౭. నిగ్గహీతన్తపుల్లిఙ్గనామికపదమాలా

అథ పుబ్బాచరియమతం పురేచరం కత్వా నిగ్గహీతన్తపుల్లిఙ్గానం భవన్త కరోన్తఇచ్చాదికస్స పకతిరూపస్స నామికపదమాలం వక్ఖామ –

గచ్ఛం మహం చరం తిట్ఠం, దదం భుఞ్జం సుణం పచం;

జయం జరం చవం మీయం, సరం కుబ్బం జపం వజం.

గచ్ఛం, గచ్ఛన్తో, గచ్ఛన్తా. గచ్ఛన్తం, గచ్ఛన్తే. గచ్ఛతా, గచ్ఛన్తేహి, గచ్ఛన్తేతి. గచ్ఛతో, గచ్ఛన్తస్స, గచ్ఛన్తానం, గచ్ఛతం. గచ్ఛతా, గచ్ఛన్తేహి, గచ్ఛన్తేభి. గచ్ఛతో, గచ్ఛన్తస్స, గచ్ఛన్తానం, గచ్ఛతం. గచ్ఛతి, గచ్ఛన్తేసు. భో గచ్ఛం, భో గచ్ఛా, భవన్తో గచ్ఛన్తో.

గచ్ఛాదీని అఞ్ఞాని చ తంసదిసానం ఏవం ఞేయ్యానీతి యమకమహాథేరమతం. కిఞ్చాపేత్థ తతియేకవచనట్ఠానాదీసు ‘‘గచ్ఛన్తేన, గచ్ఛన్తా, గచ్ఛన్తస్మా, గచ్ఛన్తమ్హా, గచ్ఛన్తస్మిం, గచ్ఛన్తమ్హీ’’తి ఇమాని పదాని నాగతాని, తథాపి తత్థ తత్థ పయోగదస్సనతో గహేతబ్బాని.

తత్ర యమకమహాథేరేన ఆలపనవచనట్ఠానేయేవ ‘‘గచ్ఛన్తో, మహన్తో, చరన్తో’’తిఆదీనం బహువచనత్తం కథితం, పచ్చత్తవచనట్ఠానే ఏకవచనత్తం. కేహిచి పన పచ్చత్తవచనట్ఠానే ఏకవచనబహువచనత్తం, ఆలపనవచనట్ఠానే బహువచనత్తంయేవ కథితం. ‘‘గచ్ఛం, మహం, చర’’న్తిఆదీనం పన ఆలపనట్ఠానే ఏకవచనత్తం. మయం పన బుద్ధవచనే అనేకాసు చాట్ఠకథాసు ‘‘గచ్ఛన్తో, మహన్తో’’తిఆదీనం బహువచనప్పయోగానం ‘‘గచ్ఛం, మహం’’ఇచ్చాదీనఞ్చ సానుసారాలపనేకవచనప్పయోగానం అదస్సనతో ‘‘గచ్ఛన్తో భారద్వాజో. స గచ్ఛం న నివత్తతి. మహన్తో లోకసన్నివాసో’’తిఆదీనం పన పచ్చత్తేకవచనప్పయోగానఞ్ఞేవ దస్సనతో తాదిసాని రూపాని అనిజ్ఝానక్ఖమాని వియ మఞ్ఞామ. నిరుత్తిపిటకే పచ్చత్తాలపనట్ఠానే ‘‘మహన్తో, భవన్తో, చరన్తో’’తిఆదీనం బహువచనత్తమేవ కథితం, న ఏకవచనత్తం. తథా హి తత్థ ‘‘మహం భవం చరం తిట్ఠ’’న్తి గాథం వత్వా ‘‘మహం తిట్ఠతి, మహన్తో తిట్ఠన్తీ’’తి చ, ‘‘భో మహా, భవన్తో మహన్తో’’తి చ, ‘‘భవం తిట్ఠతి, భవన్తో తిట్ఠన్తీ’’తి చ ఆది వుత్తం.

ఏత్థ పన ‘‘భవం, భవన్తో’’తి పదాని యత్థ ‘‘హోన్తో హోన్తా’’తి క్రియత్థం న వదన్తి, తత్థ ‘‘భవం కచ్చానో. మా భవన్తో ఏవం అవచుత్థా’’తిఆదీసు వియ అఞ్ఞస్మిం అత్థే పతనతో ఏకవచనబహువచనాని భవన్తి, తస్మా ‘‘సన్తో సప్పురిసా లోకే’’తి ఏత్థ ‘‘సన్తో’’తి పదస్స వియ ‘‘అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా’’తి ఏత్థ ‘‘అరహన్తో’’తి పదస్స వియ చ ‘‘భవన్తో’’తి పదస్స బహువచనత్తం నిజ్ఝానక్ఖమం. ‘‘మహన్తో, చరన్తో, తిట్ఠన్తో’’తిఆదీనం పన బహువచనత్తం న నిజ్ఝానక్ఖమం వియ అమ్హే పటిభాతి. న హి కత్థచిపి ‘‘సన్తో, అరహన్తో, భవన్తో’’తి పదవజ్జితానం ‘‘గచ్ఛన్తో, మహన్తో, చరన్తో’’తిఆదీనం అనేకపదసతానం బహువచనన్తతాపయోగే పస్సామ. తథా హి –

బవ్హత్తే కత్థచి ఠానే, ‘‘జాన’’మిచ్చాదయో యథా;

దిస్సన్తి నేవం బవ్హత్తే, ‘‘గచ్ఛన్తో’’ ఇతిఆదయో.

బవ్హత్తే కత్థచి ఠానే, ‘‘సన్తో’’ ఇచ్చాదయోపి చ;

దిస్సన్తి నేవం బవ్హత్తే, ‘‘గచ్ఛన్తో’’ ఇతిఆదయో.

‘‘అరహన్తో’’తి బవ్హత్తే, ఏకన్తేనేవ దిస్సతి;

నేవం దిస్సన్తి బవ్హత్తే, ‘‘గచ్ఛన్తో’’ ఇతిఆదయో.

అనేకసతపాఠేసు, ‘‘విహరన్తో’’తిఆదీసు;

ఏకస్సపి బహుకత్తే, పవత్తి న తు దిస్సతి.

బహువచననయేన, ‘‘గచ్ఛన్తో’’తి పదస్స హి;

గహణే సతి బహవో, దోసా దిస్సన్తి సచ్చతో.

యథేకమ్హి ఘరే దడ్ఢే, దడ్ఢా సామీపికా ఘరా;

తథా బవ్హత్తవాచిత్తే, ‘‘గచ్ఛన్తో’’తి పదస్స తు.

‘‘విహరన్తో’’తిఆదీనం, బవ్హత్తవాచితా సియా;

రూపనయో అనిట్ఠో చ, గహేతబ్బో అనేకధా.

ఏవం సన్తేపి యస్మా ‘‘నిరుత్తిపిటకం నామ పభిన్నపటిసమ్భిదేన మహాఖీణాసవేన మహాకచ్చాయనేన కత’’న్తి లోకే పసిద్ధం, తస్మా ఇదం ఠానం పునప్పునం ఉపపరిక్ఖితబ్బం. కిఞ్చాపేత్థ థేరే గారవేన ఏవం వుత్తం, తథాపి పాళినయం గరుం కత్వా దిట్ఠేనేకవచననయేన అదిట్ఠో బహువచననయో ఛడ్డేతబ్బో. ఏవం సతి నిగ్గహీతన్తేసు నయో సోభనో భవతి. అయం పన అమ్హాకం రుచి –

‘‘భవం కరం అరహం సం, మహం’’ ఇతి పదాని తు;

విసదిసాని సమ్భోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి లక్ఖయే.

