౬. ఆకారన్తపుల్లిఙ్గనామికపదమాలా

అథ పుబ్బాచరియమతం పురేచరం కత్వా ఆకారన్తపుల్లిఙ్గానం పకతిరూపేసు అభిభవితు ఇచ్చేతస్స పకతిరూపస్స నామికపదమాలం వక్ఖామ – సత్థా, సత్థా, సత్థారో. సత్థారం, సత్థారో. సత్థారా, సత్థారేహి, సత్థారేభి. సత్థు, సత్థుస్స, సత్థునో, సత్థానం, సత్థారానం. సత్థారా, సత్థారేహి, సత్థారేభి. సత్థు, సత్థుస్స, సత్థునో, సత్థానం, సత్థారానం. సత్థరి, సత్థారేసు. భో సత్థ, భో సత్థా, భవన్తో సత్థారో.

అయం యమకమహాథేరేన కతాయ చూళనిరుత్తియా ఆగతో నయో. ఏత్థ చ నిరుత్తిపిటకే చ కచ్చాయనే చ ‘‘సత్థునా’’తి పదం అనాగతమ్పి గహేతబ్బమేవ ‘‘ధమ్మరాజేన సత్థునా’’తి దస్సనతో. ‘‘సత్థారా, సత్థునా, సత్థారేహి, సత్థారేభీ’’తి కమో చ వేదితబ్బో. ఏత్థ చ అసతిపి అత్థవిసేసే బ్యఞ్జనవిసేసవసేన, బ్యఞ్జనవిసేసాభావేపి అత్థనానత్థతావసేన సద్దన్తరసన్దస్సనం నిరుత్తిక్కమోతి ‘‘సత్థా’’తి పదం ఏకవచనబహువచనవసేన ద్విక్ఖత్తుం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. నిరుత్తిపిటకాదీసు పన ‘‘సత్థా’’తి పఠమాబహువచనం న ఆగతం. కిఞ్చాపి న ఆగతం, తథాపి ‘‘అవితక్కితా మచ్చుముపబ్బజన్తీ’’తి పాళియం ‘‘అవితక్కితా’’తి పఠమాబహువచనస్స దస్సనతో ‘‘సత్థా’’తి పదస్స పఠమాబహువచనత్తం అవస్సమిచ్ఛితబ్బం. తథా వత్తా, ధాతా, గన్తాదీనమ్పి తగ్గతికత్తా. తథా నిరుత్తిపిటకే ‘‘సత్థారే’’తి దుతియాబహువచనఞ్చ ‘‘సత్థుస్స, సత్థాన’’న్తి చతుత్థీఛట్ఠేకవచనబహువచనాని చ ఆగతాని, చూళనిరుత్తియం పన న ఆగతాని. తత్థ ‘‘మాతాపితరో పోసేతి. భాతరో అతిక్కమతీ’’తి దస్సనతో ‘‘సత్థారే’’తి దుతియాబహువచనరూపం అయుత్తం వియ దిస్సతి. కచ్చాయనాదీసు ‘‘భో సత్థ, భో సత్థా’’ ఇతి రస్సదీఘవసేన ఆలపనేకవచనద్వయం వుత్తం. నిరుత్తిపిటకే ‘‘భో సత్థ’’ ఇతిరస్సవసేన ఆలపనేకవచనం వత్వా ‘‘భవన్తో సత్థారో’’తి ఆరాదేసవసేన ఆలపనబహువచనం వుత్తం. చూళనిరుత్తియం ‘‘భో సత్థ’’ ఇతి రస్సవసేన ఆలపనేకవచనం వత్వా ‘‘భో సత్థా’’ ఇతి దీఘవసేన ఆలపనబహువచనం లపితం. సబ్బమేతం ఆగమే ఉపపరిక్ఖిత్వా యథా న విరుజ్ఝతి, తథా గహేతబ్బం.

ఇదాని సత్థుసద్దస్స యం రూపన్తరం అమ్హేహి దిట్ఠం, తం దస్సేస్సామ – తథా హి ‘‘ఇమేసం మహానామ తిణ్ణం సత్థూనం ఏకా నిట్ఠా ఉదాహు పుథు నిట్ఠా’’తి పాళియం ‘‘సత్థూన’’న్తి పదం దిట్ఠం, తస్మా అయమ్పి కమో వేదితబ్బో ‘‘సత్థు, సత్థుస్స, సత్థునో, సత్థానం, సత్థారానం, సత్థూన’’న్తి. అభిభవితా, అభిభవితా, అభిభవితారో. అభిభవితారం, అభిభవితారో. అభిభవితారా, అభిభవితునా, అభిభవితారేహి, అభిభవితారేభి. అభిభవితు, అభిభవితుస్స, అభిభవితునో, అభిభవితానం, అభిభవితారానం, అభిభవితూనం. అభిభవితారా, అభిభవితారేహి, అభిభవితారేభి. అభిభవితు, అభిభవితుస్స, అభిభవితునో, అభిభవితానం, అభిభవితారానం. అభిభవితరి, అభిభవితారేసు. భో అభిభవిత, భో అభిభవితా, భవన్తో అభిభవితారో. యథా పనేత్థ అభిభవితు ఇచ్చేతస్స పకతిరూపస్స నామికపదమాలా సత్థునయేన యోజితా, ఏవం పరిభవితుఆదీనఞ్చ అఞ్ఞేసఞ్చ తంసదిసానం నామికపదమాలా సత్థునయేన యోజేతబ్బా. ఏత్థఞ్ఞాని తంసదిసాని నామ ‘‘వత్తా, ధాతా’’ఇచ్చాదీనం పదానం వత్తుధాతు ఇచ్చాదీని పకతిరూపాని.

వత్తా ధాతా గన్తా నేతా,

దాతా కత్తా చేతా తాతా;

ఛేత్తా భేత్తా హన్తా మేతా,

జేతా బోద్ధా ఞాతా సోతా.

గజ్జితా వస్సితా భత్తా, ముచ్ఛితా పటిసేధితా;

భాసితా పుచ్ఛితా ఖన్తా, ఉట్ఠాతోక్కమితా తతా.

నత్తా పనత్తా అక్ఖాతా, సహితా పటిసేవితా;

నేతా వినేతా ఇచ్చాదీ, వత్తరే సుద్ధకత్తరి.

ఉప్పాదేతా విఞ్ఞాపేతా, సన్దస్సేతా పబ్రూహేతా;

బోధేతాదీ చఞ్ఞే సద్దా, ఞేయ్యా హేతుస్మిం అత్థస్మిం.

కత్తా ఖత్తా నేత్తా భత్తా, పితా భాతాతిమే పన;

కిఞ్చి భిజ్జన్తి సుత్తస్మిం, తం పభేదం కథేస్సహం.

సత్థాతిఆదీసు కేచి, ఉపయోగేన సామినా;

సహేవ నిచ్చం వత్తన్తి, నేవ వత్తన్తి కేచి తు.

తత్ర కత్తుసద్దాదయో రూపన్తరవసేన సత్థుసద్దతో కిఞ్చి భిజ్జన్తి. తథా హి ‘‘ఉట్ఠేహి కత్తే తరమానో, గన్త్వా వేస్సన్తరంవదా’’తి ఏత్థ ‘‘కత్తే’’తి ఇదం ఆలపనేకవచనరూపం, ఏవఞ్హి ‘‘భో కత్తా’’తి రూపతో రూపన్తరం నామ. ‘‘తేన హి భో ఖత్తే యేన చమ్పేయ్యకా బ్రాహ్మణగహపతికా తేనుపసఙ్కమా’’తి ఏత్థ ‘‘ఖత్తే’’తి ఇదఞ్చాలపనేకవచనరూపం. ఏవమ్పి ‘‘భో ఖత్తా’’తి రూపతో రూపన్తరం నామ. ‘‘నేత్తే ఉజుం గతే సతీ’’తి ఏత్థ ‘‘నేత్తే’’తి ఇదం సత్తమియా ఏకవచనరూపం, ఏతమ్పి ‘‘నేత్తరీ’’తి రూపతో రూపన్తరం. ‘‘ఆరాధయతి రాజానం, పూజం లభతి భత్తుసూ’’తి ఏత్థ ‘‘భత్తూసూ’’తి ఇదం సత్తమియా బహువచనరూపం. ‘‘భత్తారేసూ’’తి రూపతో రూపన్తరం, అత్ర ‘‘భత్తూసూ’’తి దస్సనతో, ‘‘మాతాపితూసు పణ్డితా’’తి ఏత్థ ‘‘పితూసూ’’తి దస్సనతో చ ‘‘వత్తూసు ధాతూసు గన్తూసు నేతూసు దాతూసు కత్తూసూ’’తి ఏవమాదినయోపి గహేతబ్బో. అయం నయో సత్థుసద్దేపి ఇచ్ఛితబ్బో వియ అమ్హే పటిభాతి.

పితా, పితా, పితరో. పితరం, పితరో. పితరా, పితునా, పేత్యా, పితరేహి, పితరేభి, పితూహి, పితూభి. పితు, పితుస్స, పితునో, పితానం, పితరానం, పితూనం. పితరా, పేత్యా, పితరేహి, పితరేభి, పితూహి, పితూభి. పితు, పితుస్స, పితునో, పితానం, పితరానం, పితూనం. పితరి, పితరేసు, పితూసు. భో పిత, భో పితా, భవన్తో పితరో. ఏత్థ పన ‘‘పేత్యా, పితూన’’న్తి ఇమం నయద్వయం వజ్జేత్వా భాతుసద్దస్స చ పదమాలా యోజేతబ్బా. తత్థ ‘‘మత్యా చ పేత్యా చ కతం సుసాధు, అనుఞ్ఞాతోసి మాతాపితూహి, మాతాపితూనం అచ్చయేనా’’తి చ దస్సనతో పితుసద్దస్స ‘‘పేత్యా, పితూహి, పితూభి. పితూన’’న్తి రూపభేదో చ, ‘‘పితరో’’ ఇచ్చాదీసు రస్సత్తఞ్చ సత్థుసద్దతో విసేసో. తత్థ చ ‘‘పేత్యా’’తి ఇదం ‘‘జన్తుయో, హేతుయో, హేతుయా, అధిపతియా’’తి పదాని వియ అచిన్తేయ్యం పుల్లిఙ్గరూపన్తి దట్ఠబ్బం.

