౫. ఓకారన్తపుల్లిఙ్గనామికపదమాలా

భూ ధాతుతో పవత్తానం, నామికానమితో పరం;

నామమాలం పకాసిస్సం, నామమాలన్తరమ్పి చ.

విప్పకిణ్ణకథా ఏత్థ, ఏవం వుత్తే న హేస్సతి;

పభేదో నామమాలానం, పరిపుణ్ణోవ హేహితి.

పుబ్బాచరియసీహానం, తస్మా ఇధ మతం సుతం;

పురేచరం కరిత్వాన, వక్ఖామి సవినిచ్ఛయం.

పురిసో, పురిసా. పురిసం, పురిసే. పురిసేన, పురిసేహి, పురిసేభి. పురిసస్స, పురిసానం. పురిసా, పురిసస్మా, పురిసమ్హా, పురిసేహి, పురిసేభి. పురిసస్స, పురిసానం. పురిసే, పురిసస్మిం, పురిసమ్హి, పురిసేసు. భో పురిస, భవన్తో పురిసా.

అయమాయస్మతా మహాకచ్చానేన పభిన్నపటిసమ్భిదేన కతస్మా నిరుత్తిపిటకతో ఉద్ధరితో పురిసఇచ్చేతస్స పకతిరూపస్స నామికపదమాలానయో. తత్ర పురిసవచనఏకవచనపుథువచనేసు పచ్చత్తవచనాదీని భవన్తి. తం యథా? పురిసో తిట్ఠతి, పురిసా తిట్ఠన్తి. తత్ర పురిసోతి పురిసవచనే ఏకవచనే పచ్చత్తవచనం భవతి, పురిసాతి పురిసవచనే పుథువచనే పచ్చత్తవచనం భవతి.

పురిసం పస్సతి, పురిసే పస్సతి. తత్ర పురిసన్తి పురిసవచనే ఏకవచనే ఉపయోగవచనం భవతి, పురిసేతి పురిసవచనే పుథువచనే ఉపయోగవచనం భవతి.

పురిసేన కతం, పురిసేహి కతం, పురిసేభి కతం. తత్ర పురిసేనాతి పురిసవచనే ఏకవచనే కరణవచనం భవతి, పురిసేహి, పురిసేభీతి పురిసవచనే పుథువచనే కరణవచనం భవతి.

పురిసస్స దీయతే, పురిసానం దీయతే. తత్ర పురిసస్సాతి పురిసవచనే ఏకవచనే సమ్పదానవచనం భవతి, పురిసానన్తి పురిసవచనే పుథువచనే సమ్పదానవచనం భవతి.

పురిసా నిస్సటం, పురిసస్మా నిస్సటం, పురిసమ్హా నిస్సటం, పురిసేహి నిస్సటం, పురిసేభి నిస్సటం. తత్ర పురిసాతి పురిసవచనే ఏకవచనే నిస్సక్కవచనం భవతి. పురిసస్మాతి…పే… పురిసమ్హాతి పురిసవచనే ఏకవచనే నిస్సక్కవచనం భవతి, పురిసేహి, పురిసేభీతి పురిసవచనే పుథువచనే నిస్సక్కవచనం భవతి.

పురిసస్స పరిగ్గహో, పురిసానం పరిగ్గహో. తత్ర పురిసస్సాతి పురిసవచనే ఏకవచనే సామివచనం భవతి, పురిసానన్తి పురిసవచనే పుథువచనే సామివచనం భవతి.

పురిసే పతిట్ఠితం, పురిసస్మిం పతిట్ఠితం, పురిసమ్హి పతిట్ఠితం, పురిసేసు పతిట్ఠితం. తత్ర పురిసేతి పురిసవచనే ఏకవచనే భుమ్మవచనం భవతి, పురిసస్మిన్తి…పే… పురిసమ్హీతి…పే… పురిసేసూతి పురిసవచనే పుథువచనే భుమ్మవచనం భవతి.

భో పురిస తిట్ఠ, భవన్తో పురిసా తిట్ఠథ. తత్ర భో పురిసఇతి పురిసవచనే ఏకవచనే ఆలపనం భవతి, భవన్తో పురిసాఇతి పురిసవచనే పుథువచనే ఆలపనం భవతీతి ఇమినా నయేన సబ్బత్థ నయో విత్థారేతబ్బో.

యమకమహాథేరేన కతాయ పన చూళనిరుత్తియం ‘‘భో పురిస’’ఇతి రస్సవసేన ఆలపనేకవచనం వత్వా ‘‘భో పురిసా’’ఇతి దీఘవసేన ఆలపనబహువచనం వుత్తం. కిఞ్చాపి తాదిసో నయో నిరుత్తిపిటకే నత్థి, తథాపి బహూనమాలపనవిసయే ‘‘భో యక్ఖా’’ఇతిఆదీనం ఆలపనబహువచనానం జాతకట్ఠకథాదీసు దిస్సనతో పసత్థతరోవ హోతి విఞ్ఞూనం పమాణఞ్చ, తస్మా ఇమినా యమకమహాథేరమతేనపి ‘‘పురిసో పురిసా పురిస’’న్తిఆదీని వత్వా ఆమన్తనే ‘‘భో పురిస, భో పురిసా, భవన్తో పురిసా’’తి నామికపదమాలా యోజేతబ్బా.

తత్థ పురిసోతి పఠమాయ ఏకవచనం. పురిసాతి బహువచనం. పురిసన్తి దుతియాయ ఏకవచనం. పురిసేతి బహువచనం. పురిసేనాతి తతియాయ ఏకవచనం. పురిసేహి, పురిసేభీతి ద్వే బహువచనాని. పురిసస్సాతి చతుత్థియా ఏకవచనం. పురిసానన్తి బహువచనం. పురిసా, పురిసస్మా, పురిసమ్హాతి తీణి పఞ్చమియా ఏకవచనాని. పురిసేహి, పురిసేభీతి ద్వే బహువచనాని. పురిసస్సాతి ఛట్ఠియా ఏకవచనం. పురిసానన్తి బహువచనం. పురిసే, పురిసస్మిం, పురిసమ్హీతి తీణి సత్తమియా ఏకవచనాని. పురిసేసూతి బహువచనం. భో పురిసాతి అట్ఠమియా ఏకవచనం. భో పురిసా, భవన్తో పురిసాతి ద్వే బహువచనాని.

కిఞ్చాపేతేసు ‘‘పురిసా’’తి ఇదం పఠమాపఞ్చమీఅట్ఠమీనం, ‘‘పురిసే’’తి ఇదం దుతియాసత్తమీనం, ‘‘పురిసేహి, పురిసేభీ’’తి తతియాపఞ్చమీనం, ‘‘పురిసాన’’న్తి చతుత్థీఛట్ఠీనం ఏకసదిసం, తథాపి అత్థవసేన అసఙ్కరభావో వేదితబ్బో. కథం? ‘‘పురిసో తిట్ఠతి, పురిసా తిట్ఠన్తి. పురిసం పస్సతి, పురిసే పస్సతీ’’తిఆదినా.

