ఇచ్చాదీనిపి పన సమానకత్తుకానం సమానకాలే త్వాదిసద్దప్పయోగా. ఏత్థ హి ‘‘నిహన్త్వానా’’తి పదం సమానకాలక్రియాదీపకం పదం. ‘‘ఉదితో’’తి ఇదం పన ఉత్తరకాలక్రియాదీపకం పదన్తి న వత్తబ్బం సమానకాలక్రియాయ ఇధాధిప్పేతత్తా. తస్మాయేవ సమానకాలక్రియాదీపకం పదన్తి గహేతబ్బం. అయం నయో అఞ్ఞత్రాపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

కేచి పన ‘‘ముఖం బ్యాదాయ సయతి, అక్ఖిం పరివత్తేత్వా పస్సతీ’’తి ఉదాహరన్తి. అపరే ‘‘నిసజ్జ అధీతే, ఠత్వా కథేతీ’’తి. తత్థ బ్యాదానపరివత్తనుత్తరకాలో బ్యాదానూపసమలక్ఖణం పస్సనక్రియాయ లక్ఖియతి. ‘‘నిసజ్జ అధీతే, ఠత్వా కథేతీ’’తి చ సమానకాలతాయపి అజ్ఝేనకథనేహి పుబ్బేపి నిసజ్జట్ఠానాని హోన్తీతి సక్కా పుబ్బుత్తరకాలతా సమ్భావేతుం, తస్మా పురిమానియేవ ఉదాహరణాని యుత్తాని. ఉదయసమకాలమేవ హి తన్నివత్తనీయనివత్తనన్తి.

‘‘ద్వారమావరిత్వా పవిసతి’’ఇచ్చాది సమానకత్తుకానం అపరకాలే త్వాదిసద్దప్పయోగో. యస్మా పనేత్థ పవిసనక్రియా పురిమా, ఆవరణక్రియా పన పచ్ఛిమా, తస్మా ‘‘ఆవరిత్వా’’తి ఇదం అపరకాలక్రియాదీపకం పదన్తి వేదితబ్బం. ‘‘పవిసతీ’’తి ఇదం పన పుబ్బకాలక్రియాదీపకం పదన్తి. అయం నయో అఞ్ఞత్రాపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో. అపరే ‘‘ధ’న్తి కచ్చ పతితో దణ్డో’’తి ఉదాహరణన్తి. అభిఘాతభూతసమాయోగే పన అభిఘాతజసద్దస్స సమానకాలతా ఏత్థ లబ్భతీతి ఇధాపి పురిమానియేవ ఉదాహరణాని యుత్తానీతి.

‘‘పిసాచం దిస్వా చస్స భయం హోతి. పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా’’ఇచ్చాది అసమానే కత్తరి పయోగో. ఏత్థ హి పిసాచం దిస్వా పురిసస్స భయం హోతి, పఞ్ఞాయ దిస్వా అస్స పుగ్గలస్స ఆసవా పరిక్ఖీణా. ఏవం సమానకత్తుకతా ధాతూనం న లబ్భతి దస్సనక్రియాయ పురిసేసు పవత్తనతో, భవనాదిక్రియాయ చ భయాదీసు పవత్తనతోతి దట్ఠబ్బం. అయం నయో అఞ్ఞత్రాపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో.

ఇదమ్పి పనేత్థ ఉపలక్ఖితబ్బం ‘‘అప్పత్వా నదిం పబ్బతో, అతిక్కమ్మ పబ్బతం నదీ’’ఇచ్చాది పరాపరయోగో. ‘‘సీహం దిస్వా భయం హోతి, ఘతం పివిత్వా బలం జాయతే, ‘ధ’న్తి కత్వా దణ్డో పతితో’’ఇచ్చాది లక్ఖణహేతుఆదిప్పయోగో. ‘‘న్హత్వా గమనం, భుత్వా సయనం. ఉపాదాయ రూప’’మిచ్చాపి బ్యత్తయేన సద్దసిద్ధిప్పయోగోతి.

ఇచ్చేవం సబ్బథాపి సమానకత్తుకానం ధాతూనం పుబ్బకాలే త్వాదిసద్దప్పయోగో, సమానకత్తుకానం సమానకాలే త్వాదిసద్దప్పయోగో, సమానకత్తుకానం అపరకాలే త్వాదిసద్దప్పయోగో, అసమానకత్తుకానం త్వాదిసద్దప్పయోగో, పరాపరయోగో, లక్ఖణహేతుఆదిప్పయోగో, బ్యత్తయేన సద్దసిద్ధిప్పయోగోతి సత్తధా త్వాదియన్తానం పదానం పయోగో వేదితబ్బో.

యది ఏవం కస్మా కచ్చాయనే ‘‘పుబ్బకాలేకకత్తుకానం తున త్వాన త్వా వా’’తి పుబ్బకాలేయేవ ఏకకత్తుకగ్గహణం కతన్తి? యేతుయ్యేన త్వాదియన్తానం పదానం పురిమకాలక్రియాదీపనతో. కచ్చాయనే హి యేభుయ్యేన పవత్తిం సన్ధాయ ‘‘పుబ్బకాలేకకత్తుకాన’’న్తి వుత్తం. యస్మా పన ‘‘ఇతి కత్వా’’తిఆదీనం పదానం హేతుఅత్థవసేనపి పుబ్బాచరియేహి అత్థో సంవణ్ణితో, తస్మా ‘‘భవిత్వా’’తిఆదీనం భూధాతుమయానం త్వాదిసద్దన్తానం పదానం అఞ్ఞేసఞ్చ ‘‘పచిత్వా’’తిఆదీనం యథాపయోగం ‘‘భవనహేతు పచనహేతూ’’తిఆదినా హేతుఅత్థోపి గహేతబ్బో. అత్రిదం వుచ్చతి –

హేతుత్థేపి యతో హోన్తి, సద్దా ఉస్సుక్కనత్థకా;

తస్మా హేతువసేనాపి, వదేయ్యత్థం విచక్ఖణో.

‘‘ఇతి కత్వా’’తి సద్దస్స, అత్థసంవణ్ణనాసు హి;

‘‘ఇతి కరణహేతూ’’తి, అత్థో ధీరేహి గయ్హతి.

‘‘గచ్ఛామి దాని నిబ్బానం, యత్థ గన్త్వా న సోచతి’’;

ఇతి పాఠేపి హేతుత్థో, గయ్హతే పుబ్బవిఞ్ఞుభి.

‘‘యస్మిం నిబ్బానే గమన-హేతూ’’తి హి కథీయతే;

హేతుత్థేవం యథాయోగ-మఞ్ఞత్రాపి అయం నయో.

ఏవం భూతసద్దస్స అత్థుద్ధారో చ తుమన్తపదఞ్చ త్వాదియన్తపదఞ్చాతి అత్థత్తికం విభత్తం.

యో ఇమమత్థతికం సువిభత్తం,

కణ్ణరసాయనమాగమికానం;

ధారయతే స భవే గతకఙ్ఖా,

పావచనమ్హి గతే సుఖుమత్థే.

ఇతి నవఙ్గే సాట్ఠకథే పిటకత్తయే బ్యప్పథగతీసు విఞ్ఞూనం

కోసల్లత్థాయ కతే సద్దనీతిప్పకరణే

అత్థత్తికవిభాగో నామ

చుద్దసమో పరిచ్ఛేదో.

ఏవం నానప్పకారతో భూధాతురూపాని దస్సితాని.

పదమాలా నిట్ఠితా.