చోదనా సోధనా చాత్ర భవతి – సత్థా పితా ఇచ్చేవమాదీని నిప్ఫన్నత్తముపాదాయ ఆకారన్తానీతి చ, పఠమం ఠపేతబ్బం పకతిరూపముపాదాయ ఉకారన్తానీతి చ తుమ్హే భణథ, ‘‘హేతు సత్థారదస్సనం. అమాతాపితరసంవడ్ఢో. కత్తారనిద్దేసో’’తిఆదీసు పన సత్థార ఇచ్చాదీని కథం తుమ్హే భణథాతి? ఏతానిపి మయం పకతిరూపముపాదాయ ఉకారన్తానీతి భణామాతి. నను చ భో ఏతాని అకారన్తానీతి? న, ఉకారన్తానియేవ తాని. నను చ భో యో అం నాదీని పరభూతాని వచనాని న దిస్సన్తి యేహి ఉకారన్తసద్దానమన్తస్స ఆరాదేసో సియా, తస్మా అకారన్తానీతి? న, ఈదిసే ఠానే పరభూతానం యో అం నాదీనం వచనానమనోకాసత్తా. తథా హి సమాసవిసయో ఏసో. సమాసవిసయస్మిఞ్హి అచిన్తేయ్యానిపి రూపాని దిస్సన్తీతి. ఏవం సన్తేపి భో ‘‘గామతో నిక్ఖమతీ’’తి పయోగస్స వియ అసమాసవిసయే ‘‘సత్థారతో సత్థారం గచ్ఛతీ’’తి నిద్దేసపాళిదస్సనతో ‘‘హేతు సత్థారదస్సన’’న్తిఆదీసు సత్థార ఇచ్చాదీని అకారన్తానీతి చిన్తేతబ్బానీతి? న చిన్తేతబ్బాని ‘‘సత్థారతో సత్థారం గచ్ఛతీ’’తి ఏత్థాపి ఉకారన్తత్తా. ఏత్థ హి అసమాసత్తేపి తోపచ్చయం పటిచ్చ సత్థుసద్దస్స ఉకారో ఆరాదేసం లభతి. యాని పన తుమ్హే ఉకారస్స ఆరాదేసనిమిత్తాని యో అంనాదీని వచనాని ఇచ్ఛథ, తాని ఈదిసే ఠానే విఞ్ఞూనం పమాణం న హోన్తి. కాని పన హోన్తీతి చే? అసమాసవిసయే తోపచ్చయో చ సమాసవిసయే పరపదాని చ పరపదాభావే స్యాదివిభత్తియో చాతి ఇమానేవ ఈదిసే ఠానే ఏకన్తేన పమాణం హోన్తి. తథా హి ధమ్మపదట్ఠకథాయం ‘‘యావదేవ అనత్థాయ, ఞత్తం బాలస్స జాయతీ’’తి ఇమిస్సా పాళియా అత్థసంవణ్ణనాయం ‘‘అయం నిమ్మాతాపితరోతి ఇమస్మిం పహటే దణ్డో నత్థీ’’తి ఏత్థ నిమ్మాతాపితరోతి ఇమస్స సమాసవిసయత్తా సిమ్హి పరే ఉకారో ఆరాదేసం లభతి, తతో సిస్స ఓకారాదేసో, ఇచ్చేతం పదం పకతిరూపవసేన ఉకారన్తం భవతి. నిప్ఫన్నత్తముపాదాయ ‘‘పురిసో, ఉరగో’’తి పదాని వియ ఓకారన్తఞ్చ భవతి. అయం పనేత్థ సమాసవిగ్గహో ‘‘మాతా చ పితా చ మాతాపితరో, నత్థి మాతాపితరో ఏతస్సాతి నిమ్మాతాపితరో’’తి. పకతిరూపవసేన హి ‘‘నిమ్మాతాపితు’’ ఇతి ఠితే సివచనస్మిం పరే ఉకారస్స ఆరాదేసో హోతి. కత్థచి పన ధమ్మపదట్ఠకథాపోత్థకే ‘‘అయం నిమ్మాతాపితికో’’తి పాఠో దిస్సతి, ఏసో పన ‘‘అయం నిమ్మాతాపితరో’’తి పదస్స అయుత్తతం మఞ్ఞమానేహి ఠపితోతి మఞ్ఞామ, న సో అయుత్తో అట్ఠకథాపాఠో. సో హి ఉమఙ్గజాతకట్ఠకథాయం ఏకపితరోతి సిమ్హి ఆరాదేసపయోగేన సమేతి. తథా హి –

‘‘యథాపి నియకో భాతా,

సఉదరియో ఏకమాతుకో;

ఏవం పఞ్చాలచన్దో తే,

దయితబ్బో రథేసభా’’తి

ఇమిస్సా పాళియా అత్థం సంవణ్ణేన్తేహి పాళినయఞ్ఞూహి గరూహి ‘‘నియకోతి అజ్ఝత్తికో ఏకపితరో ఏకమాతుయా జాతో’’తి సిమ్హి ఆరాదేసపయోగరచనా కతా. న కేవలఞ్చ సిమ్హి ఆరాదేసే పుల్లిఙ్గప్పయోగోయేవమ్హేహి దిట్ఠో, అథ ఖో ఇత్థిలిఙ్గప్పయోగోపి సాసనే దిట్ఠో. తథా హి వినయపిటకే చూళవగ్గే ‘‘అస్సమణీ హోతి అసక్యధీతరా’’తి పదం దిస్సతి. అయం పనేత్థ సమాసవిగ్గహో ‘‘సక్యకులే ఉప్పన్నత్తా సక్యస్స భగవతో ధీతా సక్యధీతరా, న సక్యధీతరా అసక్యధీతరా’’తి. ఇధాపి సిమ్హి పరే ఉకారస్స ఆరాదేసో కతో, ఇత్థిలిఙ్గభావస్స ఇచ్ఛితత్తా ఆపచ్చయో, తతో సిలోపో చ దట్ఠబ్బో. ఏవం సమాసపదత్తే సత్థు పితు కత్తుసద్దానం నామికపదమాలాయం వుత్తరూపతో కోచి కోచి రూపవిసేసో దిస్సతి. అఞ్ఞేసమ్పి రూపవిసేసో నయఞ్ఞునా మగ్గితబ్బో సుత్తన్తేసు. కో హి నామ సమత్థో నిస్సేసతో బుద్ధవచనసాగరే సంకిణ్ణాని విచిత్రాని పణ్డితజనానం హదయవిమ్హాపనకరాని పదరూపరతనాని సముద్ధరిత్వా దస్సేతుం, తస్మా అమ్హేహి అప్పమత్తకానియేవ దస్సితాని.

అదన్ధజాతికో విఞ్ఞు-జాతికో సతతం ఇధ;

యోగం కరోతి చే సత్థు, పాళియం సో న కఙ్ఖతి.

యే పనిధ అమ్హేహి ‘‘సత్థా, అభిభవితా, వత్తా, కత్తా’’దయో సద్దా పకాసితా, తేసు కేచి ఉపయోగవచనేన సద్ధిం నిచ్చం వత్తన్తి ‘‘పుచ్ఛితా, ఓక్కమితా’’ఇచ్చాదయో. తథా హి ‘‘అభిజానాసి నో త్వం మహారాజ ఇమం పఞ్హం అఞ్ఞే సమణబ్రాహ్మణే పుచ్ఛితా. నిద్దం ఓక్కమితా’’తిఆదిపయోగా బహూ దిస్సన్తి. కేచి సామివచనేన సద్ధిం నిచ్చం వత్తన్తి ‘‘అభిభవితా, వత్తా’’ఇచ్చాదయో. తథా హి ‘‘పచ్చామిత్తానం అభిభవితా, తస్స భవన్తి వత్తారో. అమతస్స దాతా. పరిస్సయానం సహితా. అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స, ఉప్పాదేతా నరుత్తమో’’తిఆదిపయోగా బహూ దిస్సన్తి. కేచి పన ఉపయోగవచనేనపి సద్ధిం నేవ వత్తన్తి నియోగా పఞ్ఞత్తియం పవత్తనతో. తం యథా? ‘‘సత్థా, పితా, భాతా, నత్తా’’ఇచ్చాదయో. ఏత్థ పన ‘‘ఉపయోగవచనేన సద్ధిం నిచ్చం వత్తన్తీ’’తిఆదివచనం కమ్మభూతం అత్థం సన్ధాయ కతన్తి వేదితబ్బం.

ఏవం ఉకారన్తతాపకతికానం ఆకారన్తపదానం పవత్తిం విదిత్వా సద్దేసు అత్థేసు చ కోసల్లమిచ్ఛన్తేహి పున లిఙ్గఅన్తవసేన ‘‘సత్థా, సత్థో, సత్థ’’న్తి తికం కత్వా పదానమత్థో చ పకతిరూపస్స నామికపదమాలా చ పదానం సదిసాసదిసతా చ వవత్థపేతబ్బా. తత్ర హి ‘‘సత్థా’’తి ఇదం పఠమం ఉకారన్తతాపకతియం ఠత్వా పచ్ఛా ఆకారన్తభూతం పుల్లిఙ్గం, ‘‘సత్థో’’తి ఇదం పఠమం అకారన్తతాపకతియం ఠత్వా పచ్ఛా ఓకారన్తభూతం పుల్లిఙ్గం, ‘‘సత్థ’’న్తిదం పన పఠమం అకారన్తతాపకతియం ఠత్వా పచ్ఛా నిగ్గహీతన్తభూతం నపుంసకలిఙ్గం. తత్ర సత్థాతి సదేవకం లోకం సాసతి అనుసాసతీతి సత్థా, కో సో? భగవా. సత్థోతి సహ అత్థేనాతి సత్థో, భణ్డమూలం గహేత్వా వాణిజ్జాయ దేసన్తరం గతో జనసమూహో. సత్థన్తి సాసతి ఆచిక్ఖతి అత్థే ఏతేనాతి సత్థం, బ్యాకరణాదిగన్థో, అథ వా ససతి హింసతి సత్తే ఏతేనాతి సత్థం, అసిఆది. ‘‘సత్థా, సత్థా, సత్థారో. సత్థారం, సత్థారో’’తి పురే వియ పదమాలా. ‘‘సత్థో, సత్థా. సత్థం, సత్థే’’తి పురిసనయేన పదమాలా. ‘‘సత్థం, సత్థాని, సత్థా. సత్థం, సత్థాని, సత్థే’’తి నపుంసకే వత్తమాన చిత్తనయేన పదమాలా యోజేతబ్బా. ఏవం తిధా భిన్నాసు నామికపదమాలాసు పదానం సదిసాసదిసతా వవత్థపేతబ్బా.

సత్థా తిట్ఠతి సబ్బఞ్ఞూ, సత్థా యన్తి ధనత్థికా;

సత్థా అపేతి పురిసో, భోన్తో సత్థా దదాథ సం.

ఏవం సుతిసామఞ్ఞవసేన సదిసతా భవతి.

సత్థం యం తిఖిణం తేన, సత్థో కత్వాన కప్పియం;

ఫలం సత్థుస్స పాదాసి, సత్థా తం పరిభుఞ్జతి.

ఏవం అసుతిసామఞ్ఞవసేన అసదిసతా భవతి, తథా లిఙ్గఅన్తవసేన. ‘‘చేతా చేతో’’తి చ ‘‘తాతా తాతో’’తి చ దుకం కత్వా పదానమత్థో చ పకతిరూపస్స నామికపదమాలా చ పదానం సదిసాసదిసతా చ వవత్థపేతబ్బా.

తత్ర హి ‘‘చేతా’’తి పఠమం ఉకారన్తతాపకతియం ఠత్వా పచ్ఛా ఆకారన్తభూతం పుల్లిఙ్గం, తథా ‘‘తాతా’’తి పదమ్పి. ‘‘చేతో’’తి ఇదం పన పఠమం అకారన్తతాపకతియం ఠత్వా పచ్ఛా ఓకారన్తభూతం పుల్లిఙ్గం, తథా ‘‘తాతో’’తి పదమ్పి. తత్ర చేతాతి చినోతి రాసిం కరోతీతి చేతా, పాకారచిననకో పుగ్గలో, ఇట్ఠకవడ్ఢకీతి అత్థో. చేతోతి చిత్తం, ఏవంనామకో వా లుద్దో. ఏత్థ చ చిత్తం ‘‘చేతయతి చిన్తేతీ’’తి అత్థవసేన చేతో, లుద్దో పన పణ్ణత్తివసేన. తాతాతి తాయతీతి తాతా. ‘‘అఘస్స తాతా హితస్స విధాతా’’తిస్స పయోగో. ‘‘తాతో’’తి ఏత్థాపి తాయతీతి తాతో, పుత్తానం పితూసు, పితరానం పుత్తేసు, అఞ్ఞేసఞ్చ అఞ్ఞేసు పియపుగ్గలేసు వత్తబ్బవోహారో ఏసో. ‘‘సో నూన కపణో తాతో, చిరం రుచ్చతి అస్సమే. కిచ్ఛేనాధిగతా భోగా, తే తాతో విధమం ధమం. ఏహి తాతా’’తిఆదీసు చస్స పయోగో వేదితబ్బో. ‘‘చేతా, చేతా, చేతారో. చేతారం, చేతారో’’తి సత్థునయేన పదమాలా. ‘‘చేతో, చేతా. చేతం, చేతే. చేతసా, చేతేనా’’తి మనోగణనయేన ఞేయ్యా. అయం చిత్తవాచకస్స చేతసద్దస్స నామికపదమాలా. ‘‘చేతో, చేతా. చేతం, చేతే. చేతేనా’’తి పురిసనయేన ఞేయ్యా. అయం పణ్ణత్తివాచకస్స చేతసద్దస్స నామికపదమాలా. ‘‘తాతా, తాతా, తాతారో. తాతార’’న్తి సత్థునయేన ఞేయ్యా. ‘‘తాతో, తాతా, తాత’’న్తి పురిసనయేన ఞేయ్యా. ఏవమిమాసుపి నామికపదమాలాసు పదానం సదిసాసదిసతా వవత్థపేతబ్బా, తథా లిఙ్గఅన్తవసేన ‘‘ఞాతా, ఞాతో, ఞాతం, ఞాతా’’తి చతుక్కం కత్వా పదానమత్థో చ పకతిరూపస్స నామికపదమాలా చ పదానం సదిసాసదిసతా చ వవత్థపేతబ్బా.