తత్థ చ భోతి ఆమన్తనత్థే నిపాతో. సో న కేవలం ఏకవచనంయేవ హోతి, అథ ఖో బహువచనమ్పి హోతీతి ‘‘భో పురిసా’’ఇతి బహువచనప్పయోగోపి గహితో. ‘‘భవన్తో’’తిదం పన బహువచనమేవ హోతీతి ‘‘పురిసా’’తి పున వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఇతి యమకమహాథేరేన ‘‘భో పురిస’’ఇతి రస్సవసేన ఆలపనేకవచనం వత్వా ‘‘భో పురిసా’’ఇతి దీఘవసేన ఆలపనబహువచనం వుత్తం. తథా హి పాళియం అట్ఠకథాసు చ నిపాతభూతో భోసద్దో ఏకవచనబహువచనవసేన ద్విధా భిజ్జతి. అత్రిమాని నిదస్సనపదాని – ‘‘అపి ను ఖో సపరిగ్గహానం తేవిజ్జానం బ్రాహ్మణానం అపరిగ్గహేన బ్రహ్మునా సద్ధిం సంసన్దతి సమేతీతి, నో హిదం భో గోతమ. అచ్ఛరియం భో ఆనన్ద, అబ్భుతం భో ఆనన్ద, ఏహి భో సమణ, భో పబ్బజిత’’ఇచ్చాదిపాళితో అట్ఠకథాతో చ భోసద్దస్స ఏకవచనప్పయోగే పవత్తినిదస్సనం, ‘‘తేన హి భో మమపి సుణాథ. యథా మయమేవ అరహామ తం భవన్తం గోతమం దస్సనాయ ఉపసఙ్కమితుం, నాహం భో సమణస్స గోతమస్స సుభాసితం సుభాసితతో నాబ్భనుమోదామి, పస్సథ భో ఇమం కులపుత్తం. భో యక్ఖా అహం ఇమం తుమ్హాకం భాజేత్వా దదేయ్యం. అపరిసుద్ధో పనమ్హి, భో ధుత్తా తుమ్హాకం క్రియా మయ్హం న రుచ్చతి. సో తే పురిసే ఆహ భో తుమ్హే మం మారేన్తా రఞ్ఞో దస్సేత్వావ మారేథా’’తి ఇచ్చాది పన పాళితో అట్ఠకథాతో చ భోసద్దస్స బహువచనప్పయోగే పవత్తినిదస్సనం. కచ్చాయనప్పకరణే పన ‘‘భో పురిస, భో పురిసా’’తి పదద్వయం ఆలపనేకవచనవసేన వుత్తం. తం యథా ఆగమేహి న విరుజ్ఝతి, తథా గహేతబ్బం.

కేచి పన అదూరట్ఠస్సాలపనే ‘‘భో పురిస’’ఇతి రస్సవసేన ఆలపనేకవచనం ఇచ్ఛన్తి, దూరట్ఠస్సాలపనే పన ‘‘భో పురిసా’’ఇతి దీఘవసేన ఆలపనేకవచనం ఇచ్ఛన్తి. అదూరట్ఠానం దూరట్ఠానఞ్చ పురిసానం ఇత్థీనఞ్చ ఆలపనే న కిఞ్చి వదన్తి. తథా అదూరట్ఠాయ దూరట్ఠాయ చ ఇత్థియా ఆలపనే తే పుచ్ఛితబ్బా ‘‘అదూరట్ఠానం దూరట్ఠానఞ్చ పురిసానమాలపనే కథం వత్తబ్బ’’న్తి. అద్ధా తే ఏవం పుట్ఠా ఉత్తరి కిఞ్చి వత్తుం న సక్ఖిస్సన్తి. ఏవమ్పి తే చే వదేయ్యుం ‘‘భవన్తో పురిసాతి ఇమినావ అదూరట్ఠానం దూరట్ఠానఞ్చ పురిసానమాలపనం భవతీ’’తి. తదా తే వత్తబ్బా ‘‘యది భవన్తో పురిసా’’తి ఇమినా అద్వేజ్ఝేన వచనేన అదూరట్ఠానం దూరట్ఠానఞ్చ పురిసానమాలపనం భవతి, ఏవం సన్తే ‘‘భో పురిస’’ఇతి రస్సపదేనపి దూరట్ఠస్స చ పురిసస్సాలపనం వత్తబ్బం, ఏవం అవత్వా కిమత్థం అదూరట్ఠస్సాలపనే ‘‘భో పురిస’’ఇతి రస్సవసేన ఆలపనేకవచనం ఇచ్ఛథ, కిమత్థఞ్చ దూరట్ఠస్సాలపనే ‘‘భో పురిసా’’ఇతి దీఘవసేన ఆలపనేకవచనం ఇచ్ఛథ.

నను ‘‘తగ్ఘ భగవా బోజ్ఝఙ్గా, తగ్ఘ సుగత బోజ్ఝఙ్గా’’తిఆదీసు ఆలపనపదభూతం ‘‘భగవా’’ఇతి దీఘపదం సమీపే ఠితకాలేపి దూరే ఠితకాలేపి బుద్ధస్సాలపనపదం భవితుమరహతేవ, తథా ఆలపనపదభూతం ‘‘సుగత’’ఇతి రస్సపదమ్పి. యస్మా పనేతేసు ‘‘భగవా’’తి ఆలపనపదస్స న కత్థచిపి రస్సత్తం దిస్సతి, ‘‘సుగతా’’తి ఆలపనపదస్స చ న కత్థచిపి దీఘత్తం దిస్సతి, తస్మా దీఘరస్సమత్తాభేదం అచిన్తేత్వా ‘‘పురిస’’ఇతి రస్సవసేన వుత్తపదం పకతిస్సరవసేన సమీపే ఠితస్స పురిసస్స ఆమన్తనకాలే అదూరట్ఠస్సాలపనపదం భవతి, ఆయతస్సరవసేన దూరే ఠితపురిసస్స ఆమన్తనకాలే దూరట్ఠస్సాలపనపదం భవతీతి గహేతబ్బం. తథా ‘‘భవన్తో పురిసా, భో యక్ఖా, భో ధుత్తా’’తిఆదీని దీఘవసేన వుత్తాని ఆలపనబహువచనపదానిపి పకతిస్సరవసేన సమీపే ఠితపురిసానం ఆమన్తనకాలే అదూరట్ఠానమాలపనపదాని భవన్తి, ఆయతస్సరవసేన దూరే ఠితపురిసాదీనం ఆమన్తనకాలే దూరట్ఠానమాలపనపదాని భవన్తీతి గహేతబ్బాని. తథా హి బ్రాహ్మణా కత్థచి కత్థచి రస్సట్ఠానేపి దీఘట్ఠానేపి ఆయతేన సరేన మజ్ఝిమాయతేన సరేన అచ్చాయతేన చ సరేన వేదం పఠన్తి లిఖితుమసక్కుణేయ్యేన గీతస్సరేన వియ. ఇతి సబ్బక్ఖరేసుపి ఆయతేన సరేనుచ్చారణం లబ్భతేవ లిఖితుమసక్కుణేయ్యం, తస్మా అసమ్పథమనోతరిత్వా ‘‘భో పురిస’’ఇతి వచనేన దూరట్ఠస్స చ అదూరట్ఠస్స చ పురిసస్సాలపనం భవతి, ‘‘భో పురిసా, భవన్తో పురిసా’’తి ఇమేహి వచనేహిపి దూరట్ఠానఞ్చ అదూరట్ఠానఞ్చ పురిసానమాలపనం భవతీతి దట్ఠబ్బం. ఇతి దూరట్ఠస్స అదూరట్ఠానఞ్చ ఆయతేన సరేన ఆమన్తనమేవ పమాణం, న దీఘరస్సమత్తావిసేసో, తస్మా ‘‘భో సత్థ, భో రాజ, భో గచ్ఛ, భో ముని, భో దణ్డి, భో భిక్ఖు, భో సయమ్భు, భోతి కఞ్ఞే, భోతి పత్తి, భోతి ఇత్థి, భోతి యాగు, భోతి వధు, భో కుల, భో అట్ఠి, భో చక్ఖు’’ఇచ్చేవమాదీహి పదేహి అదూరట్ఠస్సాలపనఞ్చ దూరట్ఠస్సాలపనఞ్చ భవతి. ‘‘భవన్తో సత్థా, సత్థారో, భోతియో కఞ్ఞా, కఞ్ఞాయో’’తి ఏవమాదీహిపి పదేహి అదూరట్ఠానఞ్చాలపనం భవతీతి దట్ఠబ్బం.

ఇదం పనేత్థ సన్నిట్ఠానం –

తస్స తం వచనం సుత్వా, రఞ్ఞో పుత్తం అదస్సయుం;

పుత్తో చ పితరం దిస్వా, దూరతోవజ్ఝభాసథ.

ఆగచ్ఛు దోవారికా ఖగ్గబన్ధా,

కాసావియా హన్తు మమం జనిన్ద;

అక్ఖాహి మే పుచ్ఛితో ఏతమత్థం,

అపరాధో కో న్విధ మమజ్జ అత్థి.

ఏవం సద్ధమ్మరాజేన, వోహారకుసలేన వే;

సుదేసితే సోమనస్స-జాతకే సబ్బదస్సినా.

దూరట్ఠానేపి రస్సత్తం, ‘‘జనిన్ద’’ఇతి దిస్సతి;

న కత్థచిపి దీఘత్తం, ఇతి నీతి మయా మతా.

ఇదమ్పేత్థ వత్తబ్బం ‘‘కుతో ను భో ఇదమాయాతం ‘దూరట్ఠస్సాలపనం అదూరట్ఠస్సాలపనమి’తి’’? సద్దసత్థతో. సద్దసత్థం నామ న సబ్బసో బుద్ధవచనస్సోపకారకం, ఏకదేసేన పన హోతి.

ఇమస్మిం పకరణే ‘‘బహువచన’’న్తి వా ‘‘పుథువచన’’న్తి వా ‘‘అనేకవచన’’న్తి వా అత్థతో ఏకం, బ్యఞ్జనమేవ నానం, తస్మా సబ్బత్థ ‘‘బహువచన’’న్తి వా ‘‘పుథువచన’’న్తి వా ‘‘అనేకవచన’’న్తి వా వోహారో కాతబ్బో, పుథువచనం అనేకవచనన్తి చ ఇదం సాసనే నిరుత్తఞ్ఞూనం వోహారో, ఇతరం సద్దసత్థవిదూనం.

కస్మా పన ఇమస్మిం పకరణే ద్వివచనం న వుత్తన్తి? యస్మా బుద్ధవచనే ద్వివచనం నామ నత్థి, తస్మా న వుత్తన్తి. నను బుద్ధవచనే వచనత్తయం అత్థి, తథా హి ‘‘ఆయస్మా’’తి ఇదం ఏకవచనం, ‘‘ఆయస్మన్తా’’తి ఇదం ద్వివచనం, ‘‘ఆయస్మన్తో’’తి ఇదం బహువచనన్తి? తన్న, యది ‘‘ఆయస్మన్తా’’తి ఇదం వచనం ద్వివచనం భవేయ్య, ‘‘పురిసో పురిసా’’తిఆదీసు కతరం ద్వివచనన్తి వదేయ్యాథ, తస్మా బుద్ధవచనే ద్వివచనం నామ నత్థి. తేనేవ హి సి యో అం యో నా హీతిఆదినా ఏకవచనబహువచనానేవ దస్సితానీతి.

నను చ భో ‘‘సుణన్తు మే ఆయస్మన్తా, అజ్జ ఉపోసథో పన్నరసో. యదాయస్మన్తానం పత్తకల్లం, మయం అఞ్ఞమఞ్ఞం పారిసుద్ధిఉపోసథం కరేయ్యామా’’తి పాళియం ద్వే సన్ధాయ ‘‘ఆయస్మన్తా’’తి వుత్తం, ‘‘ఉద్దిట్ఠా ఖో ఆయస్మన్తో చత్తారో పారాజికా ధమ్మా’’తిఆదీసు పన పాళీసు బహవో సన్ధాయ ‘‘ఆయస్మన్తో’’తి వుత్తం, న చ సక్కా వత్తుం ‘‘యథా తథా వుత్త’’న్తి, పరివాసాదిఆరోచనేపి అట్ఠకథాచరియేహి విఞ్ఞాతసుగతాధిప్పాయేహి ‘‘ద్విన్నం ఆరోచేన్తేన ‘ఆయస్మన్తా ధారేన్తూ’తి, తిణ్ణం ఆరోచేన్తేన ‘ఆయస్మన్తో ధారేన్తూ’తి వత్తబ్బ’’న్తి వుత్తత్తాతి? సచ్చం వుత్తం, తం పన వినయవోహారవసేన వుత్తన్తి. నను వినయో బుద్ధవచనం, కస్మా ‘‘బుద్ధవచనే ద్వివచనం నామ నత్థీ’’తి వదథాతి? సచ్చం వినయో బుద్ధవచనం, తథాపి వినయకమ్మవసేన వుత్తత్తా ఉపలక్ఖణమత్తం, న సబ్బసాధారణబహువచనపరియాపన్నం. యది హి ‘‘ఆయస్మన్తా’’తి ఇదం ద్వివచనం సియా, తప్పయోగానిపి క్రియాపదాని ద్వివచనానేవ సియుం, తథారూపానిపి క్రియాపదాని న సన్తి. న హి అక్ఖరసమయకోవిదో ఝానలాభీపి దిబ్బచక్ఖునా వస్ససతమ్పి వస్ససహస్సమ్పి సమవేక్ఖన్తో బుద్ధవచనే ఏకమ్పి క్రియాపదం ద్వివచనన్తి పస్సేయ్య, ఏవం క్రియాపదేసు ద్వివచనస్సాభావా నామికపదేసు ద్వివచనం నత్థి. నామికపదేసు తదభావాపి క్రియాపదేసు తదభావో వేదితబ్బో. సక్కటభాసాయం ద్వీసుపి ద్వివచనాని సన్తి, మాగధభాసాయం పన నత్థి.

అపిచ ‘‘పుథువచన’’న్తి నిరుత్తివోహారోపి ‘‘బుద్ధవచనే ద్వివచనం నత్థీ’’తి ఏతమత్థం దీపేతి. తఞ్హి సక్కటభాసాయం వుత్తా ద్వివచనతో బహువచనతో చ విసుంభూతం వచనం, తత్థ వా వుత్తేహి అత్థేహి విసుంభూతస్స అత్థస్స వచనం ‘‘పుథువచన’’న్తి వుచ్చతి. కథమిదం సక్కటభాసాయం వుత్తా ద్వివచనతో బహువచనతో చ విసుంభూతం వచనన్తి చే? యస్మా సక్కటభాసాయం ‘‘పుథువచన’’న్తి వోహారో నత్థి, తస్మా ఇదం తేహి సక్కటభాసాయం వుత్తేహి ద్వివచనబహువచనేహి విసుంభూతఅత్థస్స వచనన్తి వుచ్చతి. కథఞ్చ పన సక్కటభాసాయం వుత్తేహి విసుంభూతస్స అత్థస్స వచనన్తి పుథువచనన్తి చే? యస్మా సక్కటభాసాయం ద్వే ఉపాదాయ ద్వివచనం వుత్తం, న తిచతుపఞ్చాదికే బహవో ఉపాదాయ, బహవో పన ఉపాదాయ బహువచనం వుత్తం, న ద్వే ఉపాదాయ, అయం సక్కటభాసాయ విసేసో. మాగధభాసాయం పన ద్వితిచతుపఞ్చాదికే బహవో ఉపాదాయ పుథువచనం వుత్తం, తస్మా సక్కటభాసాయం వుత్తేహి అత్థేహి విసుంభూతస్స అత్థస్స వచనన్తి పుథువచనన్తి వుచ్చతి. అయం మాగధభాసాయ విసేసో. తస్మాత్ర పుథుభూతస్స, పుథునో వా అత్థస్స వచనం ‘‘పుథువచన’’న్తి అత్థో సమధిగన్తబ్బో.

ఇదాని ‘‘పురిసో, పురిసా, పురిస’’న్తి నిరుత్తిపిటకతో ఉద్ధరితనయం నిస్సాయ పకతిరూపభూతస్స భూతసద్దస్స నామికపదమాలా వుచ్చతే –

భూతో, భూతా. భూతం, భూతే. భూతేన, భూతేహి, భూతేభి. భూతస్స, భూతానం. భూతా, భూతస్మా, భూతమ్హా, భూతేహి, భూతేభి. భూతస్స, భూతానం. భూతే, భూతస్మిం, భూతమ్హి, భూతేసు. భో భూత, భవన్తో భూతా.

అథ వా ‘‘భో భూతా’’ఇతి బహువచనం విఞ్ఞేయ్యం. యథా పనేత్థ భూతఇచ్చేతస్స పకతిరూపస్స నామికపదమాలా పురిసనయేన యోజితా, ఏవం భావకాదీనఞ్చ అఞ్ఞేసఞ్చ తంసదిసానం నామికపదమాలా పురిసనయేన యోజేతబ్బా. ఏత్థఞ్ఞాని తంసదిసాని నామ ‘‘బుద్ధో’’తిఆదీనం పదానం బుద్ధఇచ్చాదీని పకతిరూపాని.

బుద్ధో ధమ్మో సఙ్ఘో మగ్గో,

ఖన్ధో కాయో కామో కప్పో;

మాసో పక్ఖో యక్ఖో భక్ఖో,

నాగో మేఘో భోగో యాగో.

రాగో దోసో మోహో మానో,

మక్ఖో థమ్భో కోధో లోభో;

హాసో వేరో దాహో తేజో,

ఛన్దో కాసో సాసో రోగో.

అస్సో సస్సో ఇస్సో సిస్సో,

సీహో బ్యగ్ఘో రుక్ఖో సేలో;

ఇన్దో సక్కో దేవో గామో,

చన్దో సూరో ఓఘో దీపో.

పస్సో యఞ్ఞో చాగో వాదో,

హత్థో పత్తో సోసో గేధో;

సోమో యోధో గచ్ఛో అచ్ఛో,

గేహో మాళో అట్టో సాలో.

నరో నగో మిగో ససో,

సుణో బకో అజో దిజో;

హయో గజో ఖరో సరో,

దుమో తలో పటో ధజో.

ఉరగో పటగో విహగో భుజగో,

ఖరభో సరభో పసదో గవజో;

మహిసో వసభో అసురో గరుళో,

తరుణో వరుణో బలిసో పలిఘో.

సాలో ధవో చ ఖదిరో,

గోధుమో సట్ఠికో యవో;

కళాయో చ కులత్థో చ,

తిలో ముగ్గో చ తణ్డులో.

ఖత్తియో బ్రాహ్మణో వేస్సో,

సుద్దో ధుత్తో చ పుక్కుసో;

చణ్డాలో పతికో పట్ఠో,

మనుస్సో రథికో రథో.

పబ్బజితో గహట్ఠో చ,

గోణో ఓట్ఠో చ గద్రభో;

మాతుగామో చ ఓరోధో,

ఇచ్చాదీని విభావయే.

కేచేత్థ వదేయ్యుం ‘‘నను భో ‘ఓరోధా చ కుమారా చా’తి పాఠస్స దస్సనతో ఓరోధసద్దో ఇత్థిలిఙ్గో’’తి? తన్న, తత్థ హి ‘‘ఓరోధా’’తి ఇదం ఓకారన్తపుల్లిఙ్గమేవ, నా’కారన్తిత్థిలిఙ్గం, తుమ్హే పన ‘‘ఆకారన్తిత్థిలిఙ్గ’’న్తి మఞ్ఞమానా ఏవం వదథ, న పనిదం ఆకారన్తిత్థిలిఙ్గం, అథ ఖో ‘‘మాతుగామా’’తిపదం వియ బహువచనవసేన వుత్తమాకారన్తపదన్తి. నను చ భో సమ్మోహవినోదనియాదీసు ఓరోధసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గతా పాకటా, కథన్తి చే? ‘‘రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా థేరస్స కుద్ధా పఠమమేవ మనం పలోభేత్వా ‘ఇతో తే సత్తదివసమత్థకే ఉపట్ఠాకో రాజా మరిస్సతీ’తి సుపినే ఆరోచేసి. థేరో తం కథం సుత్వా రాజోరోధానం ఆచిక్ఖి. తా ఏకప్పహారేనేవ మహావిరవం విరవింసూ’’తి. ఏత్థ హి ‘‘రాజోరోధాన’’న్తి వత్వా ‘‘తా’’తి వుత్తత్తావ ఓరోధసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గతా పాకటాతి? తన్న, అత్థస్స దుగ్గహణతో. దుగ్గహితో హి ఏత్థ తుమ్హేహి అత్థో, ఏత్థ పన ఓరోధసద్దేన ఇత్థిపదత్థస్స కథనతో ఇత్థిపదత్థం సన్ధాయ ‘‘తా’’తి వుత్తత్తా ‘‘తా ఇత్థియో’’తి అయమేవత్థో. తుమ్హే పన అమాతాపితరసంవద్ధత్తా ఆచరియకులే చ అనివుట్ఠత్తా ఏతం సుఖుమత్థమజానన్తా యం వా తం వా ముఖారూళ్హం వదథ.

భుఞ్జనత్థం కథనత్థం, ముఖం హోతీతి నో వదే;

యం వా తం వా ముఖారూళ్హం, వచనం పణ్డితో నరోతి.

న మయంభో యం వా తం వా ముఖారూళ్హం వదామ, అట్ఠకథాచరియానఞ్ఞేవ వచనం గహేత్వా వదామ, అట్ఠకథాయేవ అమ్హాకం పటిసరణం, న మయం తుమ్హాకం సద్దహామాతి. అమ్హాకం సద్దహథ వా మా వా, మా తుమ్హే ‘‘అట్ఠకథాచరియానఞ్ఞేవ వచనం గహేత్వా వదామా’’తి అట్ఠకథాచరియే అబ్భాచిక్ఖథ. న హి అట్ఠకథాచరియేహి ‘‘ఓరోధసద్దో ఇత్థిలిఙ్గో’’తి వుత్తట్ఠానమత్థి, తస్మాపి అట్ఠకథాచరియే అబ్భాచిక్ఖథ, న యుత్తం బుద్ధాదీనం గరూనమబ్భాచిక్ఖనం మహతో అనత్థస్స లాభాయ సంవత్తనతో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘అత్తనా దుగ్గహితేన అమ్హే చేవ అబ్భాచిక్ఖతి, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవతి, తతో అత్తానఞ్చ ఖణతీ’’తి.

ఏవం అబ్భాచిక్ఖనస్స అయుత్తతం సావజ్జతఞ్చ దస్సేత్వా పునపి తే ఇదం వత్తబ్బా – జాతకట్ఠకథాయమ్పి తుమ్హేహి ఆహటఉదాహరణసదిసం ఉదాహరణమత్థి, తం సుణాథ. కోసియజాతకట్ఠకథాయఞ్హి ‘‘సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం సావత్థియం మాతుగామం ఆరబ్భ కథేసి. సా కిరేకస్స సద్ధస్స పసన్నస్స ఉపాసకబ్రాహ్మణస్స బ్రాహ్మణీ దుస్సీలా పాపధమ్మా’’తి పాఠో దిస్సతి. ఏత్థ హి ‘‘మాతుగామం ఆరబ్భ కథేసీ’’తి వత్వా ‘‘సా’’తి వుత్తత్తా తుమ్హాకం మతేన మాతుగామసద్దో ఇత్థిలిఙ్గోయేవ సియా, న పుల్లిఙ్గో, కిమిదం అట్ఠకథావచనమ్పి న పస్సథ, తదేవ పన అట్ఠకథావచనం పస్సథ, కిం సా ఏవ అట్ఠకథా తుమ్హాకం పటిసరణం, న తదఞ్ఞాతి.

యది తాసద్దం అపేక్ఖిత్వా ఓరోధసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గత్తమిచ్ఛథ, ఏత్థాపి సాసద్దమపేక్ఖిత్వా మాతుగామసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గత్తమిచ్ఛథాతి. ఏవం వుత్తా తే నిరుత్తరా అప్పటిభానా మఙ్కుభూతా పత్తక్ఖన్ధా అధోముఖా పజ్ఝాయేయ్యుం. ఏత్థాపి మాతుగామసద్దేన ఇత్థిపదత్థస్స కథనతో ఇత్థిపదత్థం సన్ధాయ ‘‘సా’’తి వుత్తత్తా ‘‘సా ఇత్థీ’’తి అయమేవత్థో. కత్థచి హి పధానవాచకేన పుల్లిఙ్గేన నపుంసకలిఙ్గేన వా సమానాధికరణస్స గుణసద్దస్స అభిధేయ్యలిఙ్గానువత్తిత్తాపుల్లిఙ్గవసేన వా నపుంసకలిఙ్గవసేన వా నిద్దిసితబ్బత్తేపి లిఙ్గమనపేక్ఖిత్వా ఇత్థిపదత్థమేవాపేక్ఖిత్వా ఇత్థిలిఙ్గనిద్దేసో దిస్సతి. తం యథా? ‘‘ఇధ విసాఖే మాతుగామో సుసంవిహితకమ్మన్తా హోతి సఙ్గహితపరిజనా భత్తుమనాపం చరతి, సమ్భతం అనురక్ఖతీ’’తి చ, ‘‘కో ను ఖో భన్తే హేతు కో పచ్చయో, యేన మిధేకచ్చో మాతుగామో దుబ్బణ్ణా చ హోతి దురూపా సుపాపికా దస్సనాయ, దలిద్దా చ హోతి అప్పస్సకా అప్పభోగా అప్పేసక్ఖా చ. ఇధ మల్లికే ఏకచ్చో మాతుగామో కోధనా హోతి ఉపాయాసబహులా, అప్పమ్పి వుత్తా సమానా అభిసజ్జతి కుప్పతి బ్యాపజ్జతి పతిత్థియతి కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాతుకరోతీ’’తి చ, ‘‘తం ఖో పన భిక్ఖవే ఇత్థిరతనం రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పుబ్బుట్ఠాయినీ పచ్ఛానిపాతినీ కింకారపటిస్సావినీ’’తి చ ఇమే పయోగా.

కత్థచి పన పధానవాచకేన నపుంసకలిఙ్గేన సమానాధికరణస్స గుణసద్దస్స అభిధేయ్యలిఙ్గానువత్తిత్తా నపుంసకలిఙ్గవసేన నిద్దిసితబ్బత్తేపి లిఙ్గమనపేక్ఖిత్వా పురిసపదత్థమేవాపేక్ఖిత్వా పుల్లిఙ్గనిద్దేసో దిస్సతి. తం యథా? ‘‘పఞ్చ పచ్చేకబుద్ధసతాని ఇమస్మిం ఇసిగిలిస్మిం పబ్బతే చిరనివాసినో అహేసుం. తం ఖో పన రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పరిణాయకరతనం ఞాతానం పవేసేతా అఞ్ఞాతానం నివారేతా’’తి. కత్థచి పధానవాచకేన లిఙ్గత్తయేన సమానాధికరణస్స గుణసద్దస్స అభిధేయ్యలిఙ్గానురూపం నిద్దేసో దిస్సతి. తం యథా? సా ఇత్థీ ‘‘సీలవతీ కల్యాణధమ్మా. అట్ఠహి ఖో నకులమాతే ధమ్మేహి సమన్నాగతో మాతుగామో కాయస్స భేదా పరమ్మరణా మనాపకాయికానం దేవానం సహబ్యతం ఉపపజ్జతి. సద్ధో పురిసపుగ్గలో, సద్ధం కులం, చిత్తం దన్తం సుఖావహ’’న్తి.

సేయ్యఇతి సద్దో పన యేభుయ్యేన ఓకారన్తభావే ఠత్వా లిఙ్గత్తయానుకూలో భవతి ఏకాకారేనేవ తిట్ఠనతో. కథం? సేయ్యో అమిత్తో మతియా ఉపేతో. ఏసావ పూజనా సేయ్యో, ఏకాహం జీవితం సేయ్యో.

‘‘ధమ్మేన చ అలాభో యో,

యో చ లాభో అధమ్మికో;

అలాభో ధమ్మికో సేయ్యో,

యఞ్చే లాభో అధమ్మికో.

యసో చ అప్పబుద్ధీనం, విఞ్ఞూనం అయసో చ యో;

అయసోవ సేయ్యో విఞ్ఞూనం, న యసో అప్పబుద్ధినం.

దుమ్మేధేహి పసంసా చ, విఞ్ఞూహి గరహా చ యా;

గరహావ సేయ్యో విఞ్ఞూహి, యఞ్చే బాలప్పసంసనా.

సుఖఞ్చ కామమయికం, దుక్ఖఞ్చ పవివేకికం;

పవివేకం దుక్ఖం సేయ్యో, యఞ్చే కామమయం సుఖం.

జీవితఞ్చ అధమ్మేన, ధమ్మేన మరణఞ్చ యం;

మరణం ధమ్మికం సేయ్యో, యఞ్చే జీవే అధమ్మిక’’న్తి.

ఏవమయం సేయ్య ఇతి సద్దో ఓకారన్తభావే ఠత్వా లిఙ్గత్తయానుకూలో భవతి. కత్థచి పన ఆకారన్తభావే ఠత్వా ఇత్థిలిఙ్గానుకూలో దిస్సతి ‘‘ఇత్థీపి హి ఏకచ్చియా, సేయ్యా పోస జనాధిపా’’తి. నిగ్గహీతన్తో పన హుత్వా నపుంసకలిఙ్గానుకూలో అపసిద్ధో. ఏవంపకారే పయోగే కిం తుమ్హే న పస్సథాతి. ఏవం వుత్తా చ తే నిరుత్తరావ భవిస్సన్తి.

సచేపి తే ఏత్థ ఏవం వదేయ్యుం ‘‘తత్థ తత్థ సుత్తప్పదేసే అట్ఠకథాదీసు చ ‘మాతుగామో’తి వా ‘మాతుగామేనా’తి వా ఓకారన్తపుల్లిఙ్గభావేన మాతుగామసద్దస్స దస్సనతో పుల్లిఙ్గభూతం మాతుగామసద్దం అనపేక్ఖిత్వా ఇత్థిపదత్థమేవ అపేక్ఖిత్వా ‘‘సా ఇత్థీ’’తి ఇత్థీసద్దేన సాసద్దస్స సమ్బన్ధగ్గహణం మయం సమ్పటిచ్ఛామ, ‘ఓరోధో’తి వా ‘ఓరోధేనా’తి వా ఓకారన్తపుల్లిఙ్గభావేన ఠితస్స ఓరోధసద్దస్స అదస్సనతో పన తుమ్హేహి వుత్తం పురిమత్థం న సమ్పటిచ్ఛామా’’తి. తదా తేసం ఇమాని వినయపాళియం ఆగతపదాని దస్సేతబ్బాని ‘‘తేన ఖో పన సమయేన రాజా ఉదేనో ఉయ్యానే పరిచారేసి సద్ధిం ఓరోధేన, అథ ఖో రఞ్ఞో ఉదేనస్స ఓరోధో రాజానం ఉదేనం ఏతదవోచా’’తి. ఏవం ఇమాని సుత్తపదాని దస్సేత్వా సుత్తనిపాతట్ఠకథాయం ‘‘రామో నామ రాజా కుట్ఠరోగీ ఓరోధేహి చ నాటకేహి చ జిగుచ్ఛమానో’’తి వచనఞ్చ దస్సేత్వా ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే గరుకులముపగన్త్వా భగవతో సద్ధమ్మస్స చిరట్ఠితత్థం సాధుకం పదబ్యఞ్జనాని ఉగ్గణ్హథా’’తి ఉయ్యోజేతబ్బా.

ఇదాని మాతుగామసద్దాదీసు కిఞ్చి వినిచ్ఛయం వదామ – మాతుగామసద్దో చ ఓరోధసద్దో చ దారసద్దో చాతి ఇమే ఇత్థిపదత్థవాచకాపి సమానా ఏకన్తేన పుల్లిఙ్గా భవన్తి. తేసు దారసద్దస్స ఏకస్మిం అత్థే వత్తమానస్సాపి బహువచనకత్తమేవ సద్దసత్థవిదూ ఇచ్ఛన్తి, న ఏకవచనకత్తం. మయం పన దారసద్దస్స ఏకస్మిం అత్థే ఏకవచనకత్తం, యేభుయ్యేన పన బహువచనకత్తం అనుజానామ, బవ్హత్థే వత్తబ్బమేవ నత్థి. పాళియఞ్హి దారసద్దో యేభుయ్యేన బహువచనకో భవతి, ఏకవచనకో అప్పో. తత్రిమే పయోగా –

‘‘దాసా చ దాస్యో అనుజీవినో చ,

పుత్తా చ దారా చ మయఞ్చ సబ్బే;

ధమ్మఞ్చరామప్పరలోకహేతు,

తస్మా హి అమ్హం దహరా న మియ్యరే’’తి చ,

‘‘యో ఞాతీనం సఖీనం వా, దారేసు పటిదిస్సతి;

సహసా సమ్పియాయేన, తం జఞ్ఞావసలో ఇతీ’’తి చ,

‘‘సేహి దారేహి’సన్తుట్ఠో, వేసియాసు పదిస్సతి;

దిస్సతి పరదారేసు, తం పరాభవతో ముఖ’’న్తి చ,

‘‘పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖా’’తి చ బ్యాసే, సమాసే పన ‘‘పుత్తదారా దిసా పచ్ఛా, పుత్తదారేహి మత్తనో’’తి చ ఏవమాదయో బహువచనప్పయోగా బహవో భవన్తి.

ఏకవచనప్పయోగా పన అప్పా. సేయ్యథిదం? ‘‘గరూనం దారే, ధమ్మం చరే యోపి సముఞ్జకం చరే, దారఞ్చ పోసం దదమప్పకస్మి’’న్తి చ,

‘‘యే గహట్ఠా పుఞ్ఞకరా, సీలవన్తో ఉపాసకా;

ధమ్మేన దారం పోసేన్తి, తే నమస్సామి మాతలీ’’తి చ,

‘‘పరదారం న గచ్ఛేయ్యం, సదారపసుతో సియ’’న్తి చ,

‘‘యో ఇచ్ఛే పురిసో హోతుం, జాతిం జాతిం పునప్పునం;

పరదారం వివజ్జేయ్య, ధోతపాదోవ కద్దమ’’న్తి చ

ఏవమాదయో ఏకవచనప్పయోగా అప్పా.

సమాహారలక్ఖణవసేన పనేస దారసద్దో నపుంసకలిఙ్గేకవచనోపి కత్థచి భవతి. ‘‘ఆదాయ పుత్తదారం. పుత్తదారస్స సఙ్గహో’’ఇతి ఏవం ఇధ వుత్తప్పకారేన లిఙ్గఞ్చ అత్థఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా ‘‘పురిసో పురిసా’’తి పవత్తం పురిససద్దనయం నిస్సాయ సబ్బేసం ‘‘భూతో భావకో భవో’’తిఆదీనం భూధాతుమయానం అఞ్ఞేసఞ్చోకారన్తపదానం నామికపదమాలాసు సద్ధాసమ్పన్నేహి కులపుత్తేహి సద్ధమ్మట్ఠితియా కోసల్లముప్పాదేతబ్బం.

కిం పన సబ్బాని ఓకారన్తపదాని పురిసనయే సబ్బప్పకారేన ఏకసదిసానేవ హుత్వా పవిట్ఠానీతి? న పవిట్ఠాని. కానిచి హి ఓకారన్తపదాని పురిసనయే సబ్బథా పవిట్ఠాని చ హోన్తి, ఏకదేసేన పవిట్ఠాని చ, కానిచి ఓకారన్తపదాని పురిసనయే ఏకదేసేన పవిట్ఠాని చ హోన్తి, ఏకదేసేన న పవిట్ఠాని చ, కానిచి ఓకారన్తపదాని పురిసనయే సబ్బథా అప్పవిట్ఠానేవ. తత్ర కతమాని కానిచి ఓకారన్తపదాని పురిసనయే సబ్బథా పవిట్ఠాని చ హోన్తి, ఏకదేసేన పవిట్ఠాని చ? ‘‘సరో వయో చేతో’’తిఆదీని. సరోఇతి హి అయంసద్దో ఉసుసద్దసరవనఅకారాదిసరవాచకో చే, పురిసనయే సబ్బథా పవిట్ఠో. రహదవాచకో చే, మనోగణపక్ఖికత్తా పురిసనయే ఏకదేసేన పవిట్ఠో. వయోఇతి సద్దో పరిహానివాచకో చే, పురిసనయే సబ్బథా పవిట్ఠో. ఆయుకోట్ఠాసవాచకో చే, మనోగణపక్ఖికత్తా పురిసనయే ఏకదేసేన పవిట్ఠో. చేతో ఇతి సద్దో యది పణ్ణత్తివాచకో, పురిసనయే సబ్బథా పవిట్ఠో. యది పన చిత్తవాచకో, మనోగణపక్ఖికత్తా పురిసనయే ఏకదేసేన పవిట్ఠో. మనోగణో చ నామ –

మనో వచో వయో తేజో,

తపో చేతో తమో యసో;

అయో పయో సిరో ఛన్దో,

సరో ఉరో రహో అహో –

ఇమే సోళస.

ఇదాని యథావుత్తస్స పాకటీకరణత్థం మనసద్దాదీనం నామికపదమాలం కథయామ –

మనో, మనా. మనం, మనో, మనే. మనసా, మనేన, మనేహి, మనేభి. మనసో, మనస్స, మనానం. మనా, మనస్మా, మనమ్హా, మనేహి, మనేభి. మనసో, మనస్స, మనానం. మనసి, మనే, మనస్మిం, మనమ్హి, మనేసు. భో మన, భవన్తో మనా.

అథ వా ‘‘భో మనా’’ఇతి బహువచనమ్పి ఞేయ్యం. ఏవం వచో, వచా. వచం, వచో, వచే. వచసాతిఆదినా నామికపదమాలా యోజేతబ్బా. అహసద్దస్స పన భుమ్మేకవచనట్ఠానే అహసి, అహే, అహస్మిం, అహమ్హి, అహు, అహనీతి యోజేతబ్బా.

ఇదాని రూపన్తరవిసేసదస్సనత్థం నపుంసకలిఙ్గస్స మనసద్దస్సపి నామికపదమాలం వదామ, అట్ఠానే అయం కథితాతి న చోదేతబ్బం.

మనం, మనాని, మనా. మనం, మనాని, మనే. మనేన, మనేహి, మనేభి. మనస్స, మనసో, మనానం. మనా, మనస్మా, మనమ్హా, మనేహి, మనేభి. మనస్స, మనసో, మనానం. మనే, మనస్మిం, మనమ్హి, మనేసు. భో మన, భవన్తో మనా. అథ వా ‘‘భో మనాని, భో మనా’’ఏవమ్పి బహువచనం వేదితబ్బం. ఏవముత్తరత్రాపి నయో.

ఏత్థ చ పుల్లిఙ్గస్స మనసద్దస్స పచ్చత్తకరణసమ్పదానసామిభుమ్మవచనాని మనో మనసా మనసో మనసీతి రూపాని ఠపేత్వా యాని సేసాని, నపుంసకలిఙ్గస్స చ మనసద్దస్స పచ్చత్తవచనాని ‘‘మనం మనానీ’’తి రూపాని చ, అట్ఠమ్యోపయోగవచనానం ‘‘మనం మనానీ’’తి రూపద్వయఞ్చ ఠపేత్వా యాని సేసాని, తాని సబ్బాని కమతో సమసమాని.

కేచి ఓకారన్తో మనోఇతి సద్దో నపుంసకలిఙ్గోతి వదన్తి, తే వత్తబ్బా – యది సో నపుంసకలిఙ్గో సియా, తస్సదిసేహి వచో వయోతిఆదిసద్దేహిపి నపుంసకలిఙ్గేహేవ భవితబ్బం, న ‘‘తే నపుంసకలిఙ్గా’’తి గరూ వదన్తి, ‘‘పుల్లిఙ్గా’’ఇచ్చేవ వదన్తి. యస్మా చ పాళియం ‘‘కాయో అనిచ్చో; మనో అనిచ్చో’’తి చ ‘‘కాయో దుక్ఖో, మనో దుక్ఖో’’తి చ ‘‘నిచ్చో వా అనిచ్చో వాతి అనిచ్చో భన్తే’’తి చ ఏవమాదయో పుల్లిఙ్గప్పయోగా బహవో దిట్ఠా. తేన ఞాయతి మనోసద్దో ఏకన్తేన పుల్లిఙ్గోతి. యది పన నపుంసకలిఙ్గోసియా, ‘‘అనిచ్చో దుక్ఖో’’తి ఏవమాదీని తంసమానాధికరణాని అనేకపదసతానిపి నపుంసకలిఙ్గానేవ సియుం. న హి తాని నపుంసకలిఙ్గాని, అథ ఖో అభిధేయ్యలిఙ్గానువత్తకాని వాచ్చలిఙ్గాని. ఏవం మనోసద్దస్స పుల్లిఙ్గతా పచ్చేతబ్బాతి, సచే మనోసద్దో నపుంసకలిఙ్గో న హోతి, కథం ‘‘మనానీ’’తి నపుంసకరూపం దిస్సతీతి? సచ్చం ‘‘మనానీ’’తి నపుంసకలిఙ్గమేవ, తథాపి మనోగణే పముఖభావేన గహితస్సోకారన్తస్స మనసద్దస్స రూపం న హోతి. అథ కిఞ్చరహీతి చే? చిత్తసద్దేన సమానలిఙ్గస్స సమానసుతిత్తేపి మనోగణే అపరియాపన్నస్స నిగ్గహీతన్తస్సేవ మనసద్దస్స రూపం. మనసద్దో హి పున్నపుంసకవసేన ద్విధా భిజ్జతి ‘‘మనో మనం’’ఇతి యథా ‘‘అజ్జవోఅజ్జవ’’న్తి. ‘‘మనో చే నప్పదుస్సతి. సన్తం తస్స మనం హోతీ’’తి హి పాళి. యది చ సో మనోసద్దో నపుంసకలిఙ్గో న హోతి.

‘‘గరు చేతియపబ్బతవత్తనియా,

పమదా పమదా పమదా విమదం;

సమణం సునిసమ్మ అకా హసితం,

పతితం అసుభేసు మునిస్స మనో’’తి

ఏత్థ మనోసద్దేన సమానాధికరణో ‘‘పతిత’’న్తి సద్దో నపుంసకలిఙ్గభావేన కస్మా సన్నిహితో. యస్మా చ సమానాధికరణపదం నపుంసకలిఙ్గభావేన సన్నిహితం, తస్మా సద్దన్తరసన్నిధానవసేన మనోసద్దో నపుంసకలిఙ్గోతి ఞాయతీతి? తన్న, సమానాధికరణపదస్స సబ్బత్థ లిఙ్గవిసేసాజోతనతో. యది హి సమానాధికరణపదం సబ్బత్థ లిఙ్గవిసేసం జోతేయ్య, ‘‘చత్తారో ఇన్ద్రియానీ’’తి ఏత్థాపి ‘‘చత్తారో’’తి పదం ఇన్ద్రియసద్దస్స పుల్లిఙ్గత్తం కరేయ్య, న చ కాతుం సక్కోతి. ఇన్ద్రియసద్దో హి ఏకన్తేన నపుంసకలిఙ్గో. యది తుమ్హే ‘‘పతిత’’న్తి సమానాధికరణపదం నిస్సాయ మనోసద్దస్స నపుంసకలిఙ్గత్తమిచ్ఛథ, ‘‘చత్తారో ఇన్ద్రియానీ’’తి ఏత్థపి ‘‘చత్తారో’’తి సమానాధికరణపదం నిస్సాయ ఇన్ద్రియసద్దస్స పుల్లిఙ్గత్తం ఇచ్ఛథాతి. న మయం భో ఇన్ద్రియసద్దస్స పుల్లిఙ్గత్తం ఇచ్ఛామ, అథ ఖో నపుంసకలిఙ్గత్తంయేవ ఇచ్ఛామ, ‘‘చత్తారో’’తి పదం లిఙ్గవిపల్లాసవసేన ఠితత్తా ‘‘చత్తారీ’’తి గణ్హామ, తస్మా ‘‘చత్తారి ఇన్ద్రియానీ’’తి అత్థం ధారేమాతి. యది ఏవం ‘‘పతితం అసుభేసు మునిస్స మనో’’తి ఏత్థాపి ‘‘పతిత’’న్తి పదం లిఙ్గవిపల్లాసవసేన ఠితన్తి మన్త్వా ‘‘పతితో’’తి అత్థం ధారేథాతి. న ధారేమ ఏత్థ లిఙ్గవిపల్లాసస్స అనిచ్ఛితబ్బతో. యది హి మనోసద్దో పుల్లిఙ్గో సియా, తంసమానాధికరణపదం ‘‘పతితో’’తి వత్తబ్బం సియా. కిమాచరియో ఏవం వత్తుం న జాని, జానమానో ఏవ సో ‘‘పతితో’’తి నావోచ, ‘‘పతిత’’న్తి పనావోచ, తేన ఞాయతి ‘‘మనోసద్దో నపుంసకలిఙ్గో’’తి. మా తుమ్హే ఏవం వదేథ, సమానాధికరణపదం నామ కత్థచి పధానలిఙ్గమనువత్తతి, కత్థచి నానువత్తతి, తస్మా న తం లిఙ్గవిసేసజోతనే ఏకన్తతో పమాణం. ‘‘మాతుగామో, ఓరోధో, ఆవుసో విసాఖ, ఏహి విసాఖే, చిత్తాని అట్ఠీనీ’’తి ఏవమాదిరూపవిసేసోయేవ పమాణం. యది సమానాధికరణపదేయేవ లిఙ్గవిసేసో అధిగన్తబ్బో సియా, ‘‘చత్తారో చ మహాభూతా’’తిఆదీసు లిఙ్గవవత్థానం న సియా. యస్మా ఏవమాదీసుపి ఠానేసు లిఙ్గవవత్థానం హోతియేవ. కథం? ‘‘చత్తారో’’తి పుల్లిఙ్గం ‘‘మహాభూతా’’తి నపుంసకన్తి, తస్మా ‘‘పతితం అసుభేసు మునిస్స మనో’’తి ఏత్థాపి ‘‘పతిత’’న్తి నపుంసకలిఙ్గం ‘‘మనో’’తి పుల్లిఙ్గన్తి వవత్థానం భవతీతి. ఇదం సుత్వా తే తుణ్హీ భవిస్సన్తి. తతో తేసం తుణ్హీభూతానం ఇదం వత్తబ్బం – యస్మా మనోగణే పవత్తానం పదానం సమానాధికరణపదాని కత్థచి నపుంసకవసేన యోజేతబ్బాని, తస్మా మనోగణే పముఖస్స మనోసద్దస్సపి సమానాధికరణపదాని కత్థచి నపుంసకవసేన యోజితాని. తథా హి పుబ్బాచరియా ‘‘సద్ధమ్మతేజవిహతం విలయం ఖణేన, వేనేయ్యసత్తహదయేసు తమో’పయాతి. దుక్ఖం వచో ఏతస్మిన్తి దుబ్బచో. అవనతం సిరో యస్స సోయం అవంసిరో, అప్పకం రాగాది రజో యేసం పఞ్ఞామయే అక్ఖిమ్హి తే అప్పరజక్ఖా’’తిఆదినా సద్దరచనం కుబ్బింసు, న పన తేహి వచో సిరో రజోసద్దాదీనం నపుంసకలిఙ్గత్తం విభావేతుం ఈదిసీ సద్దరచనా కతా, అథ ఖో సిరోమనోసద్దానం మనోగణే పవత్తానం పుల్లిఙ్గసద్దానం కత్థచిపి ఈదిసానిపి లిఙ్గవిపల్లాసవసేన ఠితాని సమానాధికరణపదాని హోన్తీతి పరేసం జానాపనాధిప్పాయవతియా అనుకమ్పాయ విరచితా. ఏత్థాపి తుమ్హాకం మతేన మనోసద్దస్స నపుంసకలిఙ్గత్తే సతి వచో సిరో ఇచ్చాదయోపి నపుంసకలిఙ్గత్తమాపజ్జన్తి నపుంసకలిఙ్గవసేన సమానాధికరణపదానం నిద్దిట్ఠత్తా. కిం పనేతేసమ్పి నపుంసకలిఙ్గత్తం ఇచ్ఛథాతి. అద్ధా తే ఇదమ్పి సుత్వా నిబ్బేఠేతుమసక్కోన్తా తుణ్హీ భవిస్సన్తి. కిఞ్చాపి తే అఞ్ఞం గహేతబ్బకారణం అపస్సన్తా ఏవం వదేయ్యుం ‘‘యది భో మనో సద్దో నపుంసకలిఙ్గోన హోతి, కస్మా వేయ్యాకరణా ‘మనోసద్దో నపుంసకలిఙ్గో’తి వదన్తీ’’తి? తే వత్తబ్బా – యది తుమ్హే వేయ్యాకరణమతం గహేత్వా మనోసద్దస్స నపుంసకలిఙ్గత్తం రోచేథ, నను భగవాయేవ లోకే అసదిసో మహావేయ్యాకరణో మహాపురిసో విసారదో పరప్పవాదమద్దనో. భగవన్తఞ్హి పదకా వేయ్యాకరణా అమ్బట్ఠమాణవపోక్ఖరసాతిసోణదణ్డాదయో చ బ్రాహ్మణా సచ్చకనిగణ్ఠాదయో చ పరిబ్బాజకా వాదేన న సమ్పాపుణింసు, అఞ్ఞదత్థు భగవాయేవ మత్తవారణగణమజ్ఝే కేసరసీహో వియ అసమ్భీతో నేసం నేసం వాదం మద్దేసి, మహన్తే చ నే అత్థే పతిట్ఠాపేసి, ఏవంవిధేన భగవతా వోహారకుసలేన యస్మా ‘‘కాయో అనిచ్చో’’తి చ ‘‘కాయో దుక్ఖో, మనో అనిచ్చో, మనో దుక్ఖో’’తి చ ఏవమాదినా వుత్తా మనోసద్దస్స పుల్లిఙ్గభావసూచనికా బహూ పాళియో దిస్సన్తి, తస్మా మనోసద్దో పుల్లిఙ్గోయేవాతి సారతో పచ్చేతబ్బోతి. ఏవం వుత్తా తే నిరుత్తరా అప్పటిభానా మఙ్కుభూతా పత్తక్ఖన్ధా అధోముఖా పజ్ఝాయిస్సన్తి.

ఇదాని సరసద్దాదీనం నామికపదమాలా విసేసతో వుచ్చతే –

సరో, సరా. సరం, సరే. సరేన, సరేహి, సరేభి. సరస్స, సరానం. సరా, సరస్మా, సరమ్హా, సరేహి, సరేభి. సరస్స, సరానం. సరే, సరస్మిం, సరమ్హి, సరేసు. భో సర, భవన్తో సరా.

అయం పురిసనయే సబ్బథా పవిట్ఠస్స ఉసుసద్దసరవనఅకారాదిసరవాచకస్స సరసద్దస్స నామికపదమాలా.

అయం పన పురిసనయే ఏకదేసేన పవిట్ఠస్స మనోగణపక్ఖికస్స రహదవాచకస్స సరసద్దస్స నామికపదమాలా –

సరో, సరా. సరం, సరో, సరే. సరసా, సరేన, సరేహి, సరేభి. సరసో, సరస్స, సరానం. సరా, సరస్మా, సరమ్హా, సరేహి, సరేభి. సరసో, సరస్స, సరానం. సరసి, సరే, సరస్మిం, సరమ్హి, సరేసు. భో సర, భవన్తో సరా, భో సరా ఇతి వా.

వయో, వయా. వయం, వయే. వయేన, వయేహి, వయేభీతి పురిసనయేన ఞే య్యో. అయం పురిసనయే సబ్బథా పవిట్ఠస్స పరిహానివాచకస్స వయసద్దస్స నామికపదమాలా.

అయం పన పురిసనయే ఏకదేసేన పవిట్ఠస్స మనోగణపక్ఖికస్స ఆయుకోట్ఠాసవాచకస్స వయసద్దస్స నామికపదమాలా – వయో, వయా. వయం, వయో, వయే. వయసా, వయేన, వయేహి, వయేభీతి మననయేన ఞేయ్యో. తస్స చేతో పటిస్సోసి, అరఞ్ఞే లుద్దగోచరో. చేతా హనింసు వేదబ్బం.

చేతో, చేతా. చేతం, చేతే. చేతేన, చేతేహి, చేతేభీతి పురిసనయేన ఞేయ్యో. అయం పురిసనయే సబ్బథా పవిట్ఠస్స పణ్ణత్తివాచకస్స చేతసద్దస్స నామికపదమాలా.

అయం పన పురిసనయే ఏకదేసేన పవిట్ఠస్స చిత్తవాచకస్స చేతసద్దస్స నామికపదమాలా – చేతో, చేతా. చేతం, చేతో, చేతే. చేతసా, చేతేన, చేతేహి, చేతేభీతి మననయేన ఞేయ్యో. యసో కులపుత్తో, యసం కులపుత్తం, యసేన కులపుత్తేనాతి ఏకవచనవసేన పురిసనయేన యోజేతబ్బా, ఏకవచనపుథువచనవసేన వా. ఏవం కానిచి ఓకారన్తపదాని పురిసనయే సబ్బథా పవిట్ఠాని చ హోన్తి, ఏకదేసేన పవిట్ఠాని చాతి ఇమినా నయేన సబ్బపదాని పఞ్ఞాచక్ఖునా ఉపపరిక్ఖిత్వా విసేసో వేదితబ్బో. అవిసేసఞ్ఞునో హి ఏవమాదివిభాగం అజానన్తా యం వా తం వా బ్యఞ్జనం రోపేన్తా యథాధిప్పేతం అత్థం విరాధేన్తి, తస్మా యో ఏత్థ అమ్హేహి పకాసితో విభాగో, సో సద్ధాసమ్పన్నేహి కులపుత్తేహి సక్కచ్చముగ్గహేతబ్బో. కతమాని కానిచి ఓకారన్తపదాని పురిసనయే ఏకదేసేన పవిట్ఠాని చ ఏకదేసేన న పవిట్ఠాని చ? మనో వచో తేజోసద్దాదయో చేవ అయ్యసద్దో చ, తత్ర మనసద్దాదీనం నామికపదమాలా హేట్ఠా విభావితా.

అయ్యసద్దస్స పన నామికపదమాలాయం ‘‘అయ్యో, అయ్యా. అయ్యం, అయ్యే’’తి పురిసనయేన వత్వా ఆలపనట్ఠానే ‘‘భో అయ్య, భో అయ్యో’’తి ద్వే ఏకవచనాని, ‘‘భవన్తో అయ్యా, భవన్తో అయ్యో’’తి ద్వే బహువచనాని చ వత్తబ్బాని. ఏత్థ అయ్యో ఇతి సద్దో పచ్చత్తవచనభావే ఏకవచనం, ఆలపనవచనభావే ఏకవచనఞ్చేవ బహువచనఞ్చ. తత్రిమే పయోగా ‘‘అయ్యో కిర సాగతో అమ్బతిత్థికేన నాగేన సఙ్గామేసి, పివతు భన్తే అయ్యో సాగతో కాపోతికం పసన్న’’న్తి ఏవమాదీని అయ్యోసద్దస్స పచ్చత్తేకవచనప్పయోగాని, ‘‘అథ ఖో సా ఇత్థీ తం పురిసం ఏతదవోచ ‘నాయ్యో సో భిక్ఖు మం నిప్పాటేసి, అపిచ అహమేవ తేన భిక్ఖునా గచ్ఛామి, అకారకో సో భిక్ఖు, గచ్ఛ ఖమాపేహీ’తి’’ ఏవమాదీని అయ్యోసద్దస్స ఆలపనేకవచనప్పయోగాని, ‘‘ఏథ’య్యో రాజవసతిం, నిసీదిత్వా సుణాథ మే. ఏథ మయం అయ్యో సమణేసు సక్యపుత్తియేసు పబ్బజిస్సామా’’తి ఏవమాదీని అయ్యోసద్దస్స ఆలపనబహువచనప్పయోగాని. భవతి చత్ర –

అయ్యో ఇతి అయం సద్దో, పచ్చత్తేకవచో భవే;

ఆలపనే బహువచో, భవే ఏకవచోపి చ –

ఏవం కానిచి ఓకారన్తపదాని పురిసనయే ఏకదేసేన పవిట్ఠాని చ హోన్తి ఏకదేసేన న పవిట్ఠాని చ.

కతమాని కానిచి ఓకారన్తపదాని పురిసనయే సబ్బథా అప్పవిట్ఠాని? గోసద్దోయేవ. గోసద్దస్స హి అయం నామికపదమాలా –

గో, గావో, గవో. గావుం, గావం, గవం, గావో, గవో. గావేన, గవేన, గోహి, గోభి. గావస్స, గవస్స, గవం, గున్నం, గోనం. గావా, గావస్మా, గావమ్హా, గవా, గవస్మా, గవమ్హా, గోహి, గోభి. గావస్స, గవస్స, గవం, గున్నం, గోనం. గావే, గావస్మిం, గావమ్హి, గవే, గవస్మిం, గవమ్హి, గావేసు, గవేసు, గోసు. భో గో, భవన్తో గావో, గవో. అయం పురిసనయే సబ్బథా అప్పవిట్ఠస్స గోసద్దస్స నామికపదమాలా.