౮. ఇత్థిలిఙ్గనామికపదమాలా

అథ ఇత్థిలిఙ్గేసు ఆకారన్తస్స భూధాతుమయస్స పకతిరూపభూతస్స భావికాసద్దస్స నామికపదమాలాయం వత్తబ్బాయమ్పి పసిద్ధస్స తావ కఞ్ఞాసద్దస్స నామికపదమాలం వక్ఖామ –

కఞ్ఞా, కఞ్ఞా, కఞ్ఞాయో. కఞ్ఞం, కఞ్ఞా, కఞ్ఞాయో. కఞ్ఞాయ, కఞ్ఞాహి, కఞ్ఞాభి. కఞ్ఞాయ, కఞ్ఞానం. కఞ్ఞాయ, కఞ్ఞాహి, కఞ్ఞాభి. కఞ్ఞాయ, కఞ్ఞానం. కఞ్ఞాయ, కఞ్ఞాయం, కఞ్ఞాసు. భోతి కఞ్ఞే, భోతియో కఞ్ఞా, కఞ్ఞాయో. అయమమ్హాకం రుచి.

ఏత్థ ‘‘కఞ్ఞా’’తి ఏకవచనబహువచనవసేన వుత్తం, నిరుత్తిపిటకే బహువచనవసేన వుత్తో నయో నత్థి. తథా హి తత్థ ‘‘సద్ధా తిట్ఠతి, సద్ధాయో తిట్ఠన్తి. సద్ధం పస్సతి, సద్ధాయో పస్సతీ’’తి ఏత్తకమేవ వుత్తం, ‘‘సద్ధా’’తి బహువచనం న ఆగతం. కిఞ్చాపి నాగతం, తథాపి ‘‘బాహా పగ్గయ్హ పక్కన్దుం, సివికఞ్ఞా సమాగతా. అహేతు అప్పచ్చయా పురిసస్స సఞ్ఞా ఉప్పజ్జన్తిపి నిరుజ్ఝన్తిపీ’’తిఆదిపాళిదస్సనతో బాహాకఞ్ఞా సఞ్ఞాసద్దాదీనం బహువచనతా గహేతబ్బా. చూళనిరుత్తియం ‘‘భోతి కఞ్ఞే, భోతి కఞ్ఞా’’తి ద్వే ఏకవచనాని వత్వా ‘‘భోతియో కఞ్ఞాయో’’తి ఏకం బహువచనం వుత్తం. నిరుత్తిపిటకే పన ‘‘భోతి సద్ధా’’తి ఏకవచనం వత్వా ‘‘భోతియో సద్ధాయో’’తి ఏకం బహువచనం వుత్తం. మయం పనేత్థ ‘‘ఏహి బాలే ఖమాపేహి, కుసరాజం మహబ్బలం. ఫుస్సతీ వరవణ్ణాభే. ఏహి గోధే నివత్తస్సూ’’తిఆదిపాళిదస్సనతో ‘‘భోతి కఞ్ఞే, భోతియో కఞ్ఞా, కఞ్ఞాయో’’తి ఏవంపకారానియేవ ఆలపనేకవచనబహువచనాని ఇచ్ఛామ. ఏత్థ ‘‘భోతి కఞ్ఞే’’తి అయం నయో అమ్మాదీసు మాతాదీసు చ న లబ్భతి.

భావికా, భావికా, భావికాయో. భావికం, భావికా, భావికాయో. భావికాయ, భావికాహి, భావికాభి. భావికాయ, భావికానం. భావికాయ, భావికాహి, భావికాభి. భావికాయ, భావికానం. భావికాయ, భావికాయం, భావికాసు. భోతి భావికే, భోతియో భావికా, భావికాయో.

ఏవం హేట్ఠుద్దిట్ఠానం సబ్బేసం భూధాతుమయానం ‘‘భావనా విభావనా’’ఇచ్చేవమాదీనంఆకారన్తపదానం అఞ్ఞేసఞ్చాకారన్తపదానం నామికపదమాలా యోజేతబ్బా. ఏత్థఞ్ఞాని ఆకారన్తపదాని నామ సద్ధాదీని.

సద్ధా మేధా పఞ్ఞా విజ్జా, చిన్తా మన్తా తణ్హా’భిజ్ఝా;

ఇచ్ఛా పుచ్ఛా జాయా మాయా, మేత్తా మత్తా సిక్ఖా సఙ్ఖా.

జఙ్ఘా బాహా గీవా జివ్హా, వాచా ఛాయా గఙ్గా నావా;

నిద్దా కన్తా సాలా మాలా, వేలా వీణా భిక్ఖా లాఖా.

గాథా సేనా లేఖా’పేక్ఖా, ఆసా పూజా ఏసా కఙ్ఖా;

అఞ్ఞా ముద్దా ఖిడ్డా భస్సా, భాసా కీళా సత్తా చేతా.

పిపాసా వేదనా సఞ్ఞా, చేతనా తసిణా పజా;

దేవతా వట్టకా గోధా, బలాకా వసుధా సభా.

ఉక్కా సేఫాలికా సిక్కా, సలాకా వాలికా సిఖా;

కారణా విసిఖా సాఖా, వచా వఞ్ఝా జటా ఘటా.

పీళా సోణ్డా వితణ్డా చ, కరుణా వనితా లతా;

కథా నిన్దా సుధా రాధా, వాసనా సింసపా పపా.

పభా సీమా ఖమా ఏజా,

ఖత్తియా సక్ఖరా సురా;

దోలా తులా సిలా లీలా,

లాలే’ళా మేఖలా కలా.

వళవా సుణిసా మూసా, మఞ్జూసా సులసా దిసా;

నాసా జుణ్హా గుహా ఈహా, లసికా పరిసా నిసా;

మాతికిచ్చాదయో చేవ, భావికాపదసాదిసా.

అమ్మన్నమ్బా చ తాతా చ, కిఞ్చిదేవ సమా సియుం;

మాతా ధీతా పనత్తాదీ, పుథగేవ ఇతో సియుం.

పరిసాసద్దస్స పన సత్తమీఠానే ‘‘పరిసాయ, పరిసాయం, పరిసతి, పరిసాసూ’’తి యోజేతబ్బం ‘‘ఏకమిదం భో గోతమ సమయం తోదేయ్యస్స బ్రాహ్మణస్స పరిసతి పరూపారమ్భం వత్తేన్తీ’’తి పాళిదస్సనతో. అమ్మాదీనం పన ‘‘అమ్మా, అమ్మా, అమ్మాయో’’తిఆదినా కఞ్ఞానయేన వత్వా అవసానే ‘‘భోతి అమ్మ, భోతి అమ్మా, భోతియో అమ్మా, అమ్మాయో’’తిఆదినా యోజేతబ్బం.

మాతా, మాతా, మాతరో. మాతరం, మాతరో. మాతరా, మాతుయా, మత్యా, మాతూహి, మాతూభి. మాతు, మాతుయా, మత్యా, మాతరానం, మాతానం, మాతూనం. మాతరా, మాతుయా, మత్యా, మాతూహి, మాతూభి. మాతు, మాతుయా, మత్యా, మాతరానం, మాతానం, మాతూనం. మాతరి, మాతుయా, మత్యా, మాతుయం, మత్యం, మాతూసు. భోతి మాతా, భోతియో మాతా, మాతరో.

ఏత్థ పన యస్మా పాళియం ఇత్థిలిఙ్గానం సకారన్తాని రూపాని ఏహి ఏభి ఏసుకారన్తాదీని చ ఏనన్తాదీని చ న దిస్సన్తి, తస్మా కేహిచి వుత్తానిపి ‘‘మాతుస్స మాతరేహీ’’తిఆదీని న వుత్తాని, ఏస నయో ఇతరేసుపి. ‘‘యంకిఞ్చిత్థికతం పుఞ్ఞం, మయ్హఞ్చ మాతుయా చ తే. అనుఞ్ఞాతో అహం మత్యా’’తి పాళిదస్సనతో పన కరణసమ్పదాననిస్సక్కసామిభుమ్మవచనట్ఠానే ‘‘మాతుయా, మత్యా’’తి చ వుత్తం ఇత్థిలిఙ్గట్ఠానే సమానగతికత్తా తేసం వచనానం. తథా హి ఉమ్మాదన్తిజాతకే ‘‘మత్యా’’తి పదం పఞ్చమీతతియేకవచనవసేన ఆగతం, యథా పన ‘‘ఖత్తియా’’తి పదం మజ్ఝసరలోపవసేన ‘‘ఖత్యా’’తి భవతి, తథా ‘‘మాతుయా మాతుయ’’న్తి చ పదం ‘‘మత్యా, మత్య’’న్తి భవతి, అయం నయో ధీతుసద్దాదీసు న లబ్భతి.