తత్ర హి ‘‘ఞాతా’’తి ఇదం పఠమం ఉకారన్తతాపకతియం ఠత్వా పచ్ఛా ఆకారన్తభూతం పుల్లిఙ్గం. ‘‘ఞాతో ఞాత’’న్తి ఇమాని యథాక్కమం పఠమం అకారన్తతాపకతియం ఠత్వా పచ్ఛోకారన్తనిగ్గహీతన్తభూతాని వాచ్చలిఙ్గేసు పున్నపుంసకలిఙ్గాని. తథా హి ‘‘ఞాతో అత్థో సుఖావహో. ఞాతమేతం కురఙ్గస్సా’’తి నేసం పయోగా దిస్సన్తి. ‘‘ఞాతా’’తి ఇదం పన పఠమం ఆకారన్తతాపకతియం ఠత్వా పచ్ఛాపి ఆకారన్తభూతం వాచ్చలిఙ్గేసు ఇత్థిలిఙ్గం. తథా హి ‘‘ఏసా ఇత్థిమయా ఞాతా’’తి పయోగో. తత్ర పుల్లిఙ్గపక్ఖే ‘‘జానాతీతి ఞాతా’’తి కత్తుకారకవత్తమానకాలవసేన అత్థో గహేతబ్బో. ఇత్థిలిఙ్గాదిపక్ఖే ‘‘ఞాయిత్థాతి ఞాతా ఞాతో ఞాత’’న్తి కమ్మకారకాతీతకాలవసేన అత్థో గహేతబ్బో. ఏస నయో అఞ్ఞత్థాపి యథాసమ్భవం దట్ఠబ్బో. ‘‘ఞాతా, ఞాతా, ఞాతారో. ఞాతార’’న్తి సత్థునయేన ఞేయ్యా. ‘‘ఞాతో, ఞాతా. ఞాత’’న్తి పురిసనయేన ఞేయ్యా. ‘‘ఞాతం, ఞాతాని, ఞాతా. ఞాతం, ఞాతాని, ఞాతే’’తి వక్ఖమానచిత్తనయేన ఞేయ్యా. ‘‘ఞాతా, ఞాతా, ఞాతాయో. ఞాతం, ఞాతా, ఞాతాయో’’తి వక్ఖమానకఞ్ఞానయేన ఞేయ్యా. ఏవమిమాసుపి నామికపదమాలాసు పదానం సదిసాసదిసతా వవత్థపేతబ్బా. అఞ్ఞేసుపి ఠానేసు యథారహం ఇమినా నయేన సదిసాసదిసతా ఉపపరిక్ఖితబ్బా. వత్తా ధాతా గన్తాదీనమ్పి ‘‘వదతీతి వత్తా, ధారేతీతి ధాతా, గచ్ఛతీతి గన్తా’’తిఆదినా యథాసమ్భవం నిబ్బచనాని ఞేయ్యాని.

యం పనేత్థ అమ్హేహి పకిణ్ణకవచనం కథితం, తం ‘‘అట్ఠానే ఇదం కథిత’’న్తి న వత్తబ్బం. యస్మా అయం సద్దనీతి నామ సద్దానమత్థానఞ్చ యుత్తాయుత్తిపకాసనత్థం కతారమ్భత్తా నానప్పకారేన సబ్బం మాగధవోహారం సఙ్ఖోభేత్వా కథితాయేవ సోభతి, న ఇతరథా, తస్మా నానప్పభేదేన వత్తుమిచ్ఛాయ సమ్భవతో ‘‘అట్ఠానే ఇదం కథిత’’న్తి న వత్తబ్బం. నానాఉపాయేహి విఞ్ఞూనం ఞాపనత్థం కతారమ్భత్తా చ పన పునరుత్తిదోసోపేత్థ న చిన్తేతబ్బో, అఞ్ఞదత్థు సద్ధాసమ్పన్నేహి కులపుత్తేహి అయం సద్దనీతి పిటకత్తయోపకారాయ సక్కచ్చం పరియాపుణితబ్బా.

ఇతి అభిభవితాపదసదిసాని వత్తా, ధాతా, గన్తాదీని పదాని దస్సితాని. ఇదాని అతంసదిసాని దస్సేస్సామ. సేయ్యథిదం –

గుణవా గణవా చేవ, బలవా యసవా తథా;

ధనవా సుతవా విద్వా, ధుతవా కతవాపి చ.

హితవా భగవా చేవ, ధితవా థామవా తథా;

యతవా చాగవా చాథ, హిమవిచ్చాదయో రవా.

పున్నపుంసకలిఙ్గేహి, అకారన్తేహి పాయతో;

వన్తుసద్దో పరో హోతి, తదన్తా గుణవాదయో.

సఞ్ఞావా రస్మివా చేవ, మస్సువా చ యసస్సివా;

ఇచ్చాదిదస్సనాపేసో, ఆకారివణ్ణుకారతో;

ఇత్థిలిఙ్గాదీసు హోతి, కత్థచీతి పకాసయే.

సతిమా గతిమా అత్థ-దస్సిమా ధితిమా తథా;

ముతిమా మతిమా చేవ, జుతిమా హిరిమాపి చ.

థుతిమా రతిమా చేవ, యతిమా బలిమా తథా;

కసిమా సుచిమా ధీమా, రుచిమా చక్ఖుమాపి చ.

బన్ధుమా హేతుమా’యస్మా, కేతుమా రాహుమా తథా;

ఖాణుమా భాణుమా గోమా, విజ్జుమా వసుమాదయో.

పాపిమా పుత్తిమా చేవ, చన్దిమిచ్చాదయోపి చ;

అతంసదిససద్దాతి, విఞ్ఞాతబ్బా విభావినా.

ఇవణ్ణుకారోకారేహి, మన్తుసద్దో పరో భవే;

ఆకారన్తా చికారన్తా, ఇమన్తూతి విభావయే.

గుణవా, గుణవా, గుణవన్తో. గుణవన్తం, గుణవన్తే. గుణవతా, గుణవన్తేన, గుణవన్తేహి, గుణవన్తేభి. గుణవతో, గుణవన్తస్స, గుణవతం, గుణవన్తానం. గుణవతా, గుణవన్తా, గుణవన్తస్మా, గుణవన్తమ్హా, గుణవన్తేహి, గుణవన్తేభి. గుణవతో, గుణవన్తస్స, గుణవతం, గుణవన్తానం. గుణవతి, గుణవన్తే, గుణవన్తస్మిం, గుణవన్తమ్హి, గుణవన్తేసు. భో గుణవా, భవన్తో గుణవా, భోన్తో గుణవన్తో.

ఏత్థ పన ‘‘ఏథ తుమ్హే ఆవుసో సీలవాహోథా’’తి చ,

‘‘బలవన్తో దుబ్బలా హోన్తి, థామవన్తోపి హాయరే;

చక్ఖుమా అన్ధికా హోన్తి, మాతుగామవసం గతా’’తి చ

పాళియం ‘‘సీలవా, చక్ఖుమా’’తి పఠమాబహువచనస్స దస్సనతో ‘‘గుణవా’’తి పచ్చత్తాలపనట్ఠానే బహువచనం వుత్తం. ‘‘గుణవా సతిమా’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. చూళనిరుత్తియమ్పి హి ‘‘గుణవా’’తి పచ్చత్తాలపనబహువచనాని ఆగతాని, నిరుత్తిపిటకే పచ్చత్తేకవచనభావేనేవ ఆగతం, చూళనిరుత్తియం పన నిరుత్తిపిటకే చ ‘‘భో గుణవ’’ఇతి రస్సవసేన ఆలపనేకవచనం ఆగతం. మయం పన ‘‘తగ్ఘ భగవా బోజ్ఝఙ్గా. కథం ను భగవా తుయ్హం సావకో సాసనే రతో’’తిఏవమాదీసు అనేకసతేసు పాఠేసు ‘‘భగవా’’ఇతి ఆలపనేకవచనస్స దీఘభావదస్సనతో వన్తుపచ్చయట్ఠానే ‘‘భో గుణవా’’ఇచ్చాది దీఘవసేన వచనం యుత్తతరం వియ మఞ్ఞామ, మన్తుపచ్చయట్ఠానే పన ఇమన్తుపచ్చయట్ఠానే చ ‘‘సబ్బవేరభయాతీత, పాదే వన్దామి చక్ఖుమ. ఏవం జానాహి పాపిమ’’ఇచ్చాదీసు పాళిపదేసేసు ‘‘చక్ఖుమ’’ఇచ్చాదిఆలపనేకవచనస్స రస్సభావదస్సనతో ‘‘భో సతిమ, భో గతిమ’’ఇచ్చాది రస్సవసేన వచనం యుత్తతరం వియ మఞ్ఞామ, అథ వా మహాపరినిబ్బానసుత్తట్ఠకథాయం ‘‘ఆయస్మా తిస్స’’ ఇతిదీఘవసేన వుత్తాలపనేకవచనస్స దస్సనతో ‘‘భగవా, ఆయస్మా’’ ఇతిదీఘవసేన వుత్తపదమత్తం ఠపేత్వా వన్తుపచ్చయట్ఠానేపి మన్తుపచ్చయనయో నేతబ్బో, మన్తుపచ్చయట్ఠానేపి వన్తుపచ్చయనయో నేతబ్బో. తథా హి కచ్చాయనాదీసు ‘‘భో గుణవం, భో గుణవ, భో గుణవా’’ఇతి నిగ్గహీతరస్సదీఘవసేన తీణి ఆలపనేకవచనాని వుత్తాని, ఇమినా ‘‘భో సతిమం, భో సతిమ, భో సతిమా’’తి ఏవమాదినయోపి దస్సితో. పఠమాబహువచనట్ఠానే పన ‘‘గుణవన్తో, గుణవన్తా, గుణవన్తీ’’తి తీణి పదాని వుత్తాని, ఇమినాపి ‘‘సతిమన్తో, సతిమన్తా, సతిమన్తీ’’తి ఏవమాదినయోపి దస్సితో. తేసు ‘‘భో గుణవం భో సతిమం, గుణవన్తా, గుణవన్తీ’’తి ఇమాని పదాని ఏవంగతికాని చ అఞ్ఞాని పదాని పాళియం అప్పసిద్ధాని యథా ‘‘ఆయస్మన్తా’’తి పదం పసిద్ధం, తస్మా యం చూళనిరుత్తియం వుత్తం, యఞ్చ నిరుత్తిపిటకే, యఞ్చ కచ్చాయనాదీసు, తం సబ్బం పాళియా అట్ఠకథాహి చ సద్ధిం యథా న విరుజ్ఝతి, గఙ్గోదకేన యమునోదకం వియ అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతి సమేతి, తథా గహేతబ్బం.

