౪. భూధాతుమయనామికరూపవిభాగ

‘‘భూ సత్తాయ’’న్తి ధాతుస్స, రూపమాఖ్యాతసఞ్ఞితం;

త్యాద్యన్తం లపితం నాన-ప్పకారేహి అనాకులం.

స్యాద్యన్తం, దాని తస్సేవ, రూపం నామికసవ్హయం;

భాసిస్సం భాసితత్థేసు, పటుభావాయ సోతునం.

యదత్థే’త్తని నామేతి, పర’మత్థేసు వా సయం;

నమతీతి తదాహంసు, నామం ఇతి విభావినో.

నామం నామికమిచ్చత్ర, ఏకమేవేత్థతో భవే;

తదేవం నామికం ఞే య్యం, సలిఙ్గం సవిభత్తికం.

సత్వాభిధానం లిఙ్గన్తి, ఇత్థిపుమనపుంసకం;

విభత్తీతిధ సత్తేవ, తత్థ చట్ఠ పవుచ్చరే.

పఠమా దుతియా తతియా, చతుత్థీ పఞ్చమీ తథా;

ఛట్ఠీ చ సత్తమీ చాతి, హోన్తి సత్త విభత్తియో.

లిఙ్గత్థే పఠమా సాయం, భిన్నా ద్వేధా సియో ఇతి;

కమ్మత్థే దుతియా సాపి, భిన్నా అం యో ఇతి ద్విధా.

కరణే తతియా సాపి, భిన్నా నా హి ఇతి ద్విధా;

సమ్పదానే చతుత్థీ సా, భిన్నా ద్వేధా స నం ఇతి.

అపాదానే పఞ్చమీ సా, భిన్నా ద్వేధా స్మా హి ఇతి;

ఛట్ఠీ సామిమ్హి సా చాపి, భిన్నా ద్వేధా స నం ఇతి.

ఓకాసే సత్తమీ సాపి, భిన్నా ద్వేధా స్మింసు ఇతి;

ఆమన్తనట్ఠమీ సాయం, సియోయేవాతి చుద్దస.

వచనద్వయసంయుత్తా, ఏకేకా తా విభత్తియో;

సత్వమితిహ విఞ్ఞేయ్యో, అత్థో సో దబ్బసఞ్ఞితో.

యో కరోతిస కత్తాతు, తం కమ్మం యం కరోతి వా;

కుబ్బతే యేన వా తన్తు, కరణం ఇతి సఞ్ఞితం.

దేతి రోచతి వా యస్స, సమ్పదానన్తి తం మతం;

యతోపేతి భయం వా తం, అపాదానన్తి కిత్తితం.

యస్సాయత్తో సమూహోవా, తం వే సామీతి దేసితం;

యస్మిం కరోతి కిరియం, తదోకాసన్తి సద్దితం.

యదాలపతి తం వత్థు, ఆమన్తనముదీరితం;

సద్దేనాభిముఖీకారో, విజ్జమానస్స వా పన.

వినా ఆలపనత్థం లిఙ్గత్థాదీసు పఠమాదివిభత్తుప్పత్తి ఉపలక్ఖణవసేన వుత్తాతి దట్ఠబ్బం.

ఇదమేత్థ నిరుత్తిలక్ఖణం దట్ఠబ్బం – పచ్చత్తవచనే పఠమా విభత్తి భవతి, ఉపయోగవచనే దుతియా విభత్తి భవతి, కరణవచనే తతియా విభత్తి భవతి, సమ్పదానవచనే చతుత్థీ విభత్తి భవతి, నిస్సక్కవచనే పఞ్చమీ విభత్తి భవతి, సామివచనే ఛట్ఠీ విభత్తి భవతి, భుమ్మవచనే సత్తమీ విభత్తి భవతి, ఆమన్తనవచనే అట్ఠమీ విభత్తి భవతి. తత్రుద్దానం –

పచ్చత్తముపయోగఞ్చ, కరణం సమ్పదానియం;

నిస్సక్కం సామివచనం, భుమ్మమాలపనట్ఠమం.