ధీతా, ధీతా, ధీతరో. ధీతం, ధీతరం, ధీతరో. ధీతుయా, ధీతూహి, ధీతూభి. ధీతు, ధీతుయా, ధీతరానం, ధీతానం, ధీతూనం. ధీతరా, ధీతుయా, ధీతూహి, ధీతూభి. ధీతు, ధీతుయా, ధీతరానం, ధీతానం, ధీతూనం. ధీతరి, ధీతుయా, ధీతుయం, ధీతూసు. భోతి ధీతు, భోతి ధీతా, భోతియో ధీతా, ధీతరో. ఏత్థ పన.

‘‘జాలిం కణ్హాజినం ధీతం, మద్దిదేవిం పతిబ్బతం;

చజమానో న చిన్తేసిం, బోధియాయేవ కారణా’’తి

పాళియం ‘‘ధీత’’న్తి దస్సనతో ఉపయోగవచనట్ఠానే ‘‘ధీత’’న్తి వుత్తం, తస్మా ఇదం సారతో గహేతబ్బం, తథా పాళియం ‘‘అస్సమణీ హోతి అసక్యధీతరా’’తి సమాసపదస్స దస్సనతో తతియేకవచనన్తపదసదిసం ‘‘సేట్ఠిధీతరా’’తిఆదికం పఠమేకవచనన్తమ్పి సమాసపదం గహేతబ్బమేవ, నిరుత్తిపిటకే పన ‘‘మాతా ధీతా’’తి పదద్వయం సద్ధానయే పక్ఖిత్త, తమమ్హేహి ‘‘సద్ధాయా’’తి పదస్స వియ ‘‘మాతాయా’’తిఆదీనం పాళిఆదీసు బ్యాసే అదస్సనతో విసుం గహితం సమాసేయేవ హి ఈదిసిం సద్దగతిం పస్సామ ‘‘రాజమాతాయ రాజధీతాయ సేట్ఠిధీతాయా’’తి. ఏవం కఞ్ఞానయోపి ఏకదేసేన లబ్భతి, తథా ‘‘అచ్ఛరియం నన్దమాతే, అబ్భుతం నన్దమాతే’’తి పాళియం ‘‘నన్దమాతే’’తి దస్సనతో ‘‘భోతి రాజమాతే, భోతి రాజధీతే’’తి ఏవమాదినయోపి లబ్భతి, తత్ర నన్దమాతేతి నన్దస్స మాతా నన్దమాతా, భోతి నన్దమాతే, ఏవం సమాసేయేవ ఈదిసీ సద్దగతి హోతి, తస్మా సమాసపదత్తే ‘‘మాతు ధీతు దుహితు’’ఇచ్చేతేసం పకతిరూపానం ద్వే కోట్ఠాసా గహేతబ్బా పఠమం దస్సితరూపకోట్ఠాసో చ కఞ్ఞానయో రూపకోట్ఠాసో చాతి. నత్తాదీని పదాని న కేవలం పుల్లిఙ్గానియేవ హోన్తి, అథ ఖో ఇత్థిలిఙ్గానిపి. తథా హి ‘‘విసాఖాయ నత్తా కాలఙ్కతా హోతి. చతస్సో మూసికా గాధం కత్తా, నో వసితా’’తిఆదీని పయోగాని సాసనే దిస్సన్తి.

నత్తా, నత్తా, నత్తారో. నత్తం, నత్తారం, నత్తారో. నత్తారా, నత్తుయా, నత్తూహి, నత్తూభి. నత్తు, నత్తుయా, నత్తారానం నత్తానం, నత్తూనం. నత్తారా, నత్తుయా, నత్తూహి, నత్తూభి. నత్తు, నత్తుయా, నత్తారానం, నత్తానం, నత్తూనం. నత్తరి, నత్తుయా, నత్తుయం, నత్తూసు. భోతి నత్త, భోతి నత్తా, భోతియో నత్తా, నత్తారో.

ఏవం ‘‘కత్తా వసితా భాసితా’’ ఇచ్చాదీసుపి సమాసపదత్తే పన ‘‘రాజమాతాయ నన్దమాతే’’తిఆదీని వియ ‘‘రాజనత్తాయ, రాజనత్తే’’తిఆదీని రూపాని భవన్తి.

సవినిచ్ఛయోయం ఆకారన్తుకారన్తిత్థిలిఙ్గానం పకతిరూపస్స నామికపదమాలావిభాగో.

ఆకారన్తుకారన్తతాపకతికం

ఆకారన్తిత్థిలిఙ్గం నిట్ఠితం.

ఇదాని భూమిపదాదీనం నామికపదమాలం వక్ఖామ పుబ్బాచరియమతం పురేచరం కత్వా –

రత్తి, రత్తీ, రత్తియో. రత్తిం, రత్తీ, రత్తియో. రత్తియా, రత్తీహి, రత్తీభి. రత్తియా, రత్తీనం. రత్తియా, రత్తీహి, రత్తీభి. రత్తియా, రత్తీనం. రత్తియా, రత్తియం, రత్తీసు. భోతి రత్తి, భోతియో రత్తియో. యమకమహాథేరమతం.

‘‘భూమి, భూమీ, భూమియో. భూమిం, భూమీ, భూమియో’’తి సబ్బం నేయ్యం. ఏవం ‘‘భూతి సత్తి పత్తి వుత్తి ముత్తి కిత్తి ఖన్తి తిత్తి సిద్ధి ఇద్ధి వుద్ధి సుద్ధి బుద్ధి బోధి పీతి నన్ది మతి అసని వసని సతి గతి వుడ్ఢి యువతి అఙ్గులి బోన్ది దిట్ఠి తుట్ఠి నాభి’’ ఇచ్చాదీనమ్పి నామికపదమాలా యోజేతబ్బా. అపిచ ‘‘రత్యో అమోఘా గచ్ఛన్తి. దివా చ రత్తో చ హరన్తి యే బలిం. న భూమ్యా చతురఙ్గులో. సేతి భూమ్యా అనుత్థునం. భూమ్యా సో పతితం పాసం. గీవాయ పటిముఞ్చతి. ఇమా చ నభ్యో సతరాజిచిత్తితా. సతేరతా విజ్జురివప్పభాసరే’’తి ఏవమాదీనం పయోగానం దస్సనతో రత్తి భూమి నాభిసద్దాదీనం అయమ్పి నామికపదమాలావిసేసో వేదితబ్బో. కథం?

రత్తి, రత్తీ, రత్తియో, రత్యో. రత్తిం, రత్తీ, రత్తియో, రత్యో. రత్తియా, రత్యా, రత్తీహి, రత్తీభి. రత్తియా, రత్యా, రత్తీనం. రత్తియా, రత్యా, రత్తీహి, రత్తీభి. రత్తియా, రత్యా, రత్తీనం. రత్తియా, రత్యా, రత్తియం రత్యం, రత్తో, రత్తీసు. భోతి రత్తి, భోతియో రత్తీ, రత్తియో, రత్యో.

ఏత్థ ‘‘రత్తో’’తి రూపనయం వజ్జేత్వా ‘‘భూమి, భూమీ, భూమియో, భూమ్యో’’తి సబ్బం నేయ్యం.

నాభి, నాభీ, నాభియో, నభ్యో. నాభిం, నాభీ, నాభియో, నభ్యో. నాభియా, నభ్యా, నాభీహి, నాభీభి. నాభియా, నభ్యా, నాభీనం. నాభియా, నభ్యా, నాభీహి, నాభీభి. నాభియా, నభ్యా, నాభీనం. నాభియా, నభ్యా, నాభియం, నభ్యం, నాభీసు. భోతి నాభి, భోతియో నాభీ, నాభియో, నభ్యో.

బోధి, బోధీ, బోధియో, బోజ్ఝో. బోధిం, బోధియం, బోజ్ఝం, బోధీ, బోధియో, బోజ్ఝో. బోధియా, బోజ్ఝా, బోధీహి, బోధీభి. బోధియా, బోజ్ఝా, బోధీనం. బోధియా, బోజ్ఝా, బోధీహి, బోధీభి. బోధియా, బోజ్ఝా, బోధీనం. బోధియా, బోజ్ఝా, బోధియం, బోజ్ఝం, బోధీసు. భోతి బోధి, భోతియో బోధీ, బోధియో, బోజ్ఝో.

ఏత్థ పన ‘‘బుజ్ఝస్సు జిన బోధియం. అఞ్ఞత్ర బోజ్ఝా తపసా’’తి విచిత్రపాళినయదస్సనతో విచిత్రనయా నామికపదమాలా వుత్తా. సబ్బోపి చాయం నయో అఞ్ఞత్థాపి యథారహం యోజేతబ్బో.

సవినిచ్ఛయోయం ఇకారన్తిత్థిలిఙ్గానం పకతిరూపస్స నామికపదమాలావిభాగో.

ఇకారన్తతాపకతికం ఇకారన్తిత్థిలిఙ్గం

నిట్ఠితం.