అపిచేత్థ అయమ్పి విసేసో గహేతబ్బో. తం యథా? ‘‘తుయ్హం ధీతా మహావీర, పఞ్ఞవన్త జుతిన్ధరా’’తి పాళియం ‘‘పఞ్ఞవన్త’’ఇతి ఆలపనేకవచనస్స దస్సనతో.

‘‘సబ్బా కిరేవం పరినిట్ఠితాని,

యసస్సి నం పఞ్ఞవన్తం విసయ్హ;

యసో చ లద్ధా పురిమం ఉళారం,

నప్పజ్జహే వణ్ణబలం పురాణ’’న్తి.

ఇమిస్సా జాతకపాళియా అట్ఠకథాయం ‘‘పఞ్ఞవన్త’’ఇతి ఆలపనేకవచనస్స దస్సనతో చ ‘‘భో గుణవన్త, భో గుణవన్తా, భో సతిమన్త, భో సతిమన్తా’’తిఆదీనిపి ఆలపనేకవచనాని అవస్సమిచ్ఛితబ్బాని. తథా హి తిస్సం పాళియం ‘‘యసస్సి పఞ్ఞవన్త’’ ఇచ్చాలపనవచనం అట్ఠకథాచరియా ఇచ్ఛన్తి. నన్తి హి పదపూరణే నిపాతమత్తం. పఞ్ఞవన్తన్తి పన ఛన్దానురక్ఖణత్థం అనుసారాగమం కత్వా వుత్తం. ఏవం పావచనే వన్తుపచ్చయాదిసహితానం సద్దానం ‘‘భగవా, ఆయస్మా, పఞ్ఞవన్త, చక్ఖుమ, పాపిమ’’ఇతిదస్సితనయేన ఆలపనప్పవత్తి వేదితబ్బా. ఏత్థ చ ‘‘గఙ్గాభాగీరథీ నామ, హిమవన్తా పభావితా’’తి చ ‘‘కుతో ఆగతత్థ భన్తేతి, హిమవన్తా మహారాజా’’తి చ దస్సనతో ‘‘గుణవన్తా’’తి పఞ్చమియా ఏకవచనం కథితం. యథా గుణవన్తు సద్దస్స నామికపదమాలా యోజితా, ఏవం ధనవన్తుబలవన్తాదీనం సతిమన్తు గతిమన్తాదీనఞ్చ నామికపదమాలా యోజేతబ్బా.

ఇదాని విద్వాదిపదానం గుణవాపదేన సమానగతికత్తమ్పి సోతూనం పయోగేసు సమ్మోహాపగమత్థం ఏకదేసతో నిబ్బచనాదీహి సద్ధిం విద్వన్తుఇచ్చాదిపకతిరూపస్స నామికపదమాలా వుచ్చతే – ఞాణసఙ్ఖాతో వేదో అస్స అత్థీతి విద్వా, పణ్డితో. ఏత్థ చ విద్వాసద్దస్స అత్థిభావే ‘‘ఇతి విద్వా సమం చరే’’తిఆది ఆహచ్చపాఠో నిదస్సనం. అత్రాయం పదమాలా – విద్వా, విద్వా, విద్వన్తో. విద్వన్తం, విద్వన్తే. విద్వతా, విద్వన్తేన. సేసం సబ్బం నేయ్యం. వేదనావా, వేదనావా, వేదనావన్తో. వేదనావన్తం, వేదనావన్తే. వేదనావతా, వేదనావన్తేన. సేసం సబ్బం నేయ్యం. ఏవం ‘‘సఞ్ఞావాచేతనావా సద్ధావా పఞ్ఞవా సబ్బావా’’ఇచ్చాదీసుపి. ఏత్థ చ ‘‘వేదనావన్తం వా అత్తానం సబ్బావన్తం లోక’’న్తిఆదీని నిదస్సనపదాని. తత్థ సబ్బావన్తన్తి సబ్బసత్తవన్తం, సబ్బసత్తయుత్తన్తి అత్థో. మజ్ఝేదీఘఞ్హి ఇదం పదం. యేభుయ్యేన పన ‘‘పఞ్ఞవాపఞ్ఞవన్తో’’తిఆదీని మజ్ఝేరస్సానిపి భవన్తి. యసస్సినో పరివారభూతా జనా అస్స అత్థీతి యసస్సివా, అథ వా యసస్సీ చ యసస్సివా చాతి యసస్సివా. ఏకదేససరూపేకసేసోయం. ‘‘యసస్సివా’’తి పదస్స పన అత్థిభావే –

‘‘ఖత్తియో జాతిసమ్పన్నో, అభిజాతో యసస్సివా;

ధమ్మరాజా విదేహానం, పుత్తో ఉప్పజ్జతే తవా’’తి

ఇదం నిదస్సనం. ‘‘యసస్సివా, యసస్సివా, యసస్సివన్తో. యసస్సివన్తం’’ ఇచ్చాది నేతబ్బం. అత్థే దస్సనసీలం అత్థదస్సి, కిం తం? ఞాణం. అత్థదస్సి అస్స అత్థీతి అత్థదస్సిమా, ఏత్థ చ –

‘‘తం తత్థ గతిమా ధితిమా, ముతిమా అత్థదస్సిమా;

సఙ్ఖాతా సబ్బధమ్మానం, విధురో ఏతదబ్రవీ’’తి

ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. ‘‘అత్థదస్సిమా, అత్థదస్సిమా, అత్థదస్సిమన్తో. అత్థదస్సిమన్తం’’ ఇచ్చాది నేతబ్బం. పాపం అస్స అత్థీతి పాపిమా, అకుసలరాసిసమన్నాగతో మారో. పుత్తా అస్స అత్థీతి పుత్తిమా, బహుపుత్తో. ‘‘సోచతి పుత్తేహి పుత్తిమా’’తి ఏత్థ హి బహుపుత్తో ‘‘పుత్తిమా’’తి వుచ్చతి. చన్దో అస్స అత్థీతి చన్దిమా. చన్దోతి చేత్థ చన్దవిమానమధిప్పేతం, చన్దవిమానవాసీ పన దేవపుత్తో ‘‘చన్దిమా’’తి. తథా హి ‘‘చన్దో ఉగ్గతో, పమాణతో చన్దో ఆయామవిత్థారతో ఉబ్బేధతో చ ఏకూనపఞ్ఞాసయోజనో, పరిక్ఖేపతో తీహి యోజనేహి ఊనదియడ్ఢసతయోజనో’’తిఆదీసు చన్దవిమానం ‘‘చన్దో’’తి వుత్తం. ‘‘తథాగతం అరహన్తం, చన్దిమా సరణం గతో’’తిఆదీసు పన చన్దదేవపుత్తో ‘‘చన్దిమా’’తి. అపరో నయో – చన్దో అస్స అత్థీతి చన్దిమా. చన్దోతి చేత్థ చన్దదేవపుత్తో అధిప్పేతో, తన్నివాసట్ఠానభూతం పన చన్దవిమానం ‘‘చన్దిమా’’తి. తథా హి ‘‘రాహు చన్దం పముఞ్చస్సు, చన్దో మణిమయవిమానే వసతీ’’తిఆదీసు చన్దదేవపుత్తో ‘‘చన్దో’’తి వుత్తో.

‘‘యో హవే దహరో భిక్ఖు, యుఞ్జతి బుద్ధసాసనే;

సోమంలోకంపభాసేతి, అబ్భా ముత్తోవ చన్దిమా’’తి

ఆదీసు పన తన్నివాసట్ఠానభూతం చన్దవిమానం ‘‘చన్దిమా’’తి వుత్తం. ఇతి ‘‘చన్దో’’తి చ ‘‘చన్దిమా’’తి చ చన్దదేవపుత్తస్సపి చన్దవిమానస్సపి నామన్తి వేదితబ్బం. తత్ర ‘‘పాపిమా పుత్తిమా చన్దిమా’’తి ఇమాని పాపసద్దాదితో ‘‘తదస్సత్థి’’ ఇచ్చేతస్మిం అత్థే పవత్తస్స ఇమన్తుపచ్చయస్స వసేన సిద్ధిముపాగతానీతి గహేతబ్బాని.

నను చ భో మన్తుపచ్చయవసేనేవ సాధేతబ్బానీతి? న, కత్థచిపి అకారన్తతో మన్తునో అభావా. నను చ భో ఏవం సన్తేపి పాప పుత్త చన్దతో పఠమం ఇకారాగమం కత్వా తతో మన్తుపచ్చయం కత్వా సక్కా సాధేతున్తి? సక్కా రూపమత్తసిజ్ఝనతో, నయో పన సోభనో న హోతి. తథా హి పాప పుత్తాదితో అకారన్తతో ఇకారాగమం కత్వా మన్తుపచ్చయే విధియమానే అఞ్ఞేహి గుణయసాదీహి అకారన్తేహి ఇకారాగమం కత్వా మన్తుపచ్చయస్స కాతబ్బతాపసఙ్గో సియా. న హి అనేకేసు పాళిసతసహస్సేసు కత్థచిపి అకారన్తతో గుణ యసాదితో ఇకారాగమేన సద్ధిం మన్తుపచ్చయో దిస్సతి, అట్ఠానత్తా పన పాప పుత్తాదితో అకారన్తతో ఇకారాగమం అకత్వా ఇమన్తుపచ్చయే కతేయేవ ‘‘పాపిమా పుత్తిమా’’తిఆదీని సిజ్ఝన్తీతి.

ఏవం సన్తేపి భో కస్మా కచ్చాయనప్పకరణే మన్తుపచ్చయోవ వుత్తో, న ఇమన్తుపచ్చయోతి? ద్వయమ్పి వుత్తమేవ. కథం ఞాయతీతి చే? యస్మా తత్థ ‘‘తపాదితో సీ, దణ్డాదితో ఇక ఈ, మధ్వాదితో రో, గుణాదితో వన్తూ’’తి ఇమాని చత్తారి సుత్తాని సన్నిహితతోదన్తసద్దభావేన వత్వా మజ్ఝే ‘‘సత్యాదీహి మన్తూ’’తి అఞ్ఞథా సుత్తం వత్వా తతో సన్నిహితతోదన్తవసేన ‘‘సద్ధాదితో ణా’’తి సుత్తం వుత్తం, తస్మా తత్థ ‘‘సత్యాదీహిమన్తూ’’తి విసదిసం కత్వా వుత్తస్స సుత్తస్స వసేన ఇమన్తు పచ్చయో చ వుత్తోతి విఞ్ఞాయతి. పకతి హేసాచరియానం యేన కేనచి ఆకారేన అత్తనో అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనం. ఏత్థ చ దుతియో అత్థో సరసన్ధివసేన గహేతబ్బో. తథా హిస్స ‘‘సత్యాదీహి మన్తూ’’తి పఠమో అత్థో, ‘‘సత్యాదీహి ఇమన్తూ’’తి దుతియో అత్థో. ఇతి ‘‘సేతో ధావతీ’’తి పయోగే వియ ‘‘సత్యాదీహి మన్తూ’’తి సుత్తే భిన్నసత్తిసమవేతవసేన అత్థద్వయపటిపత్తి భవతి, తస్మా పరమసుఖుమసుగమ్భీరత్థవతా అనేన సుత్తేన కత్థచి సతి గతి సేతు గోఇచ్చాదితో మన్తుపచ్చయో ఇచ్ఛితో. కత్థచి సతి పాప పుత్తఇచ్చాదితో ఇమన్తుపచ్చయో ఇచ్ఛితోతి దట్ఠబ్బం.