తత్ర పచ్చత్తవచనం నామ తివిధలిఙ్గవవత్థానగతానం ఇత్థిపుమనపుంసకానం పచ్చత్తసభావనిద్దేసత్థో. ఉపయోగవచనం నామ యో యం కరోతి, తేన తదుపయుత్తపరిదీపనత్థో. కరణవచనం నామ తజ్జాపకతనిబ్బత్తకపరిదీపనత్థో. సమ్పదానవచనం నామ తప్పదానపరిదీపనత్థో. నిస్సక్కవచనం నామ తన్నిస్సటతదపగమపరిదీపనత్థో. సామివచనం నామ తదిస్సరపరిదీపనత్థో. భుమ్మవచనం నామ తప్పతిట్ఠాపరిదీపనత్థో. ఆమన్తనవచనం నామ తదామన్తనపరిదీపనత్థో. ఏవం ఞత్వా పయోగాని అసమ్ముయ్హన్తేన యోజేతబ్బాని.

భూతో, భావకో, భవో, అభవో, భావో, అభావో, సభావో, సబ్భావో, సమ్భవో, పభవో, పభావో, అనుభవో, ఆనుభావో, పరాభవో, విభవో, పాతుభావో, ఆవిభావో, తిరోభావో, వినాభావో, సోత్థిభావో, అత్థిభావో, నత్థిభావోతి ఓకారన్తపుల్లిఙ్గం.

అభిభవితా, పరిభవితా, అనుభవితా, సమనుభవితా, భావితా, పచ్చనుభవితాతి ఆకారన్తపుల్లిఙ్గం.

భవం, పరాభవం, పరిభవం, అభిభవం, అనుభవం, సమనుభవం, పచ్చనుభవం, పభవం, అప్పభవన్తి నిగ్గహీతన్తపుల్లిఙ్గం.

ధనభూతి, సిరిభూతి, సోత్థిభూతి, సువత్థిభూతీతి ఇకారన్తపుల్లిఙ్గం.

భావీ, విభావీ, సమ్భావీ, పరిభావీతి ఈకారన్తపుల్లిఙ్గం.

సయమ్భూ, పభూ, అభిభూ, విభూ, అధిభూ, పతిభూ, గోత్రభూ, వత్రభూ, పరాభిభూ, రూపాభిభూ, సద్దాభిభూ, గన్ధాభిభూ, రసాభిభూ, ఫోట్ఠబ్బాభిభూ, ధమ్మాభిభూ, సబ్బాభిభూతి ఊకారన్తపుల్లిఙ్గం.

ఇమానేత్థ ఛబ్బిధాని పుల్లిఙ్గాని భూధాతుమయాని ఉద్దిట్ఠాని.

ఉకారన్తం పుల్లిఙ్గంతు భూధాతుమయమప్పసిద్ధం, అఞ్ఞధాతుమయం పనుకారన్తపుల్లిఙ్గం పసిద్ధం ‘‘భిక్ఖు, హేతు’’ఇతి. తేన సద్ధిం సత్తవిధాని పుల్లిఙ్గాని హోన్తి, సబ్బానేతాని సభావతోయేవ పుల్లిఙ్గానీతి దట్ఠబ్బాని. ఏత్థ సత్తోతి అత్థవాచకో భూతసద్దోయేవ నియోగా పుల్లిఙ్గన్తిపి దట్ఠబ్బో.

యే పన ‘‘యో ధమ్మో భూతో, యా ధమ్మజాతి భూతా, యం ధమ్మజాతం భూత’’న్తి ఏవం లిఙ్గత్తయే యోజనారహత్తా అనియతలిఙ్గా అఞ్ఞేపి భూతపరాభూతసమ్భూతసద్దాదయో సన్దిస్సన్తి పావచనవరే, తేపి నానోపసగ్గనిపాతపదేహి యోజనవసేన సద్దరచనాయం సుఖుమత్థగ్గహణే చ విఞ్ఞూనం కోసల్లజననత్థం నియతపుల్లిఙ్గేసు పక్ఖిపిత్వా దస్సేస్సామ.