ఇదాని భూరీసద్దాదీనం నామికపదమాలం వక్ఖామ పుబ్బాచరియమతం పురేచరం కత్వా –

ఇత్థీ, ఇత్థీ, ఇత్థియో. ఇత్థిం, ఇత్థీ, ఇత్థియో. ఇత్థియా, ఇత్థీహి, ఇత్థీభి. ఇత్థియా, ఇత్థీనం. ఇత్థియా, ఇత్థీహి, ఇత్థీభి. ఇత్థియా, ఇత్థీనం. ఇత్థియా, ఇత్థియం, ఇత్థీసు. భోతి ఇత్థి, భోతియో ఇత్థియో. యమకమహాథేరమతం.

‘‘భూరీ, భూరీ, భూరియో. భూరిం, భూరీ, భూరి యో’’తి ఇత్థియా సమం. ఏవం భూతీ భోతీ విభావినీ ఇచ్చాదీనం భూధాతుమయానం అఞ్ఞేసఞ్చ ఈకారన్తసద్దానం నామికపదమాలా యోజేతబ్బా. ఏత్థఞ్ఞే ఈకారన్తసద్దా నామ –

‘‘మాతులానీ చ భగినీ, భిక్ఖునీ సాముగీ అజీ;

వాపీ పోక్ఖరణీ దేవీ, నాగీ యక్ఖినీ రాజినీ.

దాసీ చ బ్రాహ్మణీ ముట్ఠ-స్సతినీ సీఘయాయినీ;

సాకియానీ’’తి చాదీని, పయోగాని భవన్తి హి.

తత్ర ‘‘పోక్ఖరణీ దాసీ, బ్రాహ్మణి’’చ్చాదినం గతి;

అఞ్ఞథాపి సియా గాథా-చుణ్ణియేసు యథారహం.

‘‘కుసావతీ’’తిఆదీనం, గాథాస్వేవ విసేసతో;

రూపాని అఞ్ఞథా హోన్తి, ఏకవచనతో వదే.

‘‘కాసీ అవన్తీ’’ఇచ్చాదీ, బహువచనతో వదే;

‘‘చన్దవతీ’’తిఆదీని, పయోగస్సానురూపతో.

తథా హి ‘‘పోక్ఖరఞ్ఞో సుమాపితా. తా చ సత్తసతా భరియా, దాస్యో సత్తసతాని చ. దారకే చ అహం నేస్సం, బ్రాహ్మణ్యా పరిచారకే. నజ్జో సన్దన్తి. నజ్జా నేరఞ్జరాయ తీరే. లక్ఖ్యా భవ నివేసనం.

బారాణస్యం మహారాజ, కాకరాజా నివాసకో;

అసీతియా సహస్సేహి, సుపత్తో పరివారితో.

రాజా యథా వేస్సవణో నళిఞ్ఞ’’న్తి

ఏవమాదీనం పాళీనం దస్సనతో పోక్ఖరణీ ఇచ్చాదీనం నామికపదమాలాయో సవిసేసా యోజేతబ్బా. కథం? ‘పోక్ఖరణీ, పోక్ఖరణీ, పోక్ఖరణియో, పోక్ఖరఞ్ఞో. పోక్ఖరణి’’న్తిఆదినా వత్వా కరణసమ్పదాననిస్సక్కసామివచనట్ఠానే ‘‘పోక్ఖరణియా, పోక్ఖరఞ్ఞా’’తి ఏకవచనాని వత్తబ్బాని. భుమ్మవచనట్ఠానే పన ‘‘పోక్ఖరణియా, పోక్ఖరఞ్ఞా, పోక్ఖరణియం, పోక్ఖరఞ్ఞ’’న్తి చ ఏకవచనాని వత్తబ్బాని. సబ్బత్థ చ పదాని పరిపుణ్ణాని కాతబ్బాని. తథా ‘‘దాసీ, దాసీ, దాసియో, దాస్యో. దాసిం, దాసియం, దాసీ, దాసియో, దాస్యో’’తి వత్వా కరణవచనట్ఠానాదీసు ‘‘దాసియా, దాస్యా’’తి ఏకవచనాని వత్తబ్బాని. భుమ్మవచనట్ఠానే పన ‘‘దాసియా, దాస్యా, దాసియం, దాస్య’’న్తి చ ఏకవచనాని వత్తబ్బాని. సబ్బత్థ పదాని పరిపుణ్ణాని కాతబ్బాని. ఏత్థ పన ‘‘యట్ఠియా పటికోటేతి, ఘరే జాతంవ దాసియం. ఫుసిస్సామి విముత్తియ’’న్తి పయోగానం దస్సనతో అంవచనస్స యమాదేసవసేన ‘‘దాసియ’’న్తి వుత్తం. తేసు చ ‘‘ఘరే జాతంవ దాసియ’’న్తి ఏత్థ అంవచనస్స యమాదేసతో అఞ్ఞోపి సద్దనయో లబ్భతి. కథం? యథా దహరీ ఏవ ‘‘దహరియా’’తి వుచ్చతి, ఏవం దాసీ ఏవ ‘‘దాసియా’’తి.

ఏత్థ పన ‘‘పస్సామి వోహం దహరిం, కుమారిం చారుదస్సన’’న్తి చ ‘‘యే తం జిణ్ణస్స పాదంసు, ఏవం దహరియం సతి’’న్తి చ పాళి నిదస్సనం, ఉపయోగవచనిచ్ఛాయ ‘‘దాసియ’’న్తి వుత్తం, ఇమస్మిం పనాధిప్పాయే ‘‘దాసియా, దాసియా, దాసియాయో. దాసియం, దాసియా, దాసియాయో. దాసియాయా’’తి కఞ్ఞానయేనేవ నామికపదమాలా భవతి ‘‘కుమారియా’’తి సద్దస్సేవ. తథా హి ‘‘కుమారియే ఉపసేనియే’’తి పాళి దిస్సతి. తథా ‘‘పుప్ఫవతియా, పుప్ఫవతియం, పుప్ఫవతియాయ, పుప్ఫవతియాయం, భోతి పుప్ఫవతియే’’తి కఞ్ఞానయనిస్సితేన ఏకవచననయేన నామికపదమాలా భవతి.

ఏత్థ పన ‘‘అతీతే అయం బారాణసీ పుప్ఫవతియా నామ అహోసి. రాజాసి లుద్దకమ్మో, ఏకరాజా పుప్ఫవతియాయం. ఉయ్యస్సు పుబ్బేన పుప్ఫవతియాయా’’తి పాళి చ అట్ఠకథాపాఠో చ నిదస్సనం. అపరో నయో – ‘‘దాసియా దహరియా కుమారియా’’తిఆదీసు కకారస్స యకారాదేసోపి దట్ఠబ్బో. బ్రాహ్మణీసద్దస్స తు ‘‘బ్రాహ్మణీ, బ్రాహ్మణీ, బ్రాహ్మణియో, బ్రాహ్మణ్యో. బ్రాహ్మణి’’న్తిఆదీని వత్వా కరణవచనట్ఠానాదీసు ‘‘బ్రాహ్మణియా, బ్రాహ్మణ్యా’’తి ఏకవచనాని వత్తబ్బాని, సబ్బత్థ చ పదాని పరిపుణ్ణాని కాతబ్బాని. నదీసద్దస్స ‘‘నదీ, నదీ, నదియో, నజ్జో. నది’’న్తిఆదినా వత్వా ‘‘నదియా, నజ్జా’’తి చ ‘‘నదియం, నజ్జ’’న్తి చ వత్తబ్బం, సబ్బత్థ చ పదాని పరిపుణ్ణాని కాతబ్బాని. ఇత్థిలిఙ్గేసు హి పచ్చత్తబహువచనే దిట్ఠేయేవ ఉపయోగబహువచనం అనాగతమ్పి దిట్ఠమేవ హోతి, తథా ఉపయోగబహువచనే దిట్ఠేయేవ పచ్చత్తబహువచనం అనాగతమ్పి దిట్ఠమేవ హోతి, కరణసమ్పదాననిస్సక్కసామిభుమ్మవచనానమ్పి అఞ్ఞతరస్మిం దిట్ఠేయేవ అఞ్ఞతరం దిట్ఠమేవ హోతి. తథా హి ‘‘దాసా చ దాస్యో అనుజీవినో చా’’తి ఏత్థ ‘‘దాస్యో’’తి పచ్చత్తబహువచనే దిట్ఠేయేవ అపరమ్పి ‘‘దాస్యో’’తి ఉపయోగబహువచనం తంసదిసత్తా దిట్ఠమేవ హోతి.

‘‘సక్కో చ మే వరం దజ్జా, సో చ లబ్భేథ మే వరో;

ఏకరత్తం ద్విరత్తం వా, భవేయ్యం అభిపారకో;

ఉమ్మాదన్త్యా రమిత్వాన, సివిరాజా తతో సియ’’న్తి

ఏత్థ ‘‘ఉమ్మాదన్త్యా’’తి కరణవచనే దిట్ఠేయేవ తంసదిసాని సమ్పదాననిస్సక్కసామిభుమ్మవచనానిపి దిట్ఠానియేవ హోన్తి. ‘‘బ్రాహ్మణ్యా పరిచారకే’’తి ఏత్థ ‘‘బ్రాహ్మణ్యా’’తి సామివచనే దిట్ఠేయేవ తంసదిసాని కరణసమ్పదాననిస్సక్కభుమ్మవచనానిపి దిట్ఠానియేవ హోన్తి. ‘‘సేతి భూమ్యా అనుత్థున’’న్తి ఏత్థ ‘‘పథబ్యా చారుపుబ్బఙ్గీ’’తి ఏత్థ చ ‘‘భూమ్యా, పథబ్యా’’తి సత్తమియా ఏకవచనే దిట్ఠేయేవ తంసదిసాని కరణసమ్పదాననిస్సక్కసామివచనానిపి దిట్ఠానియేవ హోన్తి. ‘‘బారాణస్యం మహారాజా’’తి ఏత్థ ‘‘బారాణస్య’’న్తి భుమ్మవచనే దిట్ఠేయేవ తంసదిసాని అఞ్ఞానిపి ‘‘బ్రాహ్మణ్యం ఏకాదస్యం పఞ్చమ్య’’న్తిఆదీని భుమ్మవచనాని దిట్ఠానియేవ హోన్తి.

గణ్హన్తి చ తాదిసాని రూపాని పుబ్బాచరియాసభాపి గాథాభిసఙ్ఖరణవసేన. సాసనేపి పన ఏతాదిసాని రూపాని యేభుయ్యేన గాథాసు సన్దిస్సన్తి.

కుసావతీ. కుసావతిం. కుసావతియా, కుసావత్యా. కుసావతియం, కుసావత్యం. భోతి కుసావతి.

బారాణసీ. బారాణసిం. బారాణసియా, బారాణస్యా. బారాణసియం, బారాణస్యం, బారాణస్సం ఇచ్చపి, భోతి బారాణసి.

నళినీ. నళినిం. నళినియా, నళిఞ్ఞా. నళినియం, నళిఞ్ఞం. భోతి నళిని. అఞ్ఞానిపి యోజేతబ్బాని.

గాథావిసయం పన పత్వా ‘‘కుసావతిమ్హి, బారాణసిమ్హి, నళినిమ్హీ’’తిఆదినా సద్దరూపానిపియోజేతబ్బాని. తథా హి పాళియం ‘‘కుసావతిమ్హి’’ఆదీని మ్హియన్తాని ఇత్థిలిఙ్గరూపాని గాథాసుయేవ పఞ్ఞాయన్తి, న చుణ్ణియపదరచనాయం. అక్ఖరసమయే పన తాదిసాని రూపాని అనివారితాని ‘‘నదిమ్హా చా’’తిఆదిదస్సనతో. యం పన అట్ఠకథాసు చుణ్ణియపదరచనాయం ‘‘సమ్మాదిట్ఠిమ్హీ’’తిఆదికం ఇత్థిలిఙ్గరూపం దిస్సతి, తం అక్ఖరవిపల్లాసవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం చుణ్ణియపదట్ఠానే ‘‘సమ్మాదిట్ఠియం పటిసన్ధియం సుగతియం దుగ్గతియ’’న్తిఆదిదస్సనతో. అయం పనేత్థ నియమో సుగతసాసనే గాథాయం చుణ్ణియపదట్ఠానే చ ‘‘కఞ్ఞా రత్తి ఇత్థీ యాగు వధూ’’తి ఏవం పఞ్చన్తేహి ఇత్థిలిఙ్గేహి సద్ధిం నా స స్మా స్మిం మ్హా మ్హిఇచ్చేతే సద్దా సరూపతో పరత్తం న యన్తి. మ్హిసద్దో పన గాథాయం ఇవణ్ణన్తేహి ఇత్థిలిఙ్గేహి సద్ధిం పరత్తం యాతి. తత్రిదం వుచ్చతి –

‘‘గాథాయం చుణ్ణియే చాపి, నా సస్మాదీ సరూపతో;

నాకారన్తఇవణ్ణన్త-ఇత్థీతి పరతం గతా.

మ్హిసద్దో పన గాథాయం, ఇవణ్ణన్తిత్థిభీ సహ;

య’తో పరత్తమేతస్స, పయోగాని భవన్తి హి.

యథా బలాకయోనిమ్హి, న విజ్జతి పుమో సదా;

కుసావభిమ్హి నగరే, రాజా ఆసి మహీపతీ’’తి.

ఏవం కుసావతీ ఇచ్చాదీని అఞ్ఞథా భవన్తి, నగరనామత్తా పనేకవచనానిపి, న జనపదనామాని వియ బహువచనాని. ‘‘కాసీ, కాసియో. కాసీహి, కాసీభి. కాసీనం. కాసీసు. భోతియో కాసియో. ఏవం అవన్తీ అవన్తియో’’తిఆదినాపి నామికపదమాలా యోజేతబ్బా. అఞ్ఞానిపి పదాని గహేతబ్బాని. ఏవం కాసీఇచ్చాదీని జనపదనామత్తా రూళ్హీవసేన బహువచనానేవ భవన్తి అత్థస్స ఏకత్తేపి.

చన్దవతీ, చన్దవతిం, చన్దవతియా, చన్దవతియం, భోతి చన్దవతి, ఏవం ఏకవచనవసేన వా, చన్దవతియో, చన్దవతియో, చన్దవతీహి, చన్దవతీభి, చన్దవతీనం, చన్దవతీసు, భోతియో చన్దవతియో, ఏవం బహువచనవసేన వా నామికపదమాలా వేదితబ్బా, అఞ్ఞానిపి పదాని యోజేతబ్బాని. ‘‘చన్దవతీ’’ఇచ్చాదీని హి ఏకిస్సా బహూనఞ్చిత్థీనం పణ్ణత్తిభావతో పయోగానురూపేన ఏకవచనవసేన వా బహువచనవసేన వా యోజేతబ్బాని భవన్తి. ఏస నయో అఞ్ఞత్రాపి.

సవినిచ్ఛయోయం ఈకారన్తిత్థిలిఙ్గానం పకతిరూపస్స నామికపదమాలావిభాగో.

ఈకారన్తతాపకతికం ఈకారన్తిత్థిలిఙ్గం నిట్ఠితం.

ఇదాని భూధాతుమయానం ఉకారన్తిత్థిలిఙ్గానం అప్పసిద్ధత్తా అఞ్ఞేన ఉకారన్తిత్థిలిఙ్గేన నామికపదమాలం పూరేస్సామ –

యాగు, యాగూ, యాగుయో. యాగుం, యాగూ, యాగుయో. యాగుయా, యాగూహి, యాగూభి. యాగుయా, యాగూనం. యాగుయా, యాగూహి, యాగూభి. యాగుయా, యాగూనం. యాగుయా, యాగుయం, యాగూసు. భోతి యాగు, భోతియో యాగూ, యాగుయో.

ఏవం ‘‘ధాతు ధేను కాసు దద్దు కణ్డు కచ్ఛు రజ్జు’’ఇచ్చాదీని. తత్ర ధాతుసద్దో రసరుధిరమంసమేదన్హారుఅట్ఠిఅట్ఠిమిఞ్జసుక్కసఙ్ఖాతధాతువాచకో పుల్లిఙ్గో, సభావవాచకో పన సుగతాదీనం సారీరికవాచకో లోకధాతువాచకో చ చక్ఖాదివాచకో చ ఇత్థిలిఙ్గో, భూ హూ కరపచాదిసద్దవాచకో ఇత్థిలిఙ్గోచేవ పుల్లిఙ్గో చ. అత్ర పనిత్థిలిఙ్గో అధిప్పేతో.

సవినిచ్ఛయోయంఉకారన్తిత్థిలిఙ్గానం నామికపదమాలావిభాగో.

ఉకారన్తతాపకతికం ఉకారన్తిత్థిలిఙ్గం నిట్ఠితం.

ఇదాని భూసద్దాదీనం నామికపదమాలం వక్ఖామ పుబ్బాచరియమతం పురేచరం కత్వా –

జమ్బూ, జమ్బూ, జమ్బుయో. జమ్బుం, జమ్బూ, జమ్బుయో. జమ్బుయా, జమ్బూహి, జమ్బూభి. జమ్బుయా, జమ్బూనం. జమ్బుయా, జమ్బూహి, జమ్బూభి. జమ్బుయా, జమ్బూనం. జమ్బుయా, జమ్బుయం, జమ్బూసు. భోతి జమ్బు, భోతియో జమ్బూ, జమ్బుయో. యమకమహాథేరమతం.

ఏత్థ జమ్బూసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గత్తం ‘‘అమ్బా సాలా చ జమ్బుయో’’తిఆదినా పసిద్ధం. ‘‘ఇమే తే జమ్బుకా రుక్ఖా’’తి ఏత్థ పన రుక్ఖసద్దం అపేక్ఖిత్వా ‘‘జమ్బుకా’’తి పుల్లిఙ్గనిద్దేసో కతోతి దట్ఠబ్బం. తథా హి జమ్బూతి కథేతబ్బాతి జమ్బుకా. కే రే గే సద్దేతి ధాతు. అథ వా ఇత్థిలిఙ్గవసేన జమ్బూ ఏవ జమ్బుకా, జమ్బుకా చ తా రుక్ఖా చాతి జమ్బుకారుక్ఖా, యథా లఙ్కాదీపో, పుల్లిఙ్గపక్ఖే వా సమాసవసేన ‘‘జమ్బుకరుక్ఖా’’తి వత్తబ్బే గాథావిసయత్తా ఛన్దానురక్ఖణత్థం దీఘం కత్వా ‘‘జమ్బుకారుక్ఖా’’తి వుత్తం ‘‘సరణాగమనే కఞ్చీ’’తి ఏత్థ వియ.

భూ, భూ, భుయో. భుం, భూ, భుయో. భుయా, భూహి, భూభి. భుయా, భూనం. భుయా, భూహి, భూభి. భుయా, భూనం. భుయా, భుయం, భూసు. భోతి భు, భోతియో భూ, భుయో.

ఏవం ‘‘అభూ, అభూ, అభుయో. అభుం, అభూ, అభుయో. అభుయా’’తిఆదినా యోజేతబ్బా. అత్ర ‘‘అభుం మే కథం ను భణసి, పాపకం వత భాససీ’’తి నిదస్సనపదం.

‘‘వధూ చ సరభూ చేవ, సరబూ సుతనూ చమూ;

వామూరూ నాగనాసూరూ’’, ఇచ్చాదీ జమ్బుయా సమా.

ఇదం పన సుఖుమం ఠానం సుట్ఠు మనసి కాతబ్బం. ‘‘వదఞ్ఞూ, వదఞ్ఞూ, వదఞ్ఞుయో. వదఞ్ఞుం, వదఞ్ఞూ, వదఞ్ఞుయో. వదఞ్ఞుయా’’తి జమ్బూసమం యోజేతబ్బం. ఏవం ‘‘మగ్గఞ్ఞూ ధమ్మఞ్ఞూ కతఞ్ఞూ’’ఇచ్చాదీసుపి.

నను చ భో –

‘‘సోహం నూన ఇతో గన్త్వా, యోనిం లద్ధాన మానుసిం;

వదఞ్ఞూ సీలసమ్పన్నో, కాహామి కుసలం బహు’’న్తి

ఏవమాదిప్పయోగదస్సనతో వదఞ్ఞూసద్దాదీనం పుల్లిఙ్గభావో పసిద్ధో, ఏవం సన్తే కస్మా ఇధ ఇత్థిలిఙ్గనయో దస్సితోతి? వదఞ్ఞూఇచ్చాదీనం ఏకన్తపుల్లిఙ్గభావాభావతో ద్విలిఙ్గాని తేసం వాచ్చలిఙ్గత్తా. తథా హి –

‘‘సాహం గన్త్వా మనుస్సత్తం, వదఞ్ఞూ వీతమచ్ఛరా;

సఙ్ఘే దానాని దస్సామి, అప్పమత్తా పునప్పున’’న్తి చ,

‘‘కోధనా అకతఞ్ఞూ చా’’తి చ ఇత్థిలిఙ్గపయోగికా బహూ పాళియో దిస్సన్తి, తస్మా ఏవం నీతి అమ్హేహి ఠపితా.

సవినిచ్ఛయోయం ఊకారన్తిత్థిలిఙ్గానం పకతిరూపస్స నామికపదమాలావిభాగో.

ఊకారన్తతాపకతికం ఊకారన్తిత్థిలిఙ్గం నిట్ఠితం.

ఓకారన్తపదం భూధాతుమయం ఇత్థిలిఙ్గమప్పసిద్ధం, అఞ్ఞం పనోకారన్తం ఇత్థిలిఙ్గం పసిద్ధం.

ఓకారన్తం ఇత్థిలిఙ్గం, గోసద్దోతి విభావయే;

గోసద్దస్సేవ పుల్లిఙ్గే, రూపమస్సాహు కేచన;

తథా హి కేచి ‘‘గో, గావో, గవో. గావు’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తాని పుల్లిఙ్గస్స గోసద్దస్స రూపాని వియ ఇత్థిలిఙ్గస్స గోసద్దస్స రూపాని ఇచ్ఛన్తి, తేసం మతే మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణానం వణ్ణవిసేసాభావో వియ రూపవిసేసాభావతో గోసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గభావపటిపాదనం అనిజ్ఝానక్ఖమం. కస్మాతి చే? యస్మా మాతుగామసద్దస్స ‘‘మాతుగామో, మాతుగామా. మాతుగామ’’న్తిఆదినా నయేన ద్వే పదమాలా కత్వా ఏకా పుల్లిఙ్గస్స పదమాలా, ఏకా ఇత్థిలిఙ్గపదమాలాతి వుత్తవచనం వియ ఇదం వచనం అమ్హే పటిభాతి, తస్మా అనిజ్ఝానక్ఖమం.

అపిచ ఇత్థిలిఙ్గస్స గోసద్దస్స రూపేసు పుల్లిఙ్గస్స గోసద్దస్స రూపేహి సమేసు సన్తేసు కథం గోసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గభావో సియా? రూపమాలావిసేసాభావతో. యథా హి రత్తి అగ్గి అట్ఠిసద్దానం ఇకారన్తభావేన సమత్తేపి ఇత్థిలిఙ్గపుమనపుంసకలిఙ్గలక్ఖణభూతో రూపమాలావిసేసో దిస్సతి. యథా పన ద్విన్నం ధాతుసద్దానం పుమిత్థిలిఙ్గపరియాపన్నానం రూపమాలావిసేసో దిస్సతి, న తథా తేహాచరియేహి అభిమతస్స ఇత్థిలిఙ్గస్స గోసద్దస్స రూపమాలావిసేసో దిస్సతి. యథా పన ద్విన్నం ధాతుసద్దానం పుమిత్థిలిఙ్గపరియాపన్నానం రూపమాలావిసేసో భవతి, యథా ద్విన్నం గోసద్దానం పుమిత్థిలిఙ్గపరియాపన్నానం రూపమాలావిసేసేన భవితబ్బం, యథా చ ద్విన్నం ఆయుసద్దానం పున్నపుంసకలిఙ్గపరియాపన్నానం రూపమాలావిసేసో దిస్సతి, తథా ద్విన్నం గోసద్దానం పుమిత్థిలిఙ్గపరియాపన్నానం రూపమాలావిసేసేన భవితబ్బం. అవిసేసత్తే సతి కథం తేసం పుమిత్థిలిఙ్గవవత్థానం సియా, కథఞ్చ విసదావిసదాకారవోహారతా సియా. ఇదం ఠానం అతీవ సణ్హసుఖుమం పరమగమ్భీరం మహాగహనం న సక్కా సబ్బసత్తానం మూలభాసాభూతాయ సబ్బఞ్ఞుజినేరితాయ మాగధికాయ సభావనిరుత్తియా నయం సమ్మా అజానన్తేన అకతఞాణసమ్భారేన కేనచి అజ్ఝోగాహేతుం వా విజటేతుం వా, అమ్హాకం పన మతే ద్విన్నం గోసద్దానం రూపమాలావిసేసో చేవ దిస్సతి, పుమిత్థిలిఙ్గవవత్థానఞ్చ దిస్సతి, విసదావిసదాకారవోహారతా చ దిస్సతి, నపుంసకలిఙ్గస్స తదుభయముత్తాకారవోహారతా చ దిస్సతీతి దట్ఠబ్బం.

ఇదాని ఇమస్సత్థస్స ఆవిభావత్థం ఇమస్మిం ఠానే ఇమం నీతిం ఠపేస్సామ. ఏవఞ్హి సతి పరియత్తిసాసనే పటిపన్నకా నిక్కఙ్ఖభావేన న కిలమిస్సన్తి. ఏత్థ తావ అత్థగ్గహణే విఞ్ఞూనం కోసల్లుప్పాదనత్థం తిస్సో నామికపదమాలాయో కథేస్సామ – సేయ్యథిదం?

గావీ, గావీ, గావియో. గావిం, గావీ, గావియో. గావియా, గావీహి, గావీభి. గావియా, గావీనం. గావియా, గావీహి, గావీభి. గావియా, గావీనం. గావియా, గావియం, గావీసు. భోతి గావి, భోతియో గావీ, గావియో.

అయం గోసద్దతో విహితస్స ఈపచ్చయస్స వసేన నిప్ఫన్నస్స ఇత్థివాచకస్స ఈకారన్తిత్థిలిఙ్గస్స గావీసద్దస్స నామికపదమాలా.

గో, గావో, గవో. గావుం, గావం, గవం, గావో, గవో. గావేన, గవేన, గోహి, గోభి. గావస్స, గవస్స, గవం, గున్నం, గోనం. గావా, గావస్మా, గావమ్హా, గవా, గవస్మా, గవమ్హా, గోహి, గోభి. గావస్స, గవస్స, గవం, గున్నం, గోనం. గావే, గావస్మిం, గావమ్హి, గవే, గవస్మిం, గవమ్హి, గావేసు, గవేసు, గోసు. భో గో, భవన్తో గావో, గవో.

అయం పుమవాచకస్స ఓకారన్తపుల్లిఙ్గస్స గోసద్దస్స నామికపదమాలా.

గో, గావీ, గావో, గావీ, గవో. గావం, గవం, గావిం, గావో, గావీ గవో. గోహి, గోభి. గవం, గున్నం, గోనం. గోహి, గోభి. గవం, గున్నం, గోనం. గోసు. భోతి గో, భోతియో గావో, గావీ, గవో. అయం పుమిత్థివాచకస్స ఓకారన్తస్సిత్థిపుల్లిఙ్గస్స గోసద్దనామికపదమాలా.

ఏత్థ పన ‘‘గావు’’న్తి పదం ఏకన్తపుమవాచకత్తా న వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం, ఏకన్తపుమవాచకత్తఞ్చస్స ఆహచ్చపాళియా ఞాయతి ‘‘ఇధ పన భిక్ఖవే వస్సూపగతం భిక్ఖుం ఇత్థీ నిమన్తేసి ‘ఏహి భన్తే, హిరఞ్ఞం వా తే దేమి, సువణ్ణం వా తే దేమి, ఖేత్తం వా తే దేమి, వత్థుం వా తే దేమి, గావుం వా తే దేమి, గావిం వా తే దేమి. దాసం వా తే దేమి, దాసిం వా తే దేమి, ధీతరం వా తే దేమి భరియత్థాయ, అహం వా తే భరియా హోమి, అఞ్ఞం వా తే భరియం ఆనేమీ’తి’’ ఏవం ఆహచ్చపాళియా ఞాయతి.

ఏత్థ హి ‘‘గావు’’న్తి వచనేన పుమా వుత్తో, ‘‘గావి’’న్తి వచనేన ఇత్థీ, యం పన ఇమిస్సం ఓకారన్తిత్థిలిఙ్గపదమాలాయం ‘‘గావీ’’తి పదం చతుక్ఖత్తుం వుత్తం, తం ‘‘కఞ్ఞా’’తి పదం వియ ఇత్థిలిఙ్గస్స అవిసదాకారవోహారతావిఞ్ఞాపనే సమత్థం హోతి. న హి ఇతరేసు లిఙ్గేసు సమానసుతికభావేన చతుక్ఖత్తుం ఆగతపదం ఏకమ్పి అత్థి, ‘‘గావీ గావి’’న్తి చ ఇమేసం సద్దానం కత్థచి ఠానే ఇత్థిపుమేసు సామఞ్ఞవసేన పవత్తిం ఉపరి కథయిస్సామ. యా పనమ్హేహి ఓకారన్తిత్థిలిఙ్గస్స ‘‘గో, గావీ, గావో, గావీ, గవో. గావం, గవం, గావి’’న్తిఆదినా నయేన పదమాలా కతా, తత్థ గోసద్దతో సియోనం ఈకారాదేసో అంవచనస్స చ ఇంకారాదేసో భవతి, తేన ఓకారన్తిత్థిలిఙ్గస్స ‘‘గావీ గావీ గావి’’న్తి రూపాని దస్సితాని. తథా హి ముఖమత్తదీపనియం సద్దసత్థవిదునా వజిరబుద్ధాచరియేన నిరుత్తినయే కోసల్లవసేన గోసద్దతో యోనమీకారాదేసో వుత్తో. యథా పన గోసద్దతో యోనమీకారాదేసో భవతి, తథా సిస్సీకారాదేసో అంవచనస్స చ ఇంకారాదేసో భవతి. అత్రిమా నయగ్గాహపరిదీపనియో గాథా –

ఈపచ్చయా సిద్ధేస్వపి, ‘‘గావీ గావీ’’తిఆదిసు;

పఠమేకవచనాది-అన్తేసు జినసాసనే.

వదతా యోనమీకారం, గోసద్దస్సిత్థియం పన;

అవిసదత్తమక్ఖాతుం, నయో దిన్నోతి నో రుచి.

కిఞ్చ భియ్యో అట్ఠకథాసు చ –

‘‘గావో’’తి వత్వా ‘‘గావి’’న్తి-వచనేన పనిత్థియం;

అవిసదత్తమక్ఖాతుం, నయో దిన్నోతి నో రుచి.

తథా హి సమన్తపాసాదికాదీసు అట్ఠకథాసు ‘‘ఛేకో హి గోపాలకో సక్ఖరాయో ఉచ్ఛఙ్గేన గహేత్వా రజ్జుదణ్డహత్థో పాతోవ వజం గన్త్వా గావో పిట్ఠియం పహరిత్వా పలిఘథమ్భమత్థకే నిసిన్నో ద్వారం పత్తం పత్తం గావిం ‘ఏకో ద్వే’తి సక్ఖరం ఖిపిత్వా గణేతీ’’తి ఇమస్మిం పదేసే ‘‘గావో’’తి వత్వా ‘‘గావి’’న్తి వచనేన ఇత్థిపుమవాచకస్స ఓకారన్తిత్థిలిఙ్గస్స గోసద్దస్స అవిసదాకారవోహారతా విహితా. ‘‘గావో’’తి హి ఇమినా సామఞ్ఞతో ఇత్థిపుమభూతా గోణా గహితా, తథా ‘‘గావి’’న్తి ఇమినాపి ఇత్థిభూతో పుమభూతో చ గోణో. ఏవం ‘‘గావో’’తి చ ‘‘గావి’’న్తి చ ఇమే సద్దా సద్దసత్థవిదూహి అట్ఠకథాచరియేహి నిరుత్తినయకుసలతాయ సమానలిఙ్గవసేన ఏకస్మింయేవ పకరణే ఏకస్మింయేవ వాక్యే పిణ్డీకతా. యది హి ఇత్థిలిఙ్గే వత్తమానస్స ఇత్థిపుమవాచకస్స ఓకారన్తిత్థిలిఙ్గస్స గోసద్దస్స పదమాలాయం ‘‘గావీ గావి’’మిచ్చేతాని రూపాని న లబ్భేయ్యుం, అట్ఠకథాయం ‘‘గావో’’తి వత్వా ‘‘గావ’’న్తిచ్చేవ వత్తబ్బం సియా, ‘‘గావి’’న్తి పన న వత్తబ్బం. యథా చ పన అట్ఠకథాచరియేహి ‘‘గావో’’తి ఇత్థిపుమవసేన సబ్బేసం గున్నం సఙ్గాహకవచనం వత్వా తేయేవ గావో సన్ధాయ పున ‘‘ద్వారం పత్తం పత్తం గావి’’న్తి సద్దరచనం కుబ్బింసు, తస్మా ‘‘గావి’’న్తి ఇదమ్పి సబ్బసఙ్గాహకవచనమేవాతి దట్ఠబ్బం. అసబ్బసఙ్గాహకవచనం ఇదం గావీసద్దేన ఇత్థియాయేవ గహేతబ్బత్తాతి చే? న, పకరణవసేన అత్థన్తరస్స విదితత్తా. న హి సబ్బవజేసు ‘‘ఇత్థియోయేవ వసన్తి, న పుమానో’’తి చ, ‘‘పుమానోయేవ వసన్తి, న ఇత్థియో’’తి చ సక్కా వత్తుం. అపిచ ‘‘గావిమ్పి దిస్వా పలాయన్తి ‘భిక్ఖూ’తి మఞ్ఞమానా’’తి పాళి దిస్సతి, ఏత్థాపి ‘‘గావి’’న్తి వచనేన ఇత్థిభూతో పుమభూతో చ సబ్బో గో గహితోతి దట్ఠబ్బం. ఇతరథా ‘‘ఇత్థిభూతోయేవ గో భిక్ఖూతి మఞ్ఞితబ్బో’’తి ఆపజ్జతి. ఇతి పాళినయేన ఇత్థిలిఙ్గే వత్తమానమ్హా ఇత్థిపుమవాచకస్మా గోసద్దతో అంవచనస్స ఇంకారాదేసో హోతీతి విఞ్ఞాయతి.

వజిరబుద్ధాచరియేనపి గోసద్దతో ఈపచ్చయే కాతబ్బేపి అకత్వా యోనమీకారాదేసో కతో. తస్సాధిప్పాయో ఏవం సియా గోసద్దతో ఈపచ్చయే కతే సతి ఈపచ్చయవసేన ‘‘గావీ’’తి నిప్ఫన్నసద్దో యత్థ కత్థచి విసయే ‘‘మిగీ మోరీ కుక్కుటీ’’ఇచ్చాదయో వియ ఇత్థివాచకోయేవ సియా, న కత్థచిపి ఇత్థిపుమవాచకో, తస్మా సాసనానుకూలప్పయోగవసేన యోనమీకారాదేసో కాతబ్బోతి. ఇతి వజిరబుద్ధాచరియమతే గోసద్దతో యోనం ఈకారాదేసో హోతీతి ఞాయతి.

కిఞ్చ భియ్యో – యస్మా అట్ఠకథాచరియేహి ‘‘గావో పిట్ఠియం పహరిత్వా’’తిఆదినా నయేన రచితాయ ‘‘ద్వారం పత్తం పత్తం గావిం ‘ఏకో ద్వే’తి సక్ఖరం ఖిపిత్వా గణేతీ’’తి వచనపరియోసానాయ సద్దరచనాయం ‘‘ఏకో గావీ, ద్వే గావీ’’తి అత్థయోజనానయో వత్తబ్బో హోతి, ‘‘గావి’’న్తి ఉపయోగవచనఞ్చ దిస్సతి. ఇతి అట్ఠకథాచరియానం మతే గోసద్దతో సియోనమీకారాదేసో అంవచనస్స ఇంకారాదేసో హోతీతి ఞాయతి. తస్మాయేవమ్హేహి యా సా ఓకారన్తతాపకతికస్స ఇత్థిలిఙ్గస్స గోసద్దస్స ‘‘గో, గావీ, గావో, గావీ, గవో, గావం, గావి’’న్తిఆదినా నయేన పదమాలా ఠపితా, సా పాళినయానుకూలా అట్ఠకథానయానుకూలా కచ్చాయనాచరియమతం గహేత్వా పదనిప్ఫత్తిజనకస్స గరునో చ మతానుకూలా, ‘‘గావీ’’తి పదస్స చతుక్ఖత్తుం ఆగతత్తా పన ఓకారన్తిత్థిలిఙ్గస్స గోసద్దస్స అవిసదాకారవోహారత్తఞ్చ సాధేతి. ఇచ్చేసా పాళినయాదీసు ఞాణేన సమ్మా ఉపపరిక్ఖియమానేసు అతీవ యుజ్జతి, నత్థేత్థ అప్పమత్తకోపి దోసో. ఏత్థ పన పచ్చత్తోపయోగాలపనానం బహువచనట్ఠానే ‘‘గావియో’’తి పదఞ్చ కరణసమ్పదాననిస్సక్కసామీనమేకవచనట్ఠానే ‘‘గావియా’’తి పదఞ్చ కరణనిస్సక్కానం బహువచనట్ఠానే ‘‘గావీహి గావీభీ’’తి పదాని చ సమ్పదానసామీనం బహువచనట్ఠానే ‘‘గావీన’’న్తి పదఞ్చ భుమ్మవచనట్ఠానే ‘‘గావియా, గావియం, గావీసూ’’తి పదాని చాతి ఇమాని విత్థారతో సోళస పదాని ఏకన్తేన ఈపచ్చయవసేన సిద్ధత్తా ఏకన్తిత్థివాచకత్తా చ న వుత్తానీతి దట్ఠబ్బం.

అయం పనేత్థ నిచ్ఛయో వుచ్చతే సోతూనం నిక్కఙ్ఖభావాయ – ఇత్థిలిఙ్గపదేసు హి ‘‘గావీ గావి’’న్తి ఇమాని ఈపచ్చయవసేన వా ఈకారింకారాదేసవసేన వా సిజ్ఝన్తి. ఏతేసు పచ్ఛిమనయో ఇధాధిప్పేతో, పుబ్బనయో అఞ్ఞత్థ. తథా ‘‘గావీ గావి’’న్తి ఇమాని ఈపచ్చయవసేనపి సిద్ధత్తా యేభుయ్యేన ఇత్థివాచకాని భవన్తి ఈకారింకారాదేసవసేనపి సిద్ధత్తా. కత్థచి ఏకక్ఖణేయేవ సబ్బసఙ్గాహకవసేన ఇత్థిపుమవాచకాని భవన్తి. ఏతేసుపి పచ్ఛిమోయేవ నయో ఇధాధిప్పేతో, పుబ్బనయో అఞ్ఞత్థ. ‘‘గావియో. గావియా, గావీహి, గావీభి. గావీనం. గావియం, గావీసూ’’తి ఏతాని పన ఈపచ్చయవసేనేవ సిద్ధత్తా సబ్బథాపి ఇత్థీనంయేవ వాచకాని భవన్తి. ఇత్థిభూతేస్వేవ గోదబ్బేసు లోకసఙ్కేతవసేన విసేసతో పవత్తత్తా ఏకన్తతో ఇత్థిదబ్బేసు పవత్తాని ‘‘మిగీ మోరీ కుక్కుటీ’’ఇచ్చాదీని పదాని వియ. కిఞ్చాపి పన ‘‘నదీ మహీ’’ఇచ్చాదీనిపి ఇత్థిలిఙ్గాని ఈపచ్చయవసేనేవ సిద్ధాని, తథాపి తాని అవిఞ్ఞాణకత్తా తదత్థానం ఇత్థిదబ్బేసు వత్తన్తీతి వత్తుం న యుజ్జతి. ఇత్థిపుమనపుంసకభావరహితా హి తదత్థా. యస్మా పన ఇత్థిలిఙ్గే గోసద్దే ఏనయోగో ఏసుకారో చ న లబ్భతి, తస్మా ‘‘గావేన గవేన గావేసు గవేసూ’’తి పదాని న వుత్తాని. యస్మా చ ఇత్థిలిఙ్గేన గోసద్దేన సద్ధిం సస్మాస్మింవచనాని సరూపతో పరత్తం న యన్తి, తస్మా ‘‘గావస్స గవస్స గావస్మా గవస్మా గావస్మిం గవస్మి’’న్తి పదాని న వుత్తాని. యస్మా చ తత్థ స్మావచనస్స ఆదేసభూతో ఆకారో చ మ్హాకారో చ న లబ్భతి, తస్మా ‘‘గావా గవా గావమ్హా గవమ్హా’’తి పదాని న వుత్తాని. యస్మా చ స్మింవచనస్స ఆదేసభూతో ఏకారో చ మ్హికారో చ న లబ్భతి, తస్మా ‘‘గావే గవే గావమ్హి గవమ్హీ’’తి పదాని న వుత్తాని. అపిచ ‘‘యాయ తాయా’’తిఆదీహి సమానాధికరణపదేహి యోజేతుం అయుత్తత్తాపి ‘‘గావేన గవేనా’’తిఆదీని ఇత్థిలిఙ్గట్ఠానే న వుత్తాని. తథా హి ‘‘యాయ తాయ’’ఇచ్చాదీహి సద్ధిం ‘‘గావేన గవేనా’’తిఆదీని న యోజేతబ్బాని ఏకన్తపుల్లిఙ్గరూపత్తా.

కేచి పనేత్థ వదేయ్యుం – యా తుమ్హేహి ఓకారన్తతాపకతికస్స ఇత్థిలిఙ్గస్స గోసద్దస్స ‘‘గో, గావీ, గావో, గావీ, గవో’’తిఆదినా నయేన పదమాలా ఠపితా, సా ‘‘మాతుగామో ఇత్థీ మాతుగామా ఇత్థియో’’తి వుత్తసదిసా చ హోతీతి? తన్న. మాతుగామఇత్థీసద్దా హి నానాలిఙ్గా పుమిత్థిలిఙ్గభావేన, నానాధాతుకా చ గము ఇసుధాతువసేన, ఇమస్మిం పన ఠానే గో గావీసద్దా ఏకలిఙ్గా ఇత్థి లిఙ్గభావేన, ఏకధాతుకా చ గముధాతువసేనాతి. యజ్జేవం గోణసద్దస్స గోసద్దస్సాదేసవసేన కచ్చాయనేన వుత్తత్తా తదాదేసత్తం ఏకధాతుకత్తఞ్చాగమ్మ తేనాపి సద్ధిం మిస్సేత్వా పదమాలా వత్తబ్బాతి? న, గోణసద్దస్స అచ్చన్తపుల్లిఙ్గత్తా అకారన్తతాపకతికత్తా చ. తథా హి సో విసుం పుల్లిఙ్గట్ఠానే ఉద్దిట్ఠో. అయం పన ‘‘గో, గావీ, గావో, గావీ, గవో’’తిఆదికా పదమాలా ఓకారీకారన్తపదాని మిస్సేత్వా కతాతి న సల్లక్ఖేతబ్బా, అథ ఖో వికప్పేన గోసద్దతో పరేసం సి యో అంవచనానం ఈకారింకారాదేసవసేన వుత్తపదవన్తత్తా ఓకారన్తిత్థిలిఙ్గపదమాలా ఇచ్చేవ సారతో పచ్చేతబ్బా.

ఇదాని గోసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గభావసాధకాని సుత్తపదాని లోకికప్పయోగాని చ కథయామ – ‘‘సేయ్యథాపి భిక్ఖవే వస్సానం పచ్ఛిమే మాసే సరదసమయే కిట్ఠసమ్బాధే గోపాలకో గావో రక్ఖేయ్య, తా గావో తతో తతో దణ్డేన ఆకోటేయ్య.

అన్నదా బలదా చేతా, వణ్ణదా సుఖదా చ తా;

ఏతమత్థం వసం ఞత్వా, నాస్సు గావో హనింసు తే.

సబ్బా గావో సమాహరతి. గమిస్సన్తి భన్తే గావో వచ్ఛగిద్ధినియో’’తి ఇమాని సుత్తపదాని. ‘‘గోసు దుయ్హమానాసు గతో’’తిఆదీని పన లోకికప్పయోగాని. ఇతి గోసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గభావోపి పుల్లిఙ్గభావో వియ సారతో పచ్చేతబ్బో.

తత్ర ‘‘గో, గావీ, గావో, గావీ, గవో’’తిఆదీని కిఞ్చాపి ఇత్థిలిఙ్గభావేన వుత్తాని, తథాపి యథాపయోగం ‘‘పజా దేవతా’’తిపదాని వియ ఇత్థిపురిసవాచకానేవ భవన్తి, తస్మా ఇత్థిలిఙ్గవసేన ‘‘సా గో’’తి వా ‘‘తా గావో’’తి వా వుత్తే ఇత్థిపుమభూతా సబ్బేపి గోణా గహితాతి వేదితబ్బా. న హి ఈదిసే ఠానే ఏకన్తతో లిఙ్గం పధానం, అత్థోయేవ పధానో. ‘‘వజేగావో దుహన్తీ’’తి వుత్తే కిఞ్చాపి ‘‘గావో’’తి అయం సద్దో పుమేపి వత్తతి, తథాపి దుహనక్రియాయ పుమే అసమ్భవతో అత్థవసేన ఇత్థియో ఞాయన్తే. ‘‘గావీ దుహన్తీ’’తి వుత్తే పన లిఙ్గవసేన అత్థవసేన చ వచనతో కో సంసయమాపజ్జిస్సతి విఞ్ఞూ. ‘‘తా గావో చరన్తీ’’తి వుత్తే ఇత్థిలిఙ్గవసేన వచనతో కదాచి కస్సచి సంసయో సియా ‘‘నను ఇత్థియో’’తి, పుల్లిఙ్గవసేన పన ‘‘తే గావో చరన్తీ’’తి వుత్తే సంసయో నత్థి, ఇత్థియో చ పుమానో చ ఞాయన్తే పుల్లిఙ్గబహువచనేన కత్థచి ఇత్థిపుమస్స గహితత్తా. ‘‘అథేత్థ సీహా బ్యగ్ఘా చా’’తిఆదీసు వియ ‘‘గావీ చరతీ’’తి చ ‘‘గావిం పస్సతీ’’తి చ వుత్తే ఇత్థీ విఞ్ఞాయతే గావీసద్దేన ఇత్థియా గహేతబ్బత్తా. లోకికప్పయోగేసు హి సాసనికప్పయోగేసు చ గావీసద్దేన ఇత్థీ గయ్హతి. ఏకచ్చం పన సాసనికప్పయోగం సన్ధాయ ‘‘గావీ’’తి, ‘‘గావి’’న్తి చ ‘‘ఇత్థిపురిససాధారణవచనమవోచుమ్హ. తథా హి ‘‘సేయ్యథాపి భిక్ఖవే దక్ఖో గోఘాతకో వా గోఘాతకన్తేవాసీ వా గావిం వధిత్వా చతుమహాపథే బిలసో విభజిత్వా నిసిన్నో అస్సా’’తి పాళి దిస్సతి. అట్ఠకథాసు చ ‘‘గావో’’తి ఇత్థిపుమసాధారణం సద్దరచనం కత్వా పున తదేవ ఇత్థిపుమం సన్ధాయ ‘‘ద్వారం పత్తం పత్తం గావి’’న్తి రచితా సద్దరచనా దిస్సతి.

ఏత్థ హి గోజాతియం ఠితా ఇత్థీపి పుమాపి ‘‘గావీ’’తి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. విసేసతో పన ‘‘గావీ’’తి ఇదం ఇత్థియా అధివచనం. తథా హి తత్థ తత్థ పాళిప్పదేసాదీసు ‘‘అచిరపక్కన్తస్స భగవతో బాహియం దారుచీరియం గావీ తరుణవచ్ఛా అధిపతిత్వా జీవితా వోరోపేసీ’’తి, ‘‘గావుం వా తే దేమి, గావిం వా తే దేమీ’’తి చ ‘‘తిణసీహో కపోతవణ్ణగావీసదిసో’’తి చ పయోగదస్సనతో ఇత్థీ కథియతీతి వత్తబ్బం. గోసద్దేన పన ‘‘గోదుహనం. గద్దుహనం. గోఖీరం గోధనో గోరూపాని చా’’తి దస్సనతో ఇత్థీపి పుమాపి కథియతీతి వత్తబ్బం.

ఇదాని ఓకారన్తస్స ఇత్థిలిఙ్గస్స గోసద్దస్స పదమాలాయం పాళినయాదినిస్సితో అత్థయుత్తినయో వుచ్చతే విఞ్ఞూనం కోసల్లజననత్థం –

సా గో గచ్ఛతి, సా గావీ గచ్ఛతి, తా గావో, గావీ, గవో గచ్ఛన్తి. తం గావం, గావిం, గవం పస్సతి, తా గావో, గావీ, గవో పస్సతి. తాహి గోహి, గోభి కతం. తాసం గవం, గున్నం, గోనం దేతి. తాహి గోహి, గోభి అపేతి. తాసం గవం, గున్నం, గోనం సిఙ్గాని. తాసు గోసు పతిట్ఠితం. భోతి గో త్వం తిట్ఠ, భోతియో గావో గావీ, గవా తుమ్హే తిట్ఠథ.

అపరోపి వుచ్చతే –

సా గో నదిం తరన్తీ గచ్ఛతి, సా గావీ నదిం తరన్తీ గచ్ఛతి, తా గావో, గావీ, గవో నదిం తరన్తీయో గచ్ఛన్తి. తం గావం, గావిం, గవం నదిం తరన్తిం పస్సతి, తా గావో, గావీ, గవో నదిం తరన్తియో పస్సతి. తాహి గోహి, గోభి నదిం తరన్తీహి కతం. తాసం గవం, గున్నం, గోనం నదిం తరన్తీనం దేతి. తాహి గోహి, గోభి నదిం తరన్తీహి అపేతి. తాసం గవం, గున్నం, గోనం నదిం తరన్తీనం సన్తకం. తాసు గోసు నదిం తరన్తీసు పతిట్ఠితన్తి.

తత్ర యా సా ‘‘గో, గావీ, గావో, గావీ, గవో’’తిఆదినా ఓకారన్తస్సిత్థిలిఙ్గస్స గోసద్దస్స పదమాలా ఠపితా, సా ‘‘గో, గావో గవో’’తిఆదినా వుత్తస్స ఓకారన్తపుల్లిఙ్గస్స గోసద్దస్స పదమాలాతో సవిసేసా పచ్చత్తోపయోగాలపనట్ఠానే చతున్నం కఞ్ఞాసద్దానం వియ గావీసద్దానం వుత్తత్తా. యస్మా పనాయం విసేసో, తస్మా ఇమస్స ఓకారన్తిత్థిలిఙ్గస్స గోసద్దస్స అఞ్ఞేసమిత్థిలిఙ్గానం వియ అవిసదాకారవోహారతా సల్లక్ఖేతబ్బా, న పుల్లిఙ్గానం వియ విసదాకారవోహారతా, నాపి నపుంసకలిఙ్గానం వియ ఉభయముత్తాకారవోహారతా సల్లక్ఖేతబ్బా. ఏత్థ నిచ్ఛయకరణీ గాథా వుచ్చతి –

దువిన్నం ధాతుసద్దానం, యథా దిస్సతి నానతా;

గోసద్దానం తథా ద్విన్నం, ఇచ్ఛితబ్బావ నానతా.

తథా హి పుమిత్థిలిఙ్గవసేన ద్విన్నం ధాతుసద్దానం విసేసో దిస్సతి. తం యథా?