యస్మా పన సతిసద్దో మన్తువసేన గతిధీసేథుగో ఇచ్చాదీహి, ఇమన్తువసేన పాపపుత్తాదీహి చ సమానగతికత్తా తేసం పకారభావేన గహితో, తస్మా ఏవం సుత్తత్థో భవతి ‘‘సత్యాదీహి మన్తు సతిప్పకారేహి సద్దేహి మన్తుపచ్చయో హోతి ఇమన్తుపచ్చయో చ యథారహం ‘తదస్సత్థి’ ఇచ్చేతస్మిం అత్థే’’తి. అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – యథా ‘‘సతిమా’’తి ఏత్థ సతీతి ఇకారన్తతో మన్తుపచ్చయో హోతి, తథా ‘‘గతిమా, ధీమా, సేతుమా, గోమా’’తిఆదీసు ఇకారన్త ఈకారన్త ఉకారన్తనిచ్చోకారన్తతో మన్తుపచ్చయో హోతి. యథా చ ‘‘సతిమా’’తి ఏత్థ ‘‘సతీ’’తి ఇకారన్తతో ఇమన్తుపచ్చయో హోతి, తథా ‘‘గతిమా, పాపిమా, పుత్తిమా’’తిఆదీసు ఇకారన్త అకారన్తతో ఇమన్తుపచ్చయో హోతి. ఏవం సతిప్పకారేహి సద్దేహి యథాసమ్భవం మన్తు ఇమన్తుపచ్చయా హోన్తీతి.

యజ్జేవం పచ్చయద్వయవిధాయకం ‘‘దణ్డాదితో ఇక ఈ’’తి సుత్తం వియ ‘‘సత్యాదితో ఇమన్తు మన్తూ’’తి వత్తబ్బం, కస్మా నావోచాతి? తథా అవచనే కారణమత్థి. యది హి ‘‘దణ్డాదితో ఇక ఈ’’తి సుత్తం వియ ‘‘సత్యాదితో ఇమన్తు మన్తూ’’తి సుత్తం వుత్తం సియా, ఏకక్ఖణేయేవ ఇమన్తు మన్తూనం వచనేన దణ్డసద్దతో సమ్భూతం ‘‘దణ్డికో దణ్డీ’’తి రూపద్వయమివ సతిగతిఆదితోపి విసదిసరూపద్వయమిచ్ఛితబ్బం సియా, తఞ్చ నత్థి, తస్మా ‘‘సత్యాదితో ఇమన్తు మన్తూ’’తి న వుత్తం. అపిచ తథా వుత్తే బవ్హక్ఖరతాయ గన్థగరుతా సియా. యస్మా చ సుత్తేన నామ అప్పక్ఖరేన అసన్దిద్ధేన సారవన్తేన గూళ్హనిన్నయేన సబ్బతోముఖేన అనవజ్జేన భవితబ్బం. కచ్చాయనే చ యేభుయ్యేన తాదిసాని గమ్భీరత్థాని సువిసదఞాణవిసయభూతాని సుత్తాని దిస్సన్తి ‘‘ఉపాఝధికిస్సరవచనే, సరా సరే లోప’’న్తిఆదీని, ఇదమ్పి తేసమఞ్ఞతరం, తస్మా ‘‘సత్యాదితో ఇమన్తు మన్తూ’’తి న వుత్తం. ఏవం సుత్తోపదేసే అకతేపి ఇమన్తునోపి గహణత్థం భిన్నసత్తిసమవేతవసేన ‘‘సత్యాదీహి మన్తూ’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

అపరో నయో – ‘‘తపాదితో సీ’’తిఆదీసు తోదన్తసద్దస్స బహువచనన్తతా న సుట్ఠు పాకటా తోపచ్చయస్స ఏకత్థబవ్హత్థేసు వత్తనతో, ‘‘సత్యాదీహి మన్తూ’’తి ఏత్థ పన హిసద్దస్స బహువచనత్థతా అతీవ పాకటా, తస్మా బహువచనగ్గహణేన ఇమన్తు పచ్చయో హోతీతిపి దట్ఠబ్బం. నను చ భో వినాపి ఇమన్తుపచ్చయేన పాపమస్సత్థీతి పాపీ, పాపీ ఏవ పాపిమాతి సకత్థే మాపచ్చయే కతేయేవ ‘‘పాపిమా పుత్తిమా’’తిఆదీని సిజ్ఝన్తి ‘‘ఛట్ఠమో సో పరాభవో’’తి ఏత్థ మపచ్చయేన ‘‘ఛట్ఠమో’’తి పదం వియాతి? అతినయఞ్ఞూ భవం, అతినయఞ్ఞూ నామాతి భవం వత్తబ్బో, న పన భవం సద్దగతిం జానాతి, సద్దగతియో చ నామ బహువిధా. తథా హి ఛట్ఠోయేవ ఛట్ఠమో, ‘‘సుత్తమేవ సుత్తన్తో’’తిఆదీసు పురిసనయేన యోజేతబ్బా సద్దగతి, ‘‘దేవోయేవ దేవతా’’తిఆదీసు కఞ్ఞానయేన యోజేతబ్బా సద్దగతి, ‘‘దిట్ఠి ఏవ దిట్ఠిగత’’న్తిఆదీసు చిత్తనయేన యోజేతబ్బా సద్దగతి. ఏవంవిధాసు సద్దగతీసు ‘‘పాపీ ఏవ పాపిమా’’తిఆదికం కతరం సద్దగతిం వదేసి? ‘‘సత్థా రాజా బ్రహ్మా సఖా అత్తా సా పుమా’’తిఆదీసు చ కతరం సద్దగతిం వదేసి? కతరసద్దన్తోగధం కతరాయ చ నామికపదమాలాయం యోజేతబ్బం మఞ్ఞసీతి? సో ఏవం పుట్ఠో అద్ధా ఉత్తరి కిఞ్చి అదిస్వా తుణ్హీ భవిస్సతి, తస్మా తాదిసో నయో న గహేతబ్బో. తాదిసస్మిఞ్హి నయే ‘‘పాపిమతా పాపిమతో’’తిఆదీని రూపాని న సిజ్ఝన్తి, ఇమన్తుపచ్చయనయేన పన సిజ్ఝన్తి, తస్మా అయమేవ నయో పసత్థతరో ఆయస్మన్తేహి సమ్మా చిత్తే ఠపేతబ్బో. అత్రిదం నిదస్సనం –

‘‘జయో హి బుద్ధస్స సిరీమతో అయం,

మారస్స చ పాపిమతో పరాజయో;

ఉగ్ఘోసయుం బోధిమణ్డే పమోదితా,

జయం తదా దేవగణా మహేసినో’’తి చ,

‘‘సాఖాపత్తఫలూపేతో, ఖన్ధిమావమహాదుమో’’తి చ.

పాపిమా, పాపిమా, పాపిమన్తో. పాపిమన్తం. సేసం నేయ్యం, ఏస నయో ‘‘ఖన్ధిమా, పుత్తిమా’’తిఆదీసుపి.

ఇదాని యథాపావచనం కిఞ్చిదేవ హిమవన్తు సతిమన్తాదీనం విసేసం బ్రూమ. హిమవన్తోవ పబ్బతో. సతిమం భిక్ఖుం. బన్ధుమం రాజానం. చన్దిమం దేవపుత్తం. సతిమస్స భిక్ఖునో. బన్ధుమస్స రఞ్ఞో. ఇద్ధిమస్స చ పరస్స చ ఏకక్ఖణే చిత్తం ఉప్పజ్జతి. ఇచ్చాది విసేసో వేదితబ్బో. అపిచేత్థ ‘‘ఆయస్మన్తా’’తి ద్విన్నం వత్తబ్బవచనం, ‘‘ఆయస్మన్తో’’తి బహూనం వత్తబ్బవచనన్తి అయమ్పి విసేసో వేదితబ్బో. తథా హి ‘‘ద్విన్నం ఆరోచేన్తేన ‘ఆయస్మన్తా ధారేన్తూ’తి, తిణ్ణం ఆరోచేన్తేన ‘ఆయస్మన్తో ధారేన్తూ’తి వత్తబ్బ’’న్తి వుత్తం. ‘‘తిణ్ణ’’న్తి చేత్థ కథాసీసమత్తం, తేన చతున్నమ్పి పఞ్చన్నమ్పి అతిరేకసతానమ్పీతి దస్సితం హోతి. బహవోహి ఉపాదాయ ‘‘ఉద్దిట్ఠా ఖో ఆయస్మన్తో చత్తారో పారాజికా ధమ్మా’’తిఆదికా పాళియో ఠపితా. తత్థ ‘‘ఆయస్మన్తా’’తిదం వినయవోహారవసేన ద్వేయేవ సన్ధాయ వుత్తత్తా న సబ్బసాధారణం. వినయవోహారఞ్హి వజ్జేత్వా అఞ్ఞస్మిం వోహారే న పవత్తతి. ‘‘ఆయస్మన్తో’’తిదం పన సబ్బత్థ పవత్తతీతి ద్విన్నం విసేసో వేదితబ్బో.

తత్ర ‘‘హిమవన్తో’’తి ఇదం యేభుయ్యేనేకవచనం భవతి, కత్థచి బహువచనమ్పి, తేనాహ నిరుత్తిపిటకే థేరో ‘‘హిమవా తిట్ఠతి, హిమవన్తో తిట్ఠన్తీ’’తి. ‘‘హిమవన్తోవ పబ్బతో’’తి అయం ఏకవచననయో యథారుతపాళివసేన గహేతబ్బో. యథారుతపాళి చ నామ –

‘‘దూరే సన్తో పకాసన్తి, హిమవన్తోవ పబ్బతో;

అసన్తేత్థ న దిస్సన్తి, రత్తిం ఖిత్తా యథా సరా.

అహం తేన సమయేన, నాగరాజా మహిద్ధికో;

అతులో నామ నామేన, పుఞ్ఞవన్తో జుతిన్ధరో.

గతిమన్తో సతిమన్తో, ధితిమన్తో చ సో ఇసి;

సద్ధమ్మధారకో థేరో, ఆనన్దో రతనాకరో’’

ఇచ్చాది. ఏత్థ ‘‘పుఞ్ఞవన్తో’’తిఆదీని అనేకేసు ఠానేసు బహువచనభావేన పునప్పునం వదన్తానిపి కత్థచి ఏకవచనాని హోన్తి, ఏకవచనభావో చ నేసం గాథావిసయే దిస్సతి, తస్మా తాని యథాపావచనం గహేతబ్బాని.

ఏవం హిమవన్తుసతిమన్తుసద్దాదీనం విసేసం ఞత్వా పున లిఙ్గన్తవసేన ద్విలిఙ్గకపదానమత్థో చ పకతిరూపస్స నామికపదమాలా చ పదానం సదిసాసదిసతా చ వవత్థపేతబ్బా.