సేయ్యథిదం? భూతో, పరాభూతో, సమ్భూతో, విభూతో, పాతుభూతో, ఆవిభూతో, తిరోభూతో, వినాభూతో, భబ్బో, పరిభూతో, అభిభూతో, అధిభూతో, అద్ధభూతో, అనుభూతో, సమనుభూతో, పచ్చనుభూతో, భావితో, సమ్భావితో, విభావితో, పరిభావితో, అనుపరిభూతో, పరిభవితబ్బో, పరిభోతబ్బో, పరిభవనీయో, అభిభవితబ్బో, అభిభోతబ్బో, అభిభవనీయో, అధిభవితబ్బో, అధిభోతబ్బో, అధిభవనీయో, అనుభవితబ్బో, అనుభోతబ్బో, అనుభవనీయో, సమనుభవితబ్బో, సమనుభోతబ్బో, సమనుభవనీయో, పచ్చనుభవితబ్బో, పచ్చనుభోతబ్బో, పచ్చనుభవనీయో, భావేతబ్బో, భావనీయో, సమ్భావేతబ్బో, సమ్భావనీయో, విభావేతబ్బో, విభావనీయో, పరిభావేతబ్బో, పరిభావనీయో, భవమానో, విభవమానో, పరిభవమానో, అభిభవమానో, అనుభవమానో, సమనుభవమానో, పచ్చనుభవమానో, అనుభోన్తో, సమనుభోన్తో, పచ్చనుభోన్తో, సమ్భోన్తో, అభిసమ్భోన్తో, భావేన్తో, సమ్భావేన్తో, విభావేన్తో, పరిభావేన్తో, పరిభవియమానో, పరిభుయ్యమానో, అభిభవియమానో, అభిభూయమానో, అనుభవియమానో, అనుభుయ్యమానో, సమనుభవియమానో, సమనుభుయ్యమానో, పచ్చనుభవియమానో, పచ్చనుభుయ్యమానోతి ఇమాని నియతపుల్లిఙ్గేసు పక్ఖిత్తలిఙ్గాని. ఏవమోకారన్తాదివసేన ఛబ్బిధాని పుల్లిఙ్గాని భూధాతుమయాని పకాసితాని. అయం తావ పుల్లిఙ్గవసేన ఉదాహరణుద్దేసో.

భావికా, భావనా, విభావనా, సమ్భావనా, పరిభావనాతి ఆకారన్తఇత్థిలిఙ్గం.

భూమి, భూతి, విభూతి. ఇకారన్తఇత్థిలిఙ్గం.

భూరీ, భూతీ, భోతీ, విభావినీ, పరివిభావినీ, సమ్భావినీ, పాతుభవన్తీ, పాతుభోన్తీ, పరిభవన్తీ, పరిభోన్తీ, అభిభవన్తీ, అభిభోన్తీ, అధిభవన్తీ, అధిభోన్తీ, అనుభవన్తీ, అనుభోన్తీ, సమనుభవన్తీ, సమనుభోన్తీ, పచ్చనుభవన్తీ, పచ్చనుభోన్తీ, అభిసమ్భవన్తీ, అభిసమ్భోన్తీతి ఈకారన్తఇత్థిలిఙ్గం.

భూ, అభూ. ఊకారన్తఇత్థిలిఙ్గం.

ఇమానేత్థ చతుబ్బిధాని ఇత్థిలిఙ్గాని భూధాతుమయాని ఉద్దిట్ఠాని.

ఉకారన్తిత్థిలిఙ్గం భూధాతుమయమప్పసిద్ధం, అఞ్ఞధాతుమయం పన ఉకారన్తిత్థిలిఙ్గం పసిద్ధం ‘‘ధాతు, ధేను’’ఇతి. తేన సద్ధిం పఞ్చవిధాని ఇత్థిలిఙ్గాని హోన్తి, ఓకారన్తస్స వా గోసద్దస్స ఇత్థిలిఙ్గభావే తేన సద్ధిం ఛబ్బిధానిపి హోన్తి, సబ్బానేతాని సభావతోయేవిత్థిలిఙ్గానీతి దట్ఠబ్బాని. ఏత్థాపి అనియతలిఙ్గా భూతపరాభూతసమ్భూతసద్దాదయో ఇత్థిలిఙ్గవసేన యుజ్జన్తే.

కథం? భూతా, పరాభూతా, సమ్భూతాతి సబ్బం విత్థారతో గహేతబ్బం ‘‘అనుభోన్తో సమనుభోన్తో’’తిఆదీని నవ పదాని వజ్జేత్వా. తాని హి ఈకారన్తవసేన యోజితాని. ఇమాని నియతలిఙ్గేసు పక్ఖిత్తలిఙ్గాని. ఏవం ఆకారన్తాదివసేన చతుబ్బిధాని ఇత్థిలిఙ్గాని భూధాతుమయాని పకాసితాని. అయం ఇత్థిలిఙ్గవసేన ఉదాహరణుద్దేసో.

భూతం, మహాభూతం, భవిత్తం, భూనం, భవనం, పరాభవనం, సమ్భవనం, విభవనం, పాతుభవనం, ఆవిభవనం, తిరోభవనం, వినాభవనం, సోత్థిభవనం, పరిభవనం, అభిభవనం, అధిభవనం, అనుభవనం, సమనుభవనం, పచ్చనుభవనన్తి నిగ్గహీతన్తనపుంసకలిఙ్గం.

అత్థవిభావి, ధమ్మవిభావి. ఇకారన్తనపుంసకలిఙ్గం.

గోత్రభు, చిత్తసహభు, నచిత్తసహభు. ఉకారన్తనపుంసకలిఙ్గం.

సబ్బానేతాని సభావతోయేవ నపుంసకలిఙ్గానీతి దట్ఠబ్బాని. ఏత్థ సత్తభూతరూపవాచకో భూతసద్దోయేవ నియోగా నపుంసకలిఙ్గోతిపి దట్ఠబ్బం. ఏత్థాపి అనియతలిఙ్గా భూత పరాభూత సమ్భూతసద్దాదయో నపుంసకలిఙ్గవసేన యుజ్జన్తే.

కథం? భూతం, పరాభూతం, సమ్భూతం, విభూతం. పేయ్యాలో. సమనుభవమానం, పచ్చనుభవమానం, అనుభోన్తం, అనుభవన్తం, సమనుభోన్తం, సమనుభవన్తం, పచ్చనుభోన్తం, పచ్చనుభవన్తం, సమ్భోన్తం, సమ్భవన్తం, అభిసమ్భోన్తం, అభిసమ్భవన్తం, పాతుభోన్తం, పాతుభవన్తం, పరిభోన్తం, పరిభవన్తం, అభిభోన్తం, అభిభవన్తం, అధిభోన్తం, అధిభవన్తం, భావేన్తం, సమ్భావేన్తం, విభావేన్తం, పరిభావేన్తం, పరిభావియమానం, పరిభుయ్యమానం, పేయ్యాలో. పచ్చనుభవియమానం, పచ్చనుభుయ్యమానన్తి ఇమాని నియతనపుంసకలిఙ్గేసు పక్ఖిత్తలిఙ్గాని. ఏవం నిగ్గహీతన్తాదివసేన తివిధాని నపుంసకలిఙ్గాని భూధాతుమయాని పకాసితాని. అయం నపుంసకలిఙ్గవసేన ఉదాహరణుద్దేసో, ఏవం పుల్లిఙ్గాదివసేన లిఙ్గత్తయం భూధాతుమయముద్దిట్ఠం.

ఏత్థ మే అప్పసిద్ధాతి, యే యే సద్దా పకాసితా;

తే తే పాళిప్పదేసేసు, మగ్గితబ్బా విభావినా.

ఓ, ఆ, బిన్దు, ఇ, ఈ, ఉ, ఊ-అన్తిమే సత్తధా ఠితా;

ఞే య్యా పుల్లిఙ్గభేదాతి, నిరుత్తఞ్ఞూహి భాసితా.

ఆ ఇవణ్ణో చువణ్ణో చ, పఞ్చ అన్తా సరూపతో;

ఇత్థిభేదాతి విఞ్ఞేయ్యా, ఓకారన్తేన ఛాపి వా.

బిన్దు, ఇ, ఉ-ఇమే అన్తా, తయో ఞేయ్యా విభావినా;

నపుంసకప్పభేదాతి, నిరుత్తఞ్ఞూహి భాసితా.

అన్తా సత్తేవ పుల్లిఙ్గే, ఇత్థియం పఞ్చ వా ఛ వా;

నపుంసకే తయో ఏవం, దస పఞ్చహి ఛబ్బిధా.

యస్మా పనేత్థ ‘‘భూతో’’తిఆదయో సద్దా నిబ్బచనాభిధేయ్యకథనత్థసాధకవచనపరియాయవచనత్థుద్ధారవసేన వుచ్చమానా పాకటా హోన్తి సువిఞ్ఞేయ్యా చ, తస్మా ఇమేసం నిబ్బచనాదీని యథాసమ్భవం వక్ఖామ విఞ్ఞూనం తుట్ఠిజననత్థఞ్చేవ సోతారానమత్థేసు పటుతరబుద్ధిపటిలాభాయ చ. తత్ర భూతోతి ఖన్ధపాతుభావేన భవతీతి భూతో, ఇదం తావ నిబ్బచనం. ‘‘భూతో’’తి సబ్బసఙ్గాహకవసేన సత్తో వుచ్చతి, ఇదమభిధేయ్యకథనం. ‘‘యో చ కాలఘసో భూతో. సబ్బేవ నిక్ఖిపిస్సన్తి, భూతా లోకే సముస్సయ’’న్తి చ ఇదమేతస్స అత్థస్స సాధకవచనం. అథ వా భూతోతి ఏవంనామకో అమనుస్సజాతియో సత్తవిసేసో, ఇదమభిధేయ్యకథనం. ‘‘భూతవిజ్జా, భూతవేజ్జో, భూతవిగ్గహితో’’తి చ ఇదమేతస్స అత్థస్స సాధకవచనం. యఞ్చ పన ‘‘సత్తో మచ్చో పజా’’తిఆదికం తత్థ తత్థ ఆగతం వచనం, ఇదం సత్తోతి అత్థవాచకస్స భూతసద్దస్స పరియాయవచనం. యఞ్చ నిద్దేసపాళియం ‘‘మచ్చోతి సత్తో నరో మానవో పోసో పుగ్గలో జీవో జగు జన్తు హిన్దగు మనుజో’’తి ఆగతం, ఇదమ్పి పరియాయవచనమేవ. తాని సబ్బాని పిణ్డేత్వా వుచ్చన్తే –

సత్తో మచ్చో జనో భూతో, పాణో హిన్దగు పుగ్గలో;

జన్తు జీవో జగు యక్ఖో, పాణీ దేహీ తథాగతో.

సత్తవో మాతియో లోకో, మనుజో మానవో నరో;

పోసో సరీరీతి పుమే, భూతమితి నపుంసకే.

పజాతి ఇత్థియం వుత్తో, లిఙ్గతో, న చ అత్థతో;

ఏవం తిలిఙ్గికా హోన్తి, సద్దా సత్తాభిధానకా.

యో సో జఙ్ఘాయ ఉలతి, సో సత్తో జఙ్ఘలో ఇధ;

పాణదేహాభిధానేహి, సత్తనామం పపఞ్చితం.

ఇమస్మిం పకరణే ‘‘పరియాయవచన’’న్తి చ ‘‘అభిధాన’’న్తి చ ‘‘సఙ్ఖా’’తిఆదీని చ ఏకత్థాని అధిప్పేతాని, అత్థుద్ధారవసేన పన భూతసద్దో పఞ్చక్ఖన్ధామనుస్సధాతుసస్సతవిజ్జమానఖీణాసవసత్తరుక్ఖాదీసు దిస్సతి, తప్పయోగో ఉపరి అత్థత్తికవిభాగే ఆవిభవిస్సతి. భావకోతి భావేతీతి భావకో, ఇదం నిబ్బచనం. యో భావనం కరోతి, సో భావకో. ఇదమభిధేయ్యకథనం. ‘‘భావకో నిపకో ధీరో’’తి ఇదమేతస్స అత్థస్స సాధకవచనం. ‘‘భావకో భావనాపసుతో భావనాపయుత్తో భావనాసమ్పన్నో’’తి ఇదం పరియాయవచనం. ఇమాని ‘‘భూతో భావకో’’తి ద్వే పదాని సుద్ధకత్తుహేతుకత్తువసేన వుత్తానీతి. ఇతో పరం నయానుసారేన సువిఞ్ఞేయ్యత్తా ‘‘ఇదం నిబ్బచన’’న్తి చ ఆదీని అవత్వా కత్థచి అత్థసాధకవచనం పరియాయవచనం అత్థుద్ధారఞ్చ యథారహం దస్సేస్సామ. తేసు హి సబ్బత్థ దస్సితేసు గన్థవిత్థారో సియా, తస్మా యేసమత్థో ఉత్తానో, తేసమ్పి పదానమభిధేయ్యం న కథేస్సామ, నిబ్బచనమత్తమేవ నేసం కథేస్సామ. యేసం పన గమ్భీరో అత్థో, తేసమభిధేయ్యం కథేస్సామ.

భవనం భవో, భవో వుచ్చతి వుద్ధి. భూసద్దస్స అత్థాతిసయయోగతో వడ్ఢనేపి దిస్సమానత్తా భవనం వడ్ఢనన్తి కత్వా. ‘‘భవో చ రఞ్ఞో అభవో చ రఞ్ఞో’’తి ఇదం వుద్ధిఅత్థస్స సాధకం వచనం. అథ వా భవోతి వుచ్చతి సస్సతం. ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి హి సస్సతవసేన పవత్తా దిట్ఠి సస్సతదిట్ఠి, తస్మా భవదిట్ఠీ’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. తథా భవోతి భవదిట్ఠి, భవతి సస్సతం తిట్ఠతీతి పవత్తనతో సస్సతదిట్ఠి భవదిట్ఠి నామ. భవదిట్ఠి హి ఉత్తరపదలోపేన భవోతి వుచ్చతి. ‘‘భవేన భవస్స విప్పమోక్ఖమాహంసూ’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. ఏత్థాయం పాళివచనత్థో – ఏకచ్చే సమణా వా బ్రాహ్మణా వా భవదిట్ఠియా వా కామభవాదినా వా సబ్బభవతో విముత్తిం సంసారవిసుద్ధిం కథయింసూతి. అథ వా భవన్తి వడ్ఢన్తి సత్తా ఏతేనాతి భవోతి అత్థేన సమ్పత్తిపుఞ్ఞాని భవోతి చ వుచ్చన్తి. ‘‘ఇతిభవాభవతఞ్చ వీతివత్తో’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. ఏత్థ పనాయం పాళివచనత్థో – భవోతి సమ్పత్తి, అభవోతి విపత్తి. తథా భవోతి వుద్ధి, అభవోతి హాని. భవోతి సస్సతం, అభవోతి ఉచ్ఛేదో. భవోతి పుఞ్ఞం, అభవోతి పాపం, తం సబ్బం వీతివత్తోతి.