‘‘గచ్ఛం చరం దదం తిట్ఠం, చిన్తయం భావయం వదం;

జానం పస్స’’న్తిఆదీని, సదిసాని భవన్తి హి.

తత్ర ‘‘జాన’’న్తిఆదీని, కత్థచి పరివత్తరే;

విభత్తిలిఙ్గవచన-వసేనాతి విభావయే.

తత్ర తావ భవన్తసద్దస్స నామికపదమాలా వుచ్చతి – భవంసద్దో హి ‘‘వడ్ఢన్తో, హోన్తో’’తి అత్థేపి వదతి. తేసం వసేన అయం నామికపదమాలా.

భవం, భవన్తో, భవన్తా. భవన్తం, భవన్తే. భవన్తేన, భవన్తేహి, భవన్తేభి. భవన్తస్స, భవన్తానం. భవన్తా, భవన్తస్మా, భవన్తమ్హా, భవన్తేహి, భవన్తేభి. భవన్తస్స, భవన్తానం. భవన్తే, భవన్తస్మిం, భవన్తమ్హి, భవన్తేసు. హే భవన్త, హే భవన్తా.

తత్థ ‘‘భవం, భవన్తో’’తిఆదీనం ‘‘వడ్ఢన్తోహోన్తో’’తిఆదినా అత్థో దట్ఠబ్బో. తథా హి ‘‘సువిజానో భవం హోతి. ధమ్మకామో భవం హోతి. రాజా భవన్తో నానాసమ్పత్తీహి మోదతి. కుళీరదహో గఙ్గాయ ఏకాబద్ధో, గఙ్గాయ పూరణకాలే గఙ్గోదకేన పూరతి, ఉదకే మన్దీ భవన్తే దహతో ఉదకం గఙ్గాయ ఓతరతీ’’తి పయోగా భవన్తి, తస్మా అయం నామికపదమాలా సారతో పచ్చేతబ్బా. ఏత్థ భవంసద్దమత్తం వజ్జేత్వా గచ్ఛమానచరమానసద్దాదీసు వియ భవన్తసద్దే ‘‘భవన్తో, భవన్తా’’తి పురిసనయోపి లబ్భతి, నపుంసకలిఙ్గే వత్తబ్బే ‘‘భవన్తం, భవన్తానీ’’తి చిత్తనయోపి లబ్భతి. ఏవం వడ్ఢనభవనత్థవాచకస్స భవన్తసద్దస్స నామికపదమాలా వేదితబ్బా.

అయఞ్చ విసేసో ‘‘భవన్తో’’తి పదం వడ్ఢనభవనత్థతో అఞ్ఞత్థే వత్తమానం బహువచనమేవ హోతి, యథా ‘‘భవన్తో ఆగచ్ఛన్తీ’’తి. వడ్ఢనభవనత్థేసు వత్తమానం ఏకవచనమేవ. అత్రిమే పయోగా ‘‘అనుపుబ్బేన భవన్తో విఞ్ఞుతం పాపుణాతి. సమణేన నామ ఈదిసేసు కమ్మేసు అబ్యావటేన భవితబ్బం, ఏవం భవన్తో హి సమణో సుసమణో అస్సా’’తి. ‘‘భవం’’ ఇతి పదం పన ఉభయత్థాపి ఏకవచనమేవ, తస్మా ఇదాని ‘‘భవం ఆనన్దో. భవన్తో ఆగచ్ఛన్తి, అప్పసద్దా భవన్తో హోన్తు, మా భోన్తో సద్దమకత్థా’’తి ఏవమాదిపయోగదస్సనవసేన వోహారవిసేసే పవత్తం అఞ్ఞం అత్థం పటిచ్చ అపరాపి నామికపదమాలా వుచ్చతే –

భవం, భవన్తో, భోన్తో. భవన్తం, భవన్తే. భవతా, భోతా, భవన్తేన, భవన్తేహి, భవన్తేభి. భవతో, భోతో, భవన్తస్స, భవన్తానం, భవతం. భవతా, భోతా, భవన్తేహి, భవన్తేభి. భవతో, భోతో, భవన్తస్స, భవన్తానం, భవతం. భవతి, భవన్తే, భవన్తస్మిం, భవన్తమ్హి, భవన్తేసు. భో, భవన్తో, భోన్తో ఇతి.

ఏత్థ పన ‘‘భో’’ఇచ్చాదీని తీణి పదాని యస్మా వోహారవిసేసపవత్తాని ఆలపనపదాని హోన్తి, తస్మా ‘‘ఆవుసో, భన్తే’’తి పదాని వియ భోసద్దాదిఉపపదవన్తాని న భవన్తి, ‘‘భో పురిస, భవన్తో బ్రాహ్మణా, భోన్తో సమణా, భో రాజ’’ఇచ్చాదీసు హి పురిససద్దాదయోయేవ భోసద్దాది ఉపపదవన్తో భవన్తి. ఇధ చ ‘‘భవం ఆనన్దో’’తి ఏత్థ భవంసద్దేన సమానత్థాని ‘‘భో, భవన్తో, భోన్తో’’తి పదాని వుత్తాని, న పన ‘‘ధమ్మకామో భవం హోతీ’’తి ఏత్థ భవంసద్దేన సమానత్థాని. పఠమస్మిఞ్హి నయే వడ్ఢనత్థవసేన ‘‘భో భవన్త, భవన్తో భవన్తా, భోన్తో భవన్తా’’తి భోసద్దాదయో ఆలపనపదానం ఉపపదాని భవన్తి, న దుతియస్మిం నయే. ఆమేడితవసేన పన ‘‘భో భో, భవన్తో భవన్తో, భోన్తో భోన్తో’’తి పదాని భవన్తి యథా ‘‘భన్తే భన్తే’’తి.

అత్రిదం భూధాతువసేన సఙ్ఖేపతో పాళినిదస్సనం – కస్మా భవం విజ్జనమరఞ్ఞనిస్సితో. కథం పనాహం భో తం భవన్తం గోతమం జానిస్సామి. ఏవం భోతి ఖో అమ్బట్ఠో మాణవో బ్రాహ్మణస్స పోక్ఖరసాతిస్స పటిస్సుత్వా. మా భవన్తో ఏవం అవచుత్థ. ఇమం భోన్తో నిసామేథ. ఏవం భో పురిస జానాహి, పాపధమ్మా అసఞ్ఞతా ఇచ్చేవమాది. ఏత్థ ‘‘భవం’’ఇచ్చాదీని భూధాతుమయాని నామపదానీతి వేదితబ్బాని.

అపిచ తేసు ‘‘భో, భవన్తో, భోన్తో’’తి ఇమాని నిపాతపదానిపి హోన్తీతి వవత్థపేతబ్బం. ‘‘భో పురిసా’’తిఆదీసు తేసం నిపాతానిపాతభావే వివాదో న కరణీయో. కచ్చాయనస్మిఞ్హి ‘‘భో గే తూ’’తి వుత్తం. అఞ్ఞత్థ పన ‘‘ఆమన్తనత్థే నిపాతో’’తిఆది వుత్తం. తథా హి నిరుత్తిమఞ్జూసాయం వుత్తం ‘‘భోతిదం ఆమన్తనత్థే నిపాతో. సో న కేవలం ఏకవచనమేవ హోతి, అథ ఖో బహువచనమ్పి హోతీతి ‘భో పురిసా’తి బహువచనప్పయోగోపి గహితో. ‘భవన్తో’తి పదం పన బహువచనమేవ హోతీతి ‘పురిసా’తి పున వుత్త’’న్తి. పాళియఞ్హి అట్ఠకథాసు చ నిపాతభూతో భోసద్దో ఏకవచనబహువచనవసేన ద్విధా దిస్సతి, ఇతరే పన బహువచనవసేనేవ దిస్సన్తి. తేసం తు నిపాతపదత్తే రూపనిప్ఫాదనకిచ్చం నత్థి. తేసు భోసద్దస్స నిపాతపదత్తా ఆహచ్చభాసితే నిజ్జీవాలపనే ఇత్థిలిఙ్గవిసయో ‘‘ఉమ్ముజ్జ భో పుథుసిలే, పరిప్లవ భో పుథుసిలే’’తి పయోగోపి దిస్సతి. అత్రిమా భోసద్దస్స పవత్తిపరిదీపనీ గాథాయో –

‘‘ఇతో భో సుగతిం గచ్ఛ, మనుస్సానం సహబ్యతం’’;

ఏవమాదీసు భోసద్దో, ఏకవచనకో మతో.

‘‘పస్సథ భో ఇమం కుల-పుత్త’’మిచ్చేవమాదిసు;

బహువచనకో ఏసో, భోసద్దోతి విభావయే.

పుగ్గలాలపనే చేవ, ధమ్మస్సాలపనేపి చ;

నిజ్జీవాలపనే చాతి, భోసద్దో తీసు దిస్సతి.

తత్ర ధమ్మాలపనమ్హి, ఏకవచోవ లబ్భతి;

ఇతరేసు సియా దేక-వచో బహువచోపి చ.

నిచ్ఛితబ్బం గుణీపదం, ధమ్మస్సాలపనే ధువం;

‘‘అచ్ఛరియం వత భో’’తి, ఇదమేత్థ నిదస్సనం.

ఇచ్ఛితబ్బం గుణీపదం, పుగ్గలాలపనే పన;

‘‘ఏవం భో పురిస జానాహి’’, ఇదమేత్థ నిదస్సనం.

గుణీపదం అసన్తమ్పి, పుగ్గలాలపనమ్హి తు;

అజ్ఝాహరిత్వా పావదే, అత్థం ‘‘భో ఏహి’’ఆదిసు.

ఘటాదీనం ఆలపనం, నిజ్జీవాలపనం భవే;

జీవంవ లోకియా లోకే, ఆలపన్తి కదాచి తు.

నిజ్జీవాలపనం అప్పం, అత్థవిఞ్ఞాపనే సియా;

‘‘ఉమ్ముజ్జ భో పుథుసిలే’’, ఇతి పాళి నిదస్సనం.

ఏత్థ లిఙ్గవిపల్లాసం, కేచి ఇచ్ఛన్తి పణ్డితా;

తేసం మతేన భోతీతి, లిఙ్గం విపరిణామయే.

అథ వా పన భోసద్దో, నిపాతో సోపదం వియ;

తస్మా విరోధతా నాస్స, తిలిఙ్గే వచనద్వయే.

ఏవం సన్తేపి భోసద్దో, ద్విలిఙ్గేయేవ పాయతో;

యస్మా దిట్ఠో తతో విఞ్ఞూ, ద్విలిఙ్గేయేవ తం వదే.

ఇత్థిలిఙ్గమ్హి సమ్పత్తే, ‘‘భో’’తి ఇతి పయోజయే;

ఏవంవిధం పయోగఞ్హి, సుప్పయోగం బుధాబ్రవుం.

యజ్జేవం దుప్పయోగంవ, సియా తుమ్హేహి దస్సితం;

‘‘ఉమ్ముజ్జ భో పుథుసిలే’’, ఇచ్చాహచ్చపదన్తి చే.

దుప్పయోగం న తం యస్మా, వోహారకుసలేన వే;

జినేన భాసితే ధమ్మే, దుప్పయోగా న విజ్జరే.

ఇత్థిలిఙ్గస్స విసయే, భోతిసద్దప్పయోజనం;

కవీనం పేమనీయన్తి, మయా ఏవముదీరితం.

ఏవం భవన్తసద్దస్స నామికపదమాలా పాళినయానురూపం ద్విధా విభత్తా వడ్ఢనభవనత్థతదఞ్ఞత్థవసేన.

కరోన్తసద్దస్స పన –

కరం, కరోన్తో, కరోన్తా. కరోన్తం, కరోన్తే. కరోతా, కరోన్తేన, కరోన్తేహి, కరోన్తేభి. కరోతో, కరోన్తస్స, కరోన్తానం, కరోతం. కరోతా, కరోన్తా, కరోన్తస్మా, కరోన్తమ్హా, కరోన్తేహి, కరోన్తేభి. కరోతో, కరోన్తస్స, కరోన్తానం, కరోతం. కరోన్తే, కరోన్తస్మిం, కరోన్తమ్హి, కరోన్తేసు. భో కరోన్త, భవన్తో కరోన్తాతి రూపాని భవన్తి.

‘‘కరోతో న కరియతి పాప’’న్తి ఇదమేత్థ కరోతోసద్దస్స అత్థితానిదస్సనం. ఇత్థిలిఙ్గే వత్తబ్బే ‘‘కరోన్తీ, కరోన్తియో’’తిఆదినా యోజేతబ్బాని, నపుంసకలిఙ్గే వత్తబ్బే ‘‘కరోన్తం, కరోన్తానీ’’తిఆదినా యోజేతబ్బాని.

అరహన్తసద్దస్స –

అరహం, అరహన్తో. అరహన్తం, అరహన్తే. అరహతా, అరహన్తేన, అరహన్తేహి, అరహన్తేభి. అరహతో, అరహన్తస్స, అరహన్తానం, అరహతం. అరహతా, అరహన్తా, అరహన్తస్మా, అరహన్తమ్హా, అరహన్తేహి, అరహన్తేభి. అరహతో, అరహన్తస్స, అరహన్తానం, అరహతం. అరహన్తే, అరహన్తస్మిం, అరహన్తమ్హి, అరహన్తేసు. భో అరహన్త, భవన్తో అరహన్తో ఇతి రూపాని భవన్తి.

అయం గుణవాచకస్స అరహన్తసద్దస్స నామికపదమాలా. ‘‘అరహా, అరహన్తో, అరహన్తా’’ఇతి చ. ఏతఞ్హి రూపం సమన్తపాసాదికాయం మనుస్సవిగ్గహట్ఠానే దిస్సతి. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మపాళియం పన ‘‘మయఞ్చమ్హా అనరహన్తో’’తి పదం దిస్సతి. అరహన్తం, అరహన్తే. అరహతా, సేసం విత్థారేతబ్బం. అయం పణ్ణత్తివాచకస్స అరహన్తసద్దస్స నామికపదమాలా.

తథా హి ‘‘అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో. అరహం సుగతో లోకే. అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా’’తిఆదీసు అరహంసద్దాదయో గుణవాచకా. ‘‘అరహా అహోసి. అహఞ్హి అరహా లోకే. ఏకో అరహా, ఏకసట్ఠి అరహన్తో లోకే అహేసుం.

గామే వా యది వారఞ్ఞే, నిన్నే వా యది వా థలే;

యత్థ అరహన్తో విహరన్తి, తం భూమిరామణేయ్యకం.

మయఞ్చమ్హా అనరహన్తో’’తిఆదీసు అరహాసద్దాదయో పణ్ణత్తివాచకాతి దట్ఠబ్బా. ఇధ ఇత్థినపుంసకలిఙ్గవసేన విసుం వత్తబ్బనయో అప్పసిద్ధో. యది ఏవం ఆసవక్ఖయం పత్తా ఇత్థీ కథం వత్తబ్బా, ఆసవక్ఖయం పత్తం చిత్తం కథం వత్తబ్బన్తి? ఇత్థీ తావ ‘‘యం ఇత్థీ అరహం అస్స సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి వచనతో ‘‘అరహ’’న్తి వత్తబ్బా గుణవసేన, పణ్ణత్తివసేన పన ‘‘ఇత్థీ అరహా అహోసీ’’తి వత్తబ్బా. చిత్తం పన గుణవసేనేవ ‘‘అరహం చిత్త’’న్తి వత్తబ్బన్తి.

సన్తసద్దస్స –

సం, సన్తో, సన్తో, సన్తా. సం, సన్తం, సన్తే. సతా, సన్తేన, సన్తేహి, సన్తేభి, సబ్భి. సతో, సన్తస్స, సన్తానం, సతం, సతానం. సతా, సన్తా, సన్తస్మా, సన్తమ్హా, సన్తేహి, సన్తేభి, సబ్భి. సతో, సన్తస్స, సన్తానం, సతం, సతానం. సతి, సన్తే, సన్తస్మిం, సన్తమ్హి, సన్తేసు. భో సన్త, భవన్తో సన్తోతి రూపాని భవన్తి.

ఏత్థ పన ‘‘అద్ధా హి తాత సతనేస ధమ్మో’’తి జయద్దిసజాతకపాళిదస్సనతో ‘‘సతాన’’న్తి వుత్తం. తత్థ హి సతనేసాతి సతానం ఏసాతి ఛేదో, రస్సత్తనిగ్గహీతసరలోపవసేన చ రూపనిట్ఠానం వేదితబ్బం. తథా హి తదట్ఠకథాయం ‘‘అద్ధా ఏకంసేన ఏస తాత సతానం పణ్డితానం ధమ్మో సభావో’’తి అత్థో వుత్తో. అయం యే లోకే ‘‘సప్పురిసా’’తి చ ‘‘అరియా’’తి చ ‘‘పణ్డితా’’తి చ వుచ్చన్తి, తేసం వాచకస్స సన్తసద్దస్స నామికపదమాలా. తప్పటిసేధస్స పన అసం, అసన్తో, కత్థచి అసన్తా ఇచ్చపి. తథా హి ‘‘అసన్తా కిర మం జమ్మా, తాత తాతాతి భాసరే’’తి పాళి దిస్సతి. ‘‘అసం, అసన్తం, అసన్తే. అసతా’’తిఆదినా యోజేతబ్బా. ఇమస్మిం అత్థే ‘‘సన్తో, అసన్తో’’తిమాని బహువచనకానియేవ భవన్తి, న కత్థచిపి ఏకవచనకాని. కస్మా? పణ్ణత్తివాచకత్తా. అఞ్ఞత్ర పన ‘‘సన్తో, దన్తో’’తిఆదీసు ఏకవచనానియేవ ఠపేత్వా విజ్జమానత్థవాచకసన్తోసద్దం, కస్మా? అపణ్ణత్తివాచకత్తాతి దట్ఠబ్బం.

ఇదాని పణ్ణత్తివాచకానం తేసం కానిచి పయోగాని కథయామ –

సమేతి అసతా అసం. యం యఞ్హి రాజ భజతి, సన్తం వా యది వా అసం. న సా సభా యత్థ న సన్తి సన్తో. అసన్తో నిరయం యన్తి, సన్తో సగ్గపరాయణా. అసన్తే నోపసేవేయ్య, సన్తే సేవేయ్య పణ్డితో. సబ్భిరేవ సమాసేథ. సతం ధమ్మో ఇచ్చేవమాదీని భవన్తి.

యో పనమ్హేహి పదమాలాయం ‘‘సబ్భీ’’తి అయం సద్దో తతియాపఞ్చమీబహువచనవసేన యోజితో, సో చ ఖో సన్తఇతి అకారన్తపకతివసేన, అఞ్ఞత్థ పన ‘‘సబ్భీ’’తి ఇకారన్తపకతివసేన యోజేతబ్బో. తథా హి సబ్భీతి సప్పురిసో నిబ్బానఞ్చ, సున్దరాధివచనం వా ఏతం సబ్భీతి. సబ్బో చాయమత్థో సాట్ఠకథాయ ‘‘బహుమ్పేతం అసబ్భి జాతవేదా’’తి ఇమాయ పాళియా ‘‘సన్తో హవే సబ్భి పవేదయన్తీ’’తి ఇమాయ చ దీపేతబ్బో.

ఆలపనే చ పచ్చత్తే, తతియాపఞ్చమీసు చ;

సమాసమ్హి చ యోజేయ్య, సబ్భిసద్దం సుమేధసో.

అత్రాయం యోజనా – భో సబ్భి తిట్ఠ, సబ్భి తిట్ఠతి, సబ్భి సహ గచ్ఛతి, సబ్భి అపేహి, అసబ్భిరూపో పురిసో. యస్మా పనాయం సాసనానుకూలా, తస్మా ఇమిస్సా తదనుకూలత్తం దస్సేతుం ఇధ సాసనతో పయోగే దస్సేస్సామ అతక్కావచరే విచిత్తే సుగతపాళినయే సోతూనం విసారదమతిపటిలాభత్థం. తం యథా? బహుమ్పేతం అసబ్భి జాతవేద, యం తం వాలధినా’భిపూజయామ. సబ్భి కుబ్బేథ సన్థవం. యం సాలవనస్మిం సేనకో, పాపకమ్మమకరి అసబ్భిరూపం. ఆబాధోయం అసబ్భిరూపో. అసమ్మోదకో థద్ధో అసబ్భిరూపో’’తి. తత్థ ఆలపనవచనే దిట్ఠేయేవ పచ్చత్తవచనం పాళియం సరూపతో అనాగతమ్పి దిట్ఠమేవ హోతి. తథా కరణవచనే దిట్ఠేయేవ నిస్సక్కవచనమ్పి దిట్ఠమేవ హోతి. సమాసే సద్దరూపే దిట్ఠేయేవ బ్యాసే సద్దరూపం యథాసమ్భవం దిట్ఠమేవ హోతి ఠపేత్వా ‘‘హేతుసత్థారదస్సన’’న్తిఆదీని. తత్థ చ నిబ్బానవాచకో చే, సబ్భిసద్దో ఇత్థిలిఙ్గో సన్తివిసుద్ధి నిబ్బుతిసద్దా వియ, సో చ యమకమహాథేరమతే రత్తినయేన యోజేతబ్బో. సబ్బేసమికారన్తిత్థిలిఙ్గానం సాధారణో హి సో నయో. సున్దరత్థవాచకో చే, అగ్గి రత్తి అట్ఠినయేహి యోజేతబ్బో వాచ్చలిఙ్గత్తా. ‘‘సబ్భిధమ్మభూతం నిబ్బాన’’న్తి ఏత్థ హి సున్దరధమ్మభూతం నిబ్బానన్తి అత్థో. ఏవం పాళినయవసేన ఆలపనాదీసు పఞ్చసు ఠానేసు సబ్భిసద్దస్స పవత్తిం ఞత్వా పున అట్ఠకథానయవసేనపి తప్పవత్తి వేదితబ్బా. కథం? యస్మా సగాథావగ్గస్స అట్ఠకథాయం ‘‘సన్తో ‘సబ్భీహి సద్ధిం సతం ధమ్మో న జరం ఉపేతీ’తి పవేదయన్తీ’’తి ఇమస్మిం పదేసే ‘‘సబ్భీహీ’’తి హివచనవసేన సద్దరచనావిసేసో అట్ఠకథాచరియేహి దస్సితో, తస్మా సబ్భిసద్దో సబ్బేసుపి విభత్తివచనేసు యోజేతబ్బో. అత్రిదం వదామ –

గరూ ‘‘సబ్భీహి సద్ధి’’న్తి, అత్థం భాసింసు పాళియా;

యతో తతో సబ్భిసద్దం, ధీరో సబ్బత్థ యోజయే.

‘‘అసబ్భిరూపో’’ఇతిపి, సమాసవిసయే సుతం;

యస్మా తస్మా సబ్భిసద్దం, విఞ్ఞూ సబ్బధి యోజయే.

‘‘ఓవదేయ్యానుసాసేయ్య, అసబ్భా చ నివారయే’’తి ఏత్థ పన ‘‘అసబ్భా’’తిపదం విచిత్రవుత్తీసు తద్ధితపచ్చయేసు ణ్యపచ్చయవసేన నిప్ఫత్తిముపాగతన్తి వేదితబ్బం. కథం? యేభుయ్యేన అసబ్భీసు భవం అసబ్భం. కిం తం? అకుసలం, తతో అసబ్భా అకుసలధమ్మా నివారయే చ, కుసలధమ్మే పతిట్ఠపేయ్యాతి అత్థో. ‘‘అమ్హే అసబ్భాహి వాచాహి విక్కోసమానా తిబ్బాహి సత్తీహి హనిస్సన్తీ’’తి ఏత్థ తు అసబ్భీనం ఏతాతి అసబ్భా, న వా సబ్భీనం ఏతాతిపి అసబ్భాతి నిబ్బచనం, ణ్యపచ్చయవసేన చ పదసిద్ధి వేదితబ్బా. యా చ పనేత్థ అమ్హేహి సన్తసద్దస్స ‘‘సం, సన్తో. సం, సన్తం, సన్తే’’తిఆదినా పదమాలా దస్సితా, తత్థ ‘‘సమేతి అసతా అస’’న్తి పాళియం ‘‘అస’’న్తి పదే దిట్ఠేయేవ ‘‘స’’న్తి పదం పాళియం అనాగతమ్పి దిట్ఠమేవ హోతి యుగళభావేన విజ్జమానతారహత్తా. ఏవం దిట్ఠేన అదిట్ఠస్స గహణం వేదితబ్బం. అథ వా ‘‘అస’’న్తి ఏత్థ న సం అసన్తి సమాసవిగ్గహవసేనాధిగన్తబ్బత్తా ‘‘స’’మితి పదం దిట్ఠమేవ హోతి. ఏవమఞ్ఞత్రాపి నయో. తత్ర సన్తి సప్పురిసో. అసన్తి అసప్పురిసో. ఇత్థిలిఙ్గేవత్తబ్బే ‘‘అసతీ, అసా’’తి రూపాని భవన్తి. ‘‘అసతీ, అసతీ, అసతియో, అసా. అసతిం, అసతీ, అసతియో. అసాయ, అసతియా, అసతీహి, అసతీభి. అసతియా, అసతీన’’న్తి వక్ఖమాన ఇత్థినయేన నామికపదమాలా యోజేతబ్బా.

ఏత్థ పన ‘‘అసా లోకిత్థియో నామ, వేలా తాసం న విజ్జతి. మా చ వసం అసతీనం నిగచ్ఛే’’తిఆదీని దస్సేతబ్బాని. అసాతి చేత్థ అసతీతి చ సమానత్థా, అసన్తజాతికాతి హి తేసం అత్థో. యస్మా పన జాతకట్ఠకథాయం ‘‘అసాతి అసతియో లామికా, అథ వా సాతం వుచ్చతి సుఖం, తం తాసు నత్థి, అత్తని పటిబద్ధచిత్తానం అసాతమేవ దేన్తీతిపి అసా, దుక్ఖా, దుక్ఖవత్థుభూతాతి అత్థో’’తి అత్థం సంవణ్ణేసుం, తస్మా సాతం నత్థి ఏతిస్సన్తి అసాతి అత్థే ‘‘అసా’’తి పదస్స యథా రిత్తో అస్సాదో ఏత్థాతి రిత్తస్సన్తిపదస్స లుత్తుత్తరక్ఖరస్స ‘‘రిత్తస్సం, రిత్తస్సాని. రిత్తస్స’’న్తి చిత్తనయేన నామికపదమాలా యోజేతబ్బా, తథా ‘‘అసా, అసా, అసాయో. అసం, అసా, అసాయో. అసాయా’’తి కఞ్ఞానయేన యోజేతబ్బా.

ఏత్థ చ యో అమ్హేహి ‘‘సన్తో’’ఇతి సద్దో దస్సితో. సో కత్థచి ఏకవచనబహువచనభావేన సంవిజ్జమానసద్దస్సత్థమ్పి వదతి, తస్స వసేన అయం నామికపదమాలా –

సన్తో, సన్తో, సన్తా. సన్తం, సన్తే. సతా, సన్తేన, సన్తేహి, సన్తేభి. సతో, సన్తస్స, సతం, సన్తానం. సతా, సన్తా, సన్తస్మా, సన్తమ్హా, సన్తేహి, సన్తేభి. సతో, సన్తస్స, సతం, సన్తానం. సతి, సన్తే, సన్తస్మిం, సన్తమ్హి, సన్తేసు. భో సన్త, భవన్తో సన్తో, భవన్తో సన్తా.

ఏత్థ పన ‘‘అయం ఖో భిక్ఖవే అట్ఠమో భద్దో అస్సాజానీయో సన్తో సంవిజ్జమానో లోకస్మిం. చత్తారోమే భిక్ఖవే పుగ్గలా సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మిం. అసతా తుచ్ఛా ముసా అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తి. భవే ఖో సతి జాతి హోతి’’ఇచ్చేవమాదీని పయోగాని భవన్తి. ‘‘సఙ్ఖారేసు ఖో సతి విఞ్ఞాణం హోతీ’’తిఆదీసు పన సతిసద్దో వచనవిపల్లాసవసేన ఠితోతి గహేతబ్బో.

తత్ర ఏకవచనబహువచనవసేన ద్విధా ఠితేసు సన్తోసద్దేసు బహువచనసన్తోసద్దం ఠపేత్వా సేసా సమానసద్దస్సత్థమ్పి వదన్తి, తస్మా ‘‘సన్తోతి సమానో, సన్తాతి సమానా’’తిఆదినా అత్థో కథేతబ్బో. సమానోతి ఇమస్స చ ‘‘హోన్తో’’తి అత్థో ‘‘పహు సమానో విపులత్థచిన్తీ, కిం కారణా మే న కరోసి దుక్ఖ’’న్తిఆదీసు వియ. పయోగాని పన –

‘‘యో మాతరం పితరం వా, జిణ్ణకం గతయోబ్బనం;

పహు సన్తో న భరతి, తం పరాభవతో ముఖం.

ఇధేవ తిట్ఠమానస్స, దేవభూతస్స మే సతో;

పునరాయు చ మే లద్ధో, ఏవం జానాహి మారిసా’’తి

ఏవమాదీని భవన్తి.

అపిచ సన్తోసద్దో యస్మా ‘‘కిలన్తో’’తి చ ‘‘ఉపసన్తో’’తి చ ‘‘నిరుద్ధో’’తి చ అత్థం వదతి, తస్మా తేసం వసేన సన్తసద్దస్స ‘‘సన్తో, సన్తా. సన్తం, సన్తే. సన్తేనా’’తి పురిసనయేన నామికపదమాలా వేదితబ్బా. ఏత్థ చ ‘‘సన్తో తసితో. దీఘం సన్తస్స యోజనం. సన్తో దన్తో నియతో బ్రహ్మచారీ. సన్తో నిరుద్ధో అత్థఙ్గతో అబ్భత్థఙ్గతో’’తిఆదీని పయోగాని. నపుంసకలిఙ్గే వత్తబ్బే ‘‘సన్తం, సన్తానీ’’తి చిత్తనయేన నామికపదమాలా. సా చ ‘‘సంవిజ్జమానం సమానం కిలన్తం ఉపసన్తం నిరుద్ధ’’మితి అత్థదీపకాపదవతీతి వేదితబ్బా. అథ వా ‘‘ఉపాదానే ఖో సతి భవో హోతీ’’తిఆదీసు నపుంసకప్పయోగదస్సనతో సన్తసద్దస్స సంవిజ్జమానసద్దత్థవాచకత్తే తతియాపఞ్చమీచతుత్థీఛట్ఠీసత్తమీఠానే ‘‘సతా, సతో, సతం, సతీ’’తి పదాని అధికాని వత్తబ్బాని, సేసాని చిత్తనయేన ఞేయ్యాని. ఇత్థిలిఙ్గే పన వత్తబ్బే ‘‘సన్తా, సన్తా, సన్తాయో. సన్తం, సన్తా, సన్తాయో. సన్తాయా’’తి కఞ్ఞానయేన చ, సన్తీ, సన్తీ, సన్తియో. సన్తిం, సన్తీ, సన్తియో. సన్తియా’’తి ఇత్థినయేన చ నామికపదమాలా యోజేతబ్బా. ఏతాసు పఠమా ‘‘సంవిజ్జమానా కిలన్తా ఉపసన్తా నిరుద్ధా’’తి అత్థదీపకాపదవతీ, ఏత్థ పయోగా సువిఞ్ఞేయ్యావ. దుతియా పన ‘‘సంవిజ్జమానా సమానా’’తి అత్థదీపకాపదవతీ. తథా హి ‘‘సన్తీ ఆపత్తి ఆవికాతబ్బా’’తి ఏత్థ సంవిజ్జమానా ‘‘సన్తీ’’తి వుచ్చతి.

‘‘యాయ మాతు భతో పోసో,

ఇమం లోకం అవేక్ఖతి;

తమ్పి పాణదదిం సన్తిం,

హన్తి కుద్ధో పుథుజ్జనో’’తి

ఏత్థ పన సమానా ‘‘సన్తీ’’తి వుచ్చతి. అపరాపి ఇత్థిలిఙ్గే వత్తబ్బే పదమాలా వేదితబ్బా. సన్తీసద్దస్స హి సంవిజ్జమానసద్దత్థవాచకత్తే ‘‘జాతియా ఖో సతి జరామరణం హోతీ’’తిఆదినా ఇత్థిలిఙ్గప్పయోగదస్సనతో సత్తమీఠానే ‘‘సతి, సతియా, సతియం, సన్తియా, సన్తియం, సన్తీసూ’’తి రూపాని వత్తబ్బాని. సేసాని ఇత్థినయేన ఞేయ్యాని. అయం తతియా, ఏత్థ చ ‘‘అసన్తియా ఆపత్తియా తుణ్హీ భవితబ్బ’’న్తి పాళి ‘‘సన్తియా’’ఇచ్చాదీనం అత్థిభావే నిదస్సనం. అపరో నయో – సతీసద్దస్స ‘‘సమానా’’తి ఇమస్మిం అత్థే ‘‘యా త్వం వససి జిణ్ణస్స, ఏవం దహరియా సతీ’’తి చ ‘‘యే తం జిణ్ణస్స పాదంసు, ఏవం దహరియం సతి’’న్తి చ పాళిదస్సనతో ‘‘సతీ, సతీ, సతియో. సతిం, సతీ, సతియో. సతియా’’తిఆదీనిపి రూపాని యోజేతబ్బాని, సంయోగే నకారలోపవసేన వా.

ఇదాని ‘‘సన్తో, సన్తా’’తి పదద్వయస్స పయోగనిచ్ఛయం కథయామ పయోగేసు సోతూనం అసమ్మూళ్హభావాయ. తథా హి ‘‘సప్పురిసా’’తి వా ‘‘పణ్డితా’’తి వా బహువచనవసేన అత్థం వత్తుకామేన ‘‘సన్తో దన్తో’’తి ఏవం వుత్తఏకవచనసదిసం ‘‘సన్తో’’తి బహువచనం వత్తబ్బం. ‘‘సంవిజ్జమానో’’తి ఏకవచనవసేన అత్థం వత్తుకామేన ‘‘సన్తో’’తి ఏకవచనం వత్తబ్బం. ‘‘సంవిజ్జమానా’’తి బహువచనవసేన అత్థం వత్తుకామేన ‘‘సన్తో సప్పురిసా’’తి, ‘‘సన్తో సంవిజ్జమానా’’తి చ ఏవం వుత్తబహువచనసదిసం ‘‘సన్తో’’తి వా ‘‘సన్తా’’తి వా బహువచనం వత్తబ్బం, ‘‘కిలన్తో’’తి వా ‘‘సమానో’’తి వా ‘‘ఉపసన్తో’’తి వా ‘‘నిరుద్ధో’’తి వా ఏకవచనవసేన అత్థం వత్తుకామేన ‘‘సన్తో సప్పురిసా’’తి ఏవం వుత్తబహువచనసదిసం ‘‘సన్తో’’తి ఏకవచనం వత్తబ్బం. తేయేవత్థే బహువచనవసేన వత్తుకామేన పన ‘‘సన్తా సూనేహి పాదేహి, కో నే హత్థే గహేస్సతీ’’తి ఏత్థ వియ ‘‘సన్తా’’తి బహువచనం వత్తబ్బం. అయం నీతి సాధుకం మనసి కాతబ్బా. ఇదఞ్హి మన్దబుద్ధీనం సమ్మోహట్ఠానం. అయమ్పి పనేత్థ సఙ్గహో వేదితబ్బో –

‘‘తిలిఙ్గత్థే చ ఏకత్థే, బవ్హత్థేపి చ దిస్సతి;

సత్తమ్యన్తో సతిసద్దో, విపల్లాసే బహుమ్హి సో’’తి.

ఇదాని మహన్తసద్దస్స నామికపదమాలా వుచ్చతే –

మహం, మహా, మహన్తో, మహన్తా. మహన్తం, మహన్తే. మహతా, మహన్తేన, మహన్తేహి, మహన్తేభి. మహతో, మహన్తస్స, మహన్తానం, మహతం. మహతా, మహన్తా, మహన్తస్మా, మహన్తమ్హా, మహన్తేహి, మహన్తేభి. మహతో, మహన్తస్స, మహన్తానం, మహతం. మహతి, మహన్తే, మహన్తస్మిం, మహన్తమ్హి, మహన్తేసు. భో మహ, భో మహా, భవన్తో మహన్తోతి అయమమ్హాకం రుచి.

ఏత్థ ‘‘మహన్తో, మహన్తా. మహన్తం, మహన్తే. మహన్తేనా’’తి పురిసనయోపి లబ్భతి, తస్మా ‘‘భో మహన్త, భవన్తో మహన్తా’’తి ఆలపనపదాని యోజేతబ్బాని. నపుంసకలిఙ్గే వత్తబ్బే ‘‘మహన్తం, మహన్తానీ’’తి చిత్తనయోపి లబ్భతి. ఇత్థిలిఙ్గే వత్తబ్బే ‘‘మహతీ, మహతీ, మహతియో. మహతిం, మహతీ, మహతియో. మహతియా, మహతీహి మహతీభీ’’తి ఇత్థినయోపి లబ్భతి. ‘‘మహతియా చ యక్ఖసేనాయా’’తిఆదీనేత్థ నిదస్సనపదాని. అపరోపి ‘‘మహన్తా, మహన్తా, మహన్తాయో. మహన్త’’న్తి కఞ్ఞానయోపి లబ్భతి, ‘‘మహన్తా నిధికుమ్భియో’’తిఆదీనేత్థ నిదస్సనపదాని. కచ్చాయనే పన ‘‘మహన్తీ’’ఇతి పదం దిట్ఠం. తం ‘‘గుణవన్తీ, కులవన్తీ’’ఇచ్చాదీని వియ పాళియం అప్పసిద్ధత్తా వీమంసితబ్బం.

నను భో యస్మా సాసనేపి ‘‘గచ్ఛన్తీ, చరన్తీ’’తిఆదీని చ ‘‘ఇద్ధిమన్తీ’’తి చ పదం దిస్సతి, తస్మా ‘‘మహన్తీ, గుణవన్తీ’’తిఆదీనిపి భవితబ్బన్తి? న భవితబ్బం తథారూపస్స నయస్స వసేన అగ్గహేతబ్బత్తా, ‘‘మహతీ, గుణవతీ’’ఇచ్చాదినయస్సేవ దస్సనతో చ. తథా హి పాళియం అట్ఠకథాసు చ ‘‘సేయ్యథాపి నామ మహతీ నఙ్గలసీసా, ఇత్థీ సియా రూపవతీ, సా చ సీలవతీ సియా. సతిమతీ చక్ఖుమతీ. ఇద్ధిమతీ పత్తిమతీ’’తి చ ‘‘మహతిం సేనం దిస్వా మహోసధసేనా మన్దా, అయం అతివియ మహతీ సేనా దిస్సతీ’’తి చ ఆదీని పయోగాని దిస్సన్తి, న ‘‘మహన్తీ, రూపవన్తీ’’ఇచ్చాదీని.

కేచి పన ‘‘మహాఇతి సద్దో బ్యాసే న లబ్భతి, సమాసేయేవ లబ్భతి ‘మహాపురిసో’తి ఏత్థ వియా’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. ‘‘మహా తే ఉపాసక పరిచ్చాగో. మహా వతాయం భన్తే భూమిచాలో. ఘోసో చ విపులో మహా. బారాణసిరజ్జం నామ మహా. సేనా సాదిస్సతే మహా’’తి పయోగదస్సనతో. ఏవం బ్యాసేపి లబ్భతీతి వేదితబ్బం, తస్మా ‘‘మహం, మహా, మహన్తో, మహన్తా. భో మహన్త, భవన్తో మహన్తా’’తి పుల్లిఙ్గే, ‘‘మహన్తం, మహా, మహన్తాని. భో మహన్త, భవన్తో మహన్తానీ’’తి నపుంసకలిఙ్గే, ‘‘మహన్తా, మహా, మహన్తా, మహన్తాయో. భోతి మహన్తే, భోతియో మహన్తా, మహన్తాయో’’తి ఇత్థిలిఙ్గే సబ్బం సమ్పుణ్ణం యోజేతబ్బం. సమాసే పన ‘‘మహాసత్తో మహాఉపాసకో మహాఉపాసికా మహబ్బలో మహావనం మహగ్గతం మహప్ఫలం మహబ్భయ’’న్తిఆదీని రూపాని భవన్తి, తద్ధితే ‘‘మహత్తనో మహత్తం మహన్తత్తం మహన్తతా’’తి రూపాని భవన్తి. గచ్ఛన్తసద్దస్స పన ‘‘గచ్ఛన్తో గచ్ఛన్తా’’తి రూపాని వత్వా సేసాని మహన్తసద్దే వుత్తనయేన విత్థారేత్వా నామికపదమాలా వేదితబ్బా. తథా ‘‘గచ్ఛన్తో, గచ్ఛన్తా’’తి పురిసనయో చ ‘‘గచ్ఛన్తం, గచ్ఛన్తానీ’’తి చిత్తనయో చ ‘‘గచ్ఛన్తీ, గచ్ఛన్తీ, గచ్ఛన్తియో’’తి ఇత్థినయో చ గహేతబ్బో. ఏవం లిఙ్గత్తయవసేన ‘‘చరం చరన్తో చరన్తం చరన్తీ, దదం దదన్తో దదన్తం దదన్తీ’’తిఆదీనం అనేకపదసహస్సానం నామికపదమాలా విత్థారేతబ్బా.

యే పనాచరియా ‘‘గచ్ఛన్తో’’తిఆదీనం పచ్చత్తాలపనబహువచనత్తఞ్చ ‘‘గచ్ఛం’’ఇచ్చాదీనం ఆలపనేకవచనత్తఞ్చ ఇచ్ఛన్తి, తే సమమ్హేహి పయోగో సాసనే న దిట్ఠో నయవసేనాగహేతబ్బత్తా. తస్మా తాని ఏత్థ న వదామ. అయం పన విసేసో దిట్ఠో. సేయ్యథిదం?

‘‘గచ్ఛం విధమ’’మిచ్చాది-పదాని మునిసాసనే;

కత్థచాఖ్యాతికా హోన్తి, కత్థచి పన నామికా.

‘‘తస్సాహం సన్తికే గచ్ఛం,

సో మే సత్థా భవిస్సతి;

విధమం దేవ తే రట్ఠం,

పుత్తో వేస్సన్తరో తవ.

అధమ్మం సారథి కయిరా, మఞ్చే త్వం నిక్ఖనం వనే’’;

ఇచ్చేవమాదయో ఞేయ్యా, పయోగా ఏత్థ ధీమతా.

‘‘గచ్ఛిస్సామి విధమీ’’తి-ఆదినా జినసాసనే;

నానాకాలపురిసానం, వసేనత్థం వదే విదూ.

నామత్తే పన ‘‘గచ్ఛన్తో, విధమన్తో’’తిఆదినా;

‘‘గచ్ఛ’’మిచ్చేవమాదీన-మత్థమత్థవిదూ వదే.

ఇదాని సమగతికత్తేపి ‘‘జానం, పస్స’’న్తిఆదీనం లిఙ్గవిభత్తివచనన్తరవసేన యో విసేసో దిస్సతి, తం వదామ. తథా హి ‘‘సా జానంయేవ ఆహ న జానామీతి, పస్సంయేవ ఆహ న పస్సామీ’’తి ఏవమాదీసు జానం పస్సం సద్దానం ‘‘జానన్తీ పస్సన్తీ’’తి లిఙ్గన్తరవసేన పరివత్తనం భవతీతి దట్ఠబ్బం. ఇమినా ‘‘గచ్ఛం’’ఇతి సద్దస్సపి యథాపయోగం ‘‘గచ్ఛన్తీ’’తి ఇత్థియా కథనత్థో లబ్భతి తేహి సమానగతికత్తా, న ‘‘గచ్ఛన్తో’’తి సద్దస్స ‘‘గచ్ఛన్తీ’’తి ఇత్థియా కథనత్థో లబ్భతి తేహి అసమానగతికత్తాతి కారణం దస్సితం హోతి. ‘‘అపి ను తుమ్హే ఆయస్మన్తో ఏకన్తసుఖం లోకం జానం పస్సం విహరథా’’తి ఏత్థ ‘‘జానన్తా పస్సన్తా’’తి వచనన్తరవసేన పరివత్తనం భవతీతి దట్ఠబ్బం. ఇమినా పన ‘‘గచ్ఛం’’ఇతి సద్దస్సపి యథాపయోగం ‘‘గచ్ఛన్తా’’తి బహువచనత్థో లబ్భతి తేహి సమానగతికత్తా, న ‘‘గచ్ఛన్తే’’తి సద్దస్స ‘‘గచ్ఛన్తా’’తి బహువచనత్థో లబ్భతి తేహి అసమానగతికత్తాతి కారణం దస్సితం హోతి. ఏస నయో ఉత్తరత్రాపి. ‘‘భరన్తి మాతాపితరో, పుబ్బే కతమనుస్సర’’న్తి ఏత్థ అనుస్సరంసద్దస్స ‘‘అనుస్సరన్తా’’తి వచనన్తరవసేన పరివత్తనం భవతి. ‘‘సద్ధమ్మో గరుకాతబ్బో, సరం బుద్ధాన సాసన’’న్తి ఏత్థ సరంసద్దస్స సరన్తేనాతి విభత్తన్తరవసేన పరివత్తనం భవతి. ‘‘ఫుసం భూతాని సణ్ఠానం, మనసా గణ్హతో యథా’’తి ఏత్థ ఫుసంసద్దస్సపి ‘‘ఫుసన్తస్సా’’తి విభత్తన్తరవసేన పరివత్తనం భవతి. తథా ‘‘యాచం అదదమప్పియో’’తి ఏత్థాపి యాచంసద్దస్స ‘‘యాచన్తస్సా’’తి విభత్తన్తరవసేన పరివత్తనం భవతి. యాచన్తి వా యాచితబ్బం ధనం, ఇమినా నయేన నానప్పకారతో పరివత్తనం వేదితబ్బం. ఇతి ‘‘భవంకర’’న్తిఆదీనం విసదిసపదమాలా చ ‘‘గచ్ఛం, చర’’న్తిఆదీనం సదిసపదమాలా చ ‘‘జానం, పస్స’’న్తిఆదీనం లిఙ్గవిభత్తివచనన్తరవసేన కత్థచి పరివత్తనన్తి అయం తివిధోపి ఆకారో ఆఖ్యాతికపదత్థవిభావనాయ సద్ధిం కథితో పావచనవరే సోతూనం సద్దేస్వత్థేసు చ విసారదబుద్ధిపటిలాభత్థం. సబ్బమేతఞ్హి సన్ధాయ ఇమా గాథా వుత్తా –

‘‘భవం కరం అరహం సం, మహం’’ఇతి పదాని తు;

విసదిసాని సమ్భోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి లక్ఖయే.

‘‘గచ్ఛం చరం దదం తిట్ఠం, చిన్తయం భావయం వదం;

జానం పస్స’’న్తిఆదీని, సమానాని భవన్తి హి.

తత్ర ‘‘జాన’’న్తిఆదీనం, కత్థచి పరివత్తనం;

లిఙ్గవిభత్తివచన-న్తరతో పన దిస్సతీతి.

అపిచ అయం సబ్బేసమ్పి నిగ్గహీతన్తపుల్లిఙ్గానం పకతి, యదిదం ద్వీసు లిఙ్గేసు ఛసు విభత్తీసు తేరససు వచనేసు అఞ్ఞతరలిఙ్గవిభత్తివచనవసేన పరివత్తనం. అయమ్పి పనేత్థ నీతి వేదితబ్బా.

‘‘గచ్ఛం చర’’న్తిఆదీని, విప్పకతవచో సియుం;

‘‘గచ్ఛమానో చరమానో’’, ఇచ్చాదీని పదాని చ.

‘‘మహం భవ’’న్తి ఏతాని, విప్పకతవచోపి చ;

అవిప్పకతవచో చ, సియుం అత్థానురూపతో.

‘‘అరహం స’’న్తి ఏతాని, వినిముత్తాని సబ్బథా;

ఆకారం తివిధమ్పేతం, కరే చిత్తే సుమేధసోతి.

సవినిచ్ఛయోయం నిగ్గహీతన్తపుల్లిఙ్గానం పకతిరూపస్స నామికపదమాలావిభాగో.

ఆకారన్తతాపకతికం నిగ్గహీతన్తపుల్లిఙ్గం నిట్ఠితం.

ఇదాని ధనభూతిఇచ్చేతస్స పకతిరూపస్స అఞ్ఞేసఞ్చ తంసదిసానం నామికపదమాలావిభాగం వక్ఖామి పుబ్బాచరియమతం పురేచరం కత్వా.

అగ్గి, అగ్గీ, అగ్గయో. అగ్గిం, అగ్గీ, అగ్గయో. అగ్గినా, అగ్గీహి, అగ్గీభి. అగ్గిస్స, అగ్గినో, అగ్గీనం. అగ్గినా, అగ్గీహి, అగ్గీభి. అగ్గిస్స, అగ్గినో, అగ్గీనం. అగ్గిస్మిం, అగ్గిమ్హి, అగ్గీసు. భో అగ్గి, భో అగ్గీ, భవన్తో అగ్గయో. యమకమహాథేరమతం.

ఏత్థ కిఞ్చాపి నిస్సక్కవచనట్ఠానే ‘‘అగ్గిస్మా, అగ్గిమ్హా’’తి ఇమాని నాగతాని, తథాపి తత్థ తత్థ తంసదిసప్పయోగదస్సనతో గహేతబ్బాని. ‘‘అగ్గినా, అగ్గిస్మా, అగ్గిమ్హా’’తి కమో చ వేదితబ్బో.