తత్ర హి ‘‘సిరిమా’’తి పదం సుతిసామఞ్ఞవసేన లిఙ్గద్వయే వత్తనతో ద్విధా భిజ్జతి. ‘‘సిరిమా పురిసో’’తి హి అత్థే ఆకారన్తం పుల్లిఙ్గం, ‘‘సిరిమా నామ దేవీ’’తి అత్థే ఆకారన్తం ఇత్థిలిఙ్గం, ఉభయమ్పేతం ఉకారన్తతాపకతికా. అథ వా పన పచ్ఛిమం ఆకారన్తతాపకతికం, సిరీ యస్స అత్థి సో సిరిమాతి పుల్లిఙ్గవసేన నిబ్బచనం, సిరీ యస్సా అత్థి సా సిరిమాతి ఇత్థిలిఙ్గవసేన నిబ్బచనం. అత్రిమాని కిఞ్చాపి సుతివసేన నిబ్బచనత్థవసేన చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సమానత్థాని, తథాపి పురిసపదత్థఇత్థిపదత్థవాచకత్తా భిన్నత్థానీతి వేదితబ్బాని. ఏస నయో అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు నేతబ్బో. సిరిమా, సిరిమా, సిరిమన్తో. సిరిమన్తం, సిరిమన్తే. సిరిమతా, సిరిమన్తేన. గుణవన్తుసద్దస్సేవ నామికపదమాలా. సిరిమా, సిరిమా, సిరిమాయో. సిరిమం, సిరిమా, సిరిమాయో. సిరిమాయ. వక్ఖమానకఞ్ఞానయేన ఞేయ్యా. ఏవం ద్విధా భిన్నానం సమానసుతికసద్దానం నామికపదమాలాసు పదానం సదిసాసదిసతా వవత్థపేతబ్బా. సమాననిబ్బచనత్థస్సపి హి అసమానసుతికస్స ‘‘సిరిమా’’తి సద్దస్స నామికపదమాలాయం పదానం ఇమేహి పదేహి కాచిపి సమానతా న లబ్భతి. అత్రిదం వుచ్చతి –

‘‘సిరిమా’’తి పదం ద్వేధా, పుమిత్థీసు పవత్తితో;

భిజ్జతీతి విభావేయ్య, ఏత్థ పుల్లిఙ్గమిచ్ఛితం.

ఇతి అభిభవితా పదేన విసదిసాని గుణవాసతిమాదీని పదాని దస్సితాని సద్ధిం నామికపదమాలాహి. ఇదాని అపరానిపి తబ్బిసదిసాని పదాని దస్సేస్సామ సద్ధిం నామికపదమాలాహి. సేయ్యథిదం?

రాజా బ్రహ్మా సఖా అత్తా, ఆతుమా సా పుమా రహా;

దళ్హధమ్మా చ పచ్చక్ఖ-ధమ్మా చ వివటచ్ఛదా.

వత్తహా చ తథా వుత్త-సిరా చేవ యువాపి చ;

మఘవ అద్ధ ముద్ధాది, విఞ్ఞాతబ్బా విభావినా.

ఏత్థ ‘‘సా’’తి పదమేవ ఆకారన్తతాపకతికమాకారన్తం, సేసాని పన అకారన్తతాపకతికాని ఆకారన్తాని.

రాజా, రాజా, రాజానో. రాజానం, రాజం, రాజానో. రఞ్ఞా, రాజినా, రాజూహి, రాజూభి. రఞ్ఞో, రాజినో, రఞ్ఞం, రాజూనం, రాజానం. రఞ్ఞా, రాజూహి, రాజూభి. రఞ్ఞో, రాజినో, రఞ్ఞం, రాజూనం, రాజానం. రఞ్ఞే, రాజిని, రాజూసు. భో రాజ, భవన్తో రాజానో, భవన్తో రాజా ఇతి వా, అయమమ్హాకం రుచి.

నిరుత్తిపిటకాదీసు ‘‘రాజా’’తి బహువచనం న ఆగతం, చూళనిరుత్తియం పన ఆగతం. కిఞ్చాపి నిరుత్తిపిటకాదీసు న ఆగతం, తథాపి ‘‘నేతాదిసా సఖా హోన్తి, లబ్భా మే జీవతో సఖా’’తి పాళియం బహువచనేకవచనవసేన ‘‘సఖా’’తి పదస్స దస్సనతో ‘‘రాజా’’తి బహువచనం ఇచ్ఛితబ్బమేవ. తథా ‘‘బ్రహ్మా, అత్తా’’ఇచ్చాదీనిపి బహువచనాని తగ్గతికత్తా వినా కేనచి రూపవిసేసేన.

ఏత్థ చ ‘‘గహపతికో నామ ఠపేత్వా రాజం రాజభోగం బ్రాహ్మణం అవసేసో గహపతికో నామా’’తి దస్సనతో రాజన్తి వుత్తం, ఇదం పన నిరుత్తిపిటకే న ఆగతం. ‘‘సబ్బదత్తేన రాజినా’’తి దస్సనతో ‘‘రాజినా’’తి వుత్తం. ‘‘ఆరాధయతి రాజానం, పూజం లభతి భత్తుసూ’’తి దస్సనతో చతుత్థీఛట్ఠీవసేన ‘‘రాజాన’’న్తి వుత్తం. కచ్చాయనరూపసిద్ధిగన్థేసు పన ‘‘రాజేన, రాజేహి, రాజేభి. రాజేసూ’’తి పదాని వుత్తాని. చూళనిరుత్తినిరుత్తిపిటకేసు తాని నాగతాని, అనాగతభావోయేవ తేసం యుత్తతరో పాళియం అదస్సనతో, తస్మా ఏత్థేతాని అమ్హేహి న వుత్తాని. పాళినయే హి ఉపపరిక్ఖియమానే ఈదిసాని పదాని సమాసేయేవ పస్సామ, న పనాఞ్ఞత్ర, అత్రిమే పయోగా – ‘‘ఆవుత్థం ధమ్మరాజేనా’’తి చ, ‘‘సివిరాజేన పేసితో’’తి చ, ‘‘పజాపతిస్స దేవరాజస్స ధజగ్గ’’న్తి చ, ‘‘నిక్ఖమన్తే మహారాజే, సివీనం రట్ఠవడ్ఢనే’’తి చ, ఏవం పాళినయే ఉపపరిక్ఖియమానే ‘‘రాజేనా’’తిఆదీని సమాసేయేవ పస్సామ, న కేవలం పాళినయే పోరాణట్ఠకథానయేపి ఉపపరిక్ఖియమానే సమాసేయేవ పస్సామ, న పనాఞ్ఞత్ర, ఏవం సన్తేపి సుట్ఠు ఉపపరిక్ఖితబ్బమిదం ఠానం. కో హి నామ సాట్ఠకథే తేపిటకే బుద్ధవచనే సబ్బసో నయం సల్లక్ఖేతుం సమత్థో అఞ్ఞత్ర పభిన్నపటిసమ్భిదేహి ఖీణాసవేహి.

ఏత్థ చ సమాసన్తగతరాజ-సద్దస్స నామికపదమాలాయో ద్విధా వుచ్చన్తే ఓకారన్తాకారన్తవసేన. తత్రోకారన్తా ‘‘మహారాజో యువరాజో సివిరాజో ధమ్మరాజో’’ఇచ్చేవమాదయో భవన్తి. ఆకారన్తా పన ‘‘మహారాజా యువరాజా సివిరాజా ధమ్మరాజా’’ఇచ్చేవమాదయో. ఏత్థ కిఞ్చాపి పాళియం పోరాణట్ఠకథాసు చ ‘‘మహారాజో’’తిఆదీని న సన్తి, తథాపి ‘‘సబ్బమిత్తో సబ్బసఖో, సబ్బభూతానుకమ్పకో’’తి పాళియం ‘‘సబ్బసఖో’’తి దస్సనతో ‘‘మహారాజో’’తిఆదీనిపి అవస్సమిచ్ఛితబ్బాని. తథా హి సమాసేసు ‘‘ధమ్మరాజేన, ధమ్మరాజస్సా’’తిఆదీని దిస్సన్తి. ఏతాని ఓకారన్తరూపాని ఏవ, నాకారన్తరూపాని. మహారాజో, మహారాజా. మహారాజం, మహారాజే. మహారాజేన, మహారాజేహి, మహారాజేభి. మహారాజస్స, మహారాజానం. మహారాజా, మహారాజస్మా, మహారాజమ్హా, మహారాజేహి, మహారాజేభి. మహారాజస్స, మహారాజానం. మహారాజే, మహారాజస్మిం, మహారాజమ్హి, మహారాజేసు. భో మహారాజ, భవన్తో మహారాజా. కచ్చాయనచూళనిరుత్తినయేహి పన ‘‘భో మహారాజా’’ఇతి ఏకవచనబహువచనానిపి దట్ఠబ్బాని. యథా ‘‘మహారాజో’’తి ఓకారన్తపదస్స వసేన, ఏవం ‘‘సివిరాజో ధమ్మరాజో దేవరాజో’’తిఆదీనమ్పి ఓకారన్తపదానం వసేన పకతిరూపస్స నామికపదమాలా యోజేతబ్బా.

అయం పనాకారన్తవసేన నామికపదమాలా –

మహారాజా, మహారాజా, మహారాజానో. మహారాజానం, మహారాజం, మహారాజానో. మహారఞ్ఞా, మహారాజినా, మహారాజూహి, మహారాజూభి. మహారఞ్ఞో, మహారాజినో, మహారఞ్ఞం, మహారాజూనం. మహారఞ్ఞా, మహారాజూహి, మహారాజూభి. మహారఞ్ఞో, మహారాజినో, మహారఞ్ఞం, మహారాజూనం. మహారఞ్ఞే, మహారాజిని, మహారాజూసు. భో మహారాజ, భవన్తో మహారాజానో.

ఇధాపి పకరణద్వయనయేన ‘‘భో మహారాజా’’ ఇతి ఏకవచనబహువచనానిపి దట్ఠబ్బాని. యథా చ ‘‘మహారాజా’’తి ఆకారన్తపదస్స వసేన, ఏవం ‘‘సివిరాజా, ధమ్మరాజా, దేవరాజా’’తిఆదీనమ్పి ఆకారన్తపదానం వసేన పకతిరూపస్స నామికపదమాలా యోజేతబ్బా.

ఇధ అపరాపి అత్థస్స పాకటీకరణత్థం క్రియాపదేహి సద్ధిం యోజేత్వా ఆకారన్తోకారన్తానం మిస్సకవసేన నామికపదమాలా వుచ్చతే –

మహారాజా, మహారాజో తిట్ఠతి, మహారాజానో, మహారాజా తిట్ఠన్తి. మహారాజానం, మహారాజం పస్సతి, మహారాజానో, మహారాజే పస్సతి. మహారఞ్ఞా, మహారాజినా, మహారాజేన కతం, మహారాజూహి, మహారాజూభి, మహారాజేహి, మహారాజేభి కతం. మహారఞ్ఞో, మహారాజినో, మహారాజస్స దీయతే, మహారఞ్ఞా, మహారాజా, మహారాజస్మా, మహారాజమ్హా నిస్సటం, మహారాజూహి, మహారాజూభి, మహారాజేహి, మహారాజేభి నిస్సటం. మహారఞ్ఞో, మహారాజినో, మహారాజస్స పరిగ్గహో, మహారఞ్ఞం, మహారాజూనం, మహారాజానం పరిగ్గహో. మహారఞ్ఞే, మహారాజిని, మహారాజే, మహారాజస్మిం, మహారాజమ్హి పతిట్ఠితం, మహారాజూసు, మహారాజేసు పతిట్ఠితం. భో మహారాజ త్వం తిట్ఠ, భోన్తో మహారాజానో, మహారాజా తుమ్హే తిట్ఠథాతి. ఏవం ‘‘యువరాజా, యువరాజో’’తిఆదీసుపి.

కేచేత్థ వదేయ్యుం ‘‘కస్మా పకరణకత్తునా ఇమస్మిం ఠానే మహన్తో వాయామో చ మహన్తో చ పరక్కమో కతో, నన్వేతేసుపి పదేసు కానిచి బుద్ధవచనే విజ్జన్తి, కానిచి న విజ్జన్తీతి? విఞ్ఞూహి తే ఏవం వత్తబ్బా ‘‘పకరణకత్తారేనేత్థ సో చ మహన్తో వాయామో సో చ మహన్తో పరక్కమో సాట్ఠకథే నవఙ్గే సత్థుసాసనే సద్దేసు చ అత్థేసు చ సోతారానం సుట్ఠు కోసల్లుప్పాదనేన సాసనస్సోపకారత్థం కతో, యాని చేతాని తేన పదాని దస్సితాని, ఏతేసు కానిచి బుద్ధవచనే విజ్జన్తి, కానిచి న విజ్జన్తి. ఏత్థ యాని బుద్ధవచనే విజ్జన్తి, తాని విజ్జమానవసేన గహితాని. యాని న విజ్జన్తి, తాని పోరాణట్ఠకథాదీసు విజ్జమానవసేన పాళినయవసేన చ గహితానీ’’తి. అత్రాయం సఙ్ఖేపతో అధిప్పాయవిభావనా –

‘‘ఇదం వత్వా మహారాజా, కంసో బారాణసిగ్గహో;

ధనుం తూణిఞ్చ నిక్ఖిప్ప, సంయమం అజ్ఝుపాగమీ’’తి

ఇదం ఆకారన్తస్స మహారాజసద్దస్స నిదస్సనం. యస్మా ‘‘సబ్బసఖో’’తి పాళి విజ్జతి, తస్మా తేన నయేన ‘‘మహారాజో’’తిపి ఓకారన్తో దిట్ఠో నామ హోతి పురిసనయేన యోజేతబ్బో చ. తేనేవ చ ‘‘తమబ్రవి మహారాజా. నిక్ఖమన్తే మహారాజే’’తిఆదీని దిస్సన్తి.

ఏవం మహారాజసద్దస్స ఓకారన్తత్తే సిద్ధే ‘‘మహారాజా, మహారాజస్మా, మహారాజమ్హా’’తి పఞ్చమియా ఏకవచనఞ్చ ‘‘మహారాజే, మహారాజస్మిం, మహారాజమ్హీ’’తి సత్తమియా ఏకవచనఞ్చ సిద్ధాని ఏవ హోన్తి పాళియం అవిజ్జమానానమ్పి నయవసేన గహేతబ్బత్తా. ‘‘రాజేన, రాజస్సా’’తిఆదీని పన నయవసేన గహేతబ్బాని న హోన్తి. కస్మాతి చే? యస్మా ‘‘రాజా బ్రహ్మా సఖా అత్తా’’ఇచ్చేవమాదీని ‘‘పురిసో ఉరగో’’తిఆదీని వియ అఞ్ఞమఞ్ఞం సబ్బథా సదిసాని న హోన్తి. తథా హి నేసం ‘‘రఞ్ఞా బ్రహ్మునా సఖినా అత్తనా అత్తేన సానా పుమునా’’తిఆదీని విసదిసానిపి రూపాని భవన్తి, తస్మా తాని న సక్కా నయవసేన జానితుం. ఏవం దుజ్జానత్తా పన పాళియం పోరాణట్ఠకథాసు చ యథారుతపదానేవ గహేతబ్బాని. మహారాజసద్దాదీనం పన ఓకారన్తభావే సిద్ధేయేవ ‘‘పురిసనయోగధా ఇమే సద్దా’’తి నయగ్గహణం దిస్సతి, తస్మా అమ్హేహి నయవసేన ‘‘మహారాజా, మహారాజస్మా’’తిఆదీని వుత్తాని. యథా హి –

‘‘ఏతఞ్హి తే దురాజానం, యం సేసి మతసాయికం;

యస్స తే కడ్ఢమానస్స, హత్థా దణ్డోన ముచ్చతీ’’తి

ఏత్థ ‘‘హత్థా’’తి, ‘‘అత్తదణ్డా భయం జాత’’న్తి ఏత్థ పన ‘‘దణ్డా’’తి చ ఓకారన్తస్స పఞ్చమియేకవచనస్స దస్సనతో ‘‘ఉరగా, పటఙ్గా, విహగా’’తిఆదీనిపి ఓకారన్తాని పఞ్చమియేకవచనాని గహేతబ్బాని హోన్తి. యథా చ ‘‘దాఠిని మాతిమఞ్ఞవ్హో, సిఙ్గాలో మమ పాణదో’’తి ఏత్థ ‘‘మఞ్ఞవ్హో’’తి, ‘‘సుద్ధా సుద్ధేహి సంవాసం, కప్పయవ్హో పతిస్సతా’’తి ఏత్థ పన ‘‘కప్పయవ్హో’’తి చ క్రియాపదస్స దస్సనతో ‘‘గచ్ఛవ్హో, భుఞ్జవ్హో, సయవ్హో’’తిఆదీనిపి గహేతబ్బాని హోన్తి. గణ్హన్తి చ తాదిసాని పదరూపాని సాసనే సుకుసలా కుసలా, తస్మా అమ్హేహిపి నయగ్గాహవసేన ‘‘మహారాజా, మహారాజస్మా’’తిఆదీని వుత్తాని. నయగ్గాహవసేన పన గహణే అసతి కథం నామికపదమాలా పరిపుణ్ణా భవిస్సన్తి, సతియేవ తస్మిం పరిపుణ్ణా భవన్తి.

తథా హి బుద్ధవచనే అనేకసతసహస్సాని నామికపదాని క్రియాపదాని చ పాటిఏక్కం పాటిఏక్కం ఏకవచనబహువచనకాహి సత్తహి అట్ఠహి వా నామవిభత్తీహి ఛన్నవుతియా చ ఆఖ్యాతికవచనేహి యోజితాని న సన్తి, నయవసేన పన సన్తియేవ, ఇతి నయవసేన ‘‘మహారాజా, మహారాజస్మా’’తిఆదీని అమ్హేహి ఠపితాని. ‘‘మహారాజా తిట్ఠన్తి, మహారాజా తుమ్హే తిట్ఠథా’’తి ఇమాని పన ‘‘అథ ఖో చత్తారో మహారాజా మహతియా చ యక్ఖసేనాయ మహతియా చ కుమ్భణ్డసేనాయా’’తి దస్సనతో,

‘‘చత్తారో తే మహారాజా, సమన్తా చతురో దిసా;

దద్దళ్హమానా అట్ఠంసు, వనే కాపిలవత్థవే’’తి

దస్సనతో చ వుత్తాని. ‘‘మహారాజ’’న్తిఆదీనిపి పాళిఞ్చ పాళినయఞ్చ దిస్వా ఏవ వుత్తాని. అసమాసే ‘‘రాజం, రాజేనా’’తిఆదీని న పస్సామ, తస్మా సుట్ఠు విచారేతబ్బమిదం ఠానం. ఇదఞ్హి దుద్దసం వీరజాతినా జానితబ్బట్ఠానం. సచే పనాయస్మన్తో బుద్ధవచనే వా పోరాణికాసు వా అట్ఠకథాసు అసమాసే ‘‘రాజం, రాజేనా’’తిఆదీని పస్సేయ్యాథ, తదా సాధుకం మనసి కరోథ. కో హి నామ సబ్బప్పకారేన బుద్ధవచనే వోహారప్పభేదం జానితుం సమత్థో అఞ్ఞత్ర పభిన్నపటిసమ్భిదేహి మహాఖీణాసవేహి.

వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘వీతతణ్హో అనాదానో, నిరుత్తిపదకోవిదో;

అక్ఖరానం సన్నిపాతం, జఞ్ఞా పుబ్బాపరాని చా’’తి.

బ్రహ్మా, బ్రహ్మా, బ్రహ్మానో. బ్రహ్మానం, బ్రహ్మం, బ్రహ్మానో. బ్రహ్మునా, బ్రహ్మేహి, బ్రహ్మేభి, బ్రహ్మూహి, బ్రహ్మూభి. బ్రహ్మస్స, బ్రహ్మునో, బ్రహ్మానం, బ్రహ్మూనం. బ్రహ్మునా, బ్రహ్మేహి, బ్రహ్మేభి, బ్రహ్మూహి, బ్రహ్మూభి. బ్రహ్మస్స, బ్రహ్మునో, బ్రహ్మానం, బ్రహ్మూనం. బ్రహ్మని, బ్రహ్మేసు, భో బ్రహ్మ, భో బ్రహ్మే, భవన్తో బ్రహ్మానో.

యమకమహాథేరరుచియా ‘‘భో బ్రహ్మా’’ఇతి బహువచనం వా. ఏత్థ పన ‘‘పణ్డితపురిసేహి దేవేహి బ్రహ్మూహీ’’తి టీకావచనస్స దస్సనతో, ‘‘బ్రహ్మూనం వచీఘోసో హోతీ’’తి చ ‘‘బ్రహ్మూనం విమానాదీసు ఛన్దరాగో కామాసవో న హోతీ’’తి చ అట్ఠకథావచనస్స దస్సనతో, ‘‘విహింససఞ్ఞీ పగుణం న భాసిం, ధమ్మం పణీతం మనుజేసు బ్రహ్మే’’తి ఆహచ్చభాసితస్స చ దస్సనతో ‘‘బ్రహ్మూహి, బ్రహ్మూభి, బ్రహ్మూనం, బ్రహ్మే’’తి పదాని వుత్తాని, ఏతాని చూళనిరుత్తినిరుత్తిపిటకకచ్చాయనేసు న ఆగతాని.

సఖా, సఖా, సఖినో, సఖానో, సఖాయో. సఖం, సఖారం, సఖానం, సఖినో, సఖానో, సఖాయో. సఖినా, సఖారేహి, సఖారేభి, సఖేహి, సఖేభి. సఖిస్స, సఖినో, సఖీనం, సఖారానం, సఖానం. సఖారస్మా, సఖినా, సఖారేహి, సఖారేభి, సఖేహి, సఖేభి. సఖిస్స, సఖినో, సఖీనం, సఖారానం, సఖానం. సఖే, సఖేసు, సఖారేసు. భో సఖ, భో సఖా, భో సఖి, భో సఖీ, భో సఖే, భవన్తో సఖినో, సఖానో, సఖాయో.

యమకమహాథేరమతేన ‘‘భో సఖా’’ఇతి బహువచనం వా. పాళియం పన సువణ్ణకక్కటజాతకే ‘‘హరే సఖా కిస్స ను మం జహాసీ’’తి దీఘవసేన వుత్తో సఖాసద్దో ఆలపనేకవచనం, తస్మా యమకమహాథేరనయో న యుజ్జతీతి చే? నో న యుజ్జతి. యస్మా ‘‘నేతాదిసా సఖా హోన్తి, లబ్భా మే జీవతో సఖా’’తి మనోజజాతకే సఖాసద్దో ఏకవచనమ్పి హోతి బహువచనమ్పి. తథా హి తత్థ పఠమపాదే బహువచనం, దుతియపాదే పనేకవచనం, తస్మా యమకమహాథేరేన పచ్చత్తాలపనబహువచనట్ఠానే సఖాసద్దో వుత్తో. ఏత్థ చ ‘‘సబ్బమిత్తో సబ్బసఖో, సబ్బభూతానుకమ్పకో’’తి పాఠానులోమేన సమాసే లబ్భమానస్స సఖసద్దస్స నామికపదమాలా భవతి ‘‘సబ్బసఖో, సబ్బసఖా, సబ్బసఖం, సబ్బసఖే’’తిఆదినా పురిసనయేన. తత్రాయం సమాసవిగ్గహో – సబ్బేసం జనానం సఖా, సబ్బే వా జనా సఖినో ఏతస్సాతి సబ్బసఖో, యథా సబ్బవేరీతి.

అత్తా, అత్తా, అత్తానో. అత్తానం, అత్తం, అత్తానో. అత్తనా, అత్తేన, అత్తనేహి, అత్తనేభి. అత్తనో, అత్తానం. అత్తనా, అత్తనేహి, అత్తనేభి. అత్తనో, అత్తానం. అత్తని, అత్తనేసు. భో అత్త, భవన్తో అత్తా, భోన్తో అత్తానో.

ఏత్థ పన అత్తం నిరఙ్కత్వాన పియాని సేవతి.

‘‘సచే గచ్ఛసి పఞ్చాలం, ఖిప్ప’మత్తం జహిస్ససి;

మిగం పన్థానుపన్నంవ, మహన్తం భయమేస్సతీ’’తి

పాళీసు ‘‘అత్త’’న్తి దస్సనతో ‘‘అత్త’’న్తి ఇధ వుత్తం, ‘‘అత్తేన వా అత్తనియేన వా’’తి పాళిదస్సనతో పన ‘‘అత్తేనా’’తి. చూళనిరుత్తియం పన ‘‘అత్తస్సా’’తి చతుత్థీఛట్ఠీనమేకవచనం ఆగతం, ఏతం కచ్చాయనే నిరుత్తిపిటకే చ న దిస్సతి. కత్థచి పన ‘‘అత్తేసూ’’తి ఆగతం. సబ్బానేతాని సాట్ఠకథం జినతన్తిం ఓలోకేత్వా గహేతబ్బాని.

‘‘ఆతుమా, ఆతుమా, ఆతుమానో. ఆతుమానం, ఆతుమం, ఆతుమానో. ఆతుమేన, ఆతుమేహి, ఆతుమేభీ’’తిఆదినా పురిసనయేన వత్వా ‘‘భో ఆతుమ, భవన్తో ఆతుమా, ఆతుమానో’’తి వత్తబ్బం.

తత్ర అత్తసద్దస్స సమాసే ‘‘భావితత్తో, భావితత్తా. భావితత్తం, భావితత్తే. భావితత్తేన, భావితత్తేహి, భావితత్తేభీ’’తి పురిసనయేనేవ నామికపదమాలా యోజేతబ్బా.

సా, సా, సానో. సానం, సానే. సానా, సానేహి, సానేభి. సాస్స, సానం. సానా, సానేహి, సానేభి. సాస్స, సానం. సానే, సానేసు. భో సా, భవన్తో సానో. సా వుచ్చతి సునఖో.

ఏత్థ చ ‘‘న యత్థ సా ఉపట్ఠితో హోతి. సావ వారేన్తి సూకర’’న్తి నిదస్సనపదాని. కేచి పన సాసద్దస్స దుతియాతతియాదీసు ‘‘సం, సే. సేనా’’తిఆదీని రూపాని వదన్తి, తం న యుత్తం. న హి తాని ‘‘సం, సే. సేనా’’తిఆదీని రూపాని బుద్ధవచనే చేవ అట్ఠకథాదీసు చ నిరుత్తిపిటకే చ దిస్సన్తి. ఏవం పన నిరుత్తిపిటకే వుత్తం ‘‘సా తిట్ఠతి, సానో తిట్ఠన్తి. సానం పస్సతి, సానే పస్సతి. సానా కతం, సానేహి కతం, సానేభి కతం. సాస్స దీయతే, సానం దీయతే. సానా నిస్సటం, సానేహి నిస్సటం, సానేభి నిస్సటం. సాస్స పరిగ్గహో, సానం పరిగ్గహో. సానే పతిట్ఠితం, సానేసు పతిట్ఠితం. భో సా, భవన్తో సానో’’తి, తస్మా నిరుత్తిపిటకే వుత్తనయేనేవ నామికపదమాలా గహేతబ్బా.

అత్రిదం వత్తబ్బం – యథా ‘‘సేహి దారేహి అసన్తుట్ఠో’’తిఆదీసు పుల్లిఙ్గే వత్తమానస్స ‘‘సకో’’ఇతి అత్థవాచకస్స ససద్దస్స ‘‘అత్తనో అయన్తి సో’’తి ఏతస్మిం అత్థే ‘‘సో, సా. సం, సే. సేన, సేహి, సేభి. సస్స, సానం. సా, సస్మా, సమ్హా, సేహి, సేభి. సస్స, సానం. సే, సస్మిం, సమ్హి, సేసూ’’తి పురిసనయేన రూపాని భవన్తి, న తథా సునఖవాచకస్స సాసద్దస్స రూపాని భవన్తి. యథా వా ‘‘హింసన్తి అత్తసమ్భూతా, తచసారంవ సం ఫలం. సాని కమ్మాని తప్పేన్తి, కోసలం సేన’సన్తుట్ఠం, జీవగ్గాహం అగాహయీ’’తిఆదీసు నపుంసకలిఙ్గే వత్తమానస్స సకమిచ్చత్థవాచకస్స ససద్దస్స ‘‘సం, సాని, సా. సం, సాని, సే. సేన, సేహి, సేభి. సస్స, సానం. సా, సస్మా, సమ్హా, సేహి, సేభి. సస్స, సానం. సే, సస్మిం, సమ్హి, సేసూ’’తి చిత్తనయేన రూపాని భవన్తి, న తథా సునఖవాచకస్స సాసద్దస్స రూపాని భవన్తి. ఏవం సన్తే కస్మా తేహి ఆచరియేహి దుతియాతతియాఠానే ‘‘సం, సే. సేనా’’తి వుత్తం, కస్మా చ పఞ్చమీఠానే ‘‘సా, సస్మా, సమ్హా’’తి వుత్తం, సత్తమీఠానే చ ‘‘సే, సస్మిం, సమ్హీ’’తి చ వుత్తం? సబ్బమేతం అకారణం, తక్కగాహమత్తేన గహితం అకారణం. సునఖవాచకో హి సాసద్దో ఆకారన్తతాపకతికో, న పురిస చిత్తసద్దాదయో వియ అకారన్తతాపకతికో. యాయ ఇమస్స ఈదిసాని రూపాని సియుం, సా చ పకతి నత్థి. న చేసో ‘‘రాజా, బ్రహ్మా, సఖా, అత్తా’’ ఇచ్చేవమాదయో వియ పఠమం అకారన్తభావే ఠత్వా పచ్ఛా పటిలద్ధఆకారన్తతా, అథ ఖో నిచ్చమోకారన్తతాపకతికో గోసద్దో వియ నిచ్చమాకారన్తతాపకతికో. నిచ్చమాకారన్తతాపకతికస్స చ ఏవరూపాని రూపాని న భవన్తి, తస్మా నిరుత్తిపిటకే పభిన్నపటిసమ్భిదేన ఆయస్మతా మహాకచ్చాయనేన న వుత్తాని. సచేపి మఞ్ఞేయ్యుం ‘‘అత్తం, అత్తేనా’తి చ దస్సనతో ‘సం, సేనా’తి ఇమాని పన గహేతబ్బానీ’’తి. న గహేతబ్బాని ‘‘రాజా, బ్రహ్మా, సఖా, అత్తా, సా, పుమా’’ఇచ్చేవమాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞం పదమాలావసేన విసదిసత్తా నయవసేన గహేతబ్బాకారస్స అసమ్భవతో. ఈదిసే హి ఠానే నయగ్గాహవసేన గహణం నామ సదోసంయేవ సియా, తస్మా నయగ్గాహవసేనపి న గహేతబ్బాని.

అపరమ్పి అత్ర వత్తబ్బం – యథా హి ‘‘సాహి నారీహి తే యన్తీ’’తి వుత్తే ‘‘అత్తనో నారీ’’తి, ‘‘సా నారీ’’తి ఏవం అత్థవతో ఇత్థిలిఙ్గస్స కఞ్ఞాసద్దేన సదిసస్స సాసద్దస్స ‘‘సా, సా, సాయో. సం, సా, సాయో. సాయ, సాహి, సాభి. సాయ, సానం. సాయ, సాహి, సాభి. సాయ, సానం. సాయ, సాయం, సాసూ’’తి కఞ్ఞానయేన రూపాని భవన్తి, న తథా ఇమస్స సునఖవాచకస్స సాసద్దస్స రూపాని భవన్తి. ఏవం సన్తే కస్మా తే ఆచరియా తతియాబహువచనట్ఠానే చ ‘‘సాహి, సాభీ’’తి రూపాని ఇచ్ఛన్తి, కస్మా చ సత్తమీబహువచనట్ఠానే ‘‘సాసూ’’తి? ఇదమ్పి అకారణం ఆకారన్తపుల్లిఙ్గత్తా. కస్మా చ పన చతుత్థీఛట్ఠేకవచనట్ఠానే పుబ్బక్ఖరస్స రస్సవసేన ‘‘సస్స’’ఇతి రూపం ఇచ్ఛన్తి? ఇదమ్పి అకారణం సునఖవాచకస్స సాసద్దస్స ఆకారన్తతాపకతికత్తా. ఆకారన్తతాపకతికస్స చ సాసద్దస్స యథా అకారన్తతాపకతికస్స పురిససద్దస్స ‘‘పురిసస్సా’’తి చతుత్థీఛట్ఠేకవచనరూపం భవతి ఏవరూపస్స రూపస్స అభావతో. తేనేవ ఆయస్మా కచ్చానో నిరుత్తిపిటకే సునఖవాచకస్స సాసద్దస్స రూపం దస్సేన్తో చతుత్థీఛట్ఠేకవచనట్ఠానే పుబ్బక్ఖరస్స దీఘవసేన ‘‘సాస్స’’ఇతి రూపమాహ. కస్మా చ పన తే ఆచరియా చతుత్థేకవచనట్ఠానే ‘‘సాయ’’ఇతి రూపం ఇచ్ఛన్తి? ఇదమ్పి అకారణం, ఠపేత్వా హి ఆకారన్తిత్థిలిఙ్గే ఘసఞ్ఞతో ఆకారతో పరేసం నాదీనం ఆయాదేసఞ్చ అకారన్తతో పున్నపుంసకలిఙ్గతో పరస్స చతుత్థేకవచనస్స ఆయాదేసఞ్చ ఆకారన్తపుల్లిఙ్గే అఘతో ఆకారన్తతో పరస్స చతుత్థేకవచనస్స కత్థచిపి ఆయాదేసో న దిస్సతి. నిరుత్తిపిటకే చ తాదిసం రూపం న వుత్తం, అవచనంయేవ యుత్తతరం బుద్ధవచనే అట్ఠకథాదీసు చ అనాగమనతో. యా పనమ్హేహి నిరుత్తిపిటకం నిస్సాయ బుద్ధవచనఞ్చ సునఖవాచకస్స సాసద్దస్స నామికపదమాలా వుత్తా, సాయేవ సారతో పచ్చేతబ్బా. ఏత్థాపి నానాఅత్థేసు వత్తమానానం లిఙ్గత్తయపరియాపన్నానం సా సో సంఇచ్చేతేసం తిణ్ణం పదానం పకతిరూపస్స నామికపదమాలాసు పదానం సదిసాసదిసతా దట్ఠబ్బా.

ఏత్థ సియా – యో తుమ్హేహి సాసద్దో ‘‘తంసద్దత్థే చ సునఖే చ సకమిచ్చత్థే చ వత్తతీ’’తి ఇచ్ఛితో, కథం తం ‘‘సా’’తి వుత్తేయేవ ‘‘ఇమస్స అత్థస్స వాచకో’’తి జానన్తీతి? న జానన్తి, పయోగవసేన పన జానన్తి లోకియజనా చేవ పణ్డితా చ. పయోగవసేన హి ‘‘సా మద్దీ నాగమారుహి, నాతిబద్ధంవ కుఞ్జర’’న్తిఆదీసు సాసద్దస్స తంసద్దత్థతా విఞ్ఞాయతి, ఏవం సాసద్దో తంసద్దత్థే చ వత్తతి. ‘‘న యత్థ సా ఉపట్ఠితో హోతి. భగవతో సాజాతిమ్పి సుత్వా సత్తా అమతరసభాగినో భవన్తీ’’తిఆదీసు సాసద్దస్స సునఖవాచకతా విఞ్ఞాయతి.