సహోకాసా ఖన్ధాపి భవో. ‘‘కామభవో రూపభవో’’ ఇచ్చేవమాది ఏతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. ఏత్థ పన ఖన్ధా ‘‘యో పఞ్ఞాయతి, సో సరూపం లభతీ’’తి కత్వా ‘‘భవతి అవిజ్జాతణ్హాదిసముదయా నిరన్తరం సముదేతీ’’తి అత్థేన వా ‘‘భవా’’తి వుచ్చన్తి. ఓకాసో పన ‘‘భవన్తి జాయన్తి ఏత్థ సత్తా నామరూపధమ్మా చా’’తి అత్థేన ‘‘భవో’’తి. అపిచ కమ్మభవోపి భవో, ఉపపత్తిభవోపి భవో. ‘‘ఉపాదానపచ్చయా భవో దువిధేన అత్థి కమ్మభవో, అత్థి ఉపపత్తిభవో’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. తత్థ కమ్మమేవ భవో కమ్మభవో. తథా ఉపపత్తి ఏవ భవో ఉపపత్తిభవో. ఏత్థూపపత్తి భవతీతి భవో, కమ్మం పన యథా సుఖకారణత్తా ‘‘సుఖో బుద్ధానముప్పాదో’’తి వుత్తో. ఏవం భవకారణత్తా ఫలవోహారేన భవోతి దట్ఠబ్బం. అథ వా భావనలక్ఖణత్తా భావేతీతి భవో. కిం భావేతి? ఉపపత్తిం. ఇతి ఉపపత్తిం భావేతీతి భవోతి వుచ్చతి. భావేతీతిమస్స చ నిబ్బత్తేతీతి హేతుకత్తువసేనత్థో. అథ వా ‘‘భవపచ్చయా జాతీ’’తి వచనతో భవతి ఏతేనాతి భవోతి కమ్మభవో వుచ్చతి.

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతీ’’తి

వుత్తలక్ఖణో సంసారోపి భవో. ‘‘భవే దుక్ఖం భవదుక్ఖం, భవే సంసరన్తో’’తి ఇమానేతస్సత్థస్స సాధకాని వచనాని. తత్ర కేనట్ఠేన సంసారో భవోతి కథీయతి? భవతి ఏత్థ సత్తసమ్ముతి ఖన్ధాదిపటిపాటిసఙ్ఖాతే ధమ్మపుఞ్జస్మిన్తి అత్థేన. ఇదం భవసద్దస్స భావకత్తుకరణాధికరణసాధనవసేనత్థకథనం.

ఏత్థ భవసద్దస్స అత్థుద్ధారం వదామ –

వుద్ధిసమ్పత్తిపుఞ్ఞాని, ఖన్ధా సోకాససఞ్ఞితా;

సంసారో సస్సతఞ్చేతం, భవసద్దేన సద్దితం.

భవతణ్హా భవదిట్ఠి, ఉపపత్తిభవో తథా;

కమ్మభవో చ సబ్బన్తం, భవసద్దేన సద్దితం.

భవతణ్హాభవదిట్ఠి-ద్వయం కత్థచి పాళియం;

ఉత్తరపదలోపేన, భవసద్దేన సద్దితం.

అభవోతి న భవో అభవో.

విపత్తి హాని ఉచ్ఛేదో, పాపఞ్చేవ చతుబ్బిధా;

ఇమే అభవసద్దేన, అత్థా వుచ్చన్తి సాసనే.

భావోతి అజ్ఝాసయో, యో ‘‘అధిప్పాయో’’తిపి వుచ్చతి. ‘‘థీనంభావో దురాజానో. నామచ్చో రాజభరియాసు, భావం కుబ్బేథ పణ్డితో. హదయఙ్గతభావం పకాసేతీ’’తి ఏవమాది ఏతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. అపిచ వత్థుధమ్మోపి భావో. ‘‘భావసఙ్కేతసిద్ధీన’’న్తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం, చిత్తమ్పి భావో. ‘‘అచ్చాహితం కమ్మం కరోసి లుద్దం, భావే చ తే కుసలం నత్థి కిఞ్చీ’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. క్రియాపిభావో. ‘‘భావలక్ఖణం భావసత్తమీ’’తి చ ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. అపిచ భావోతి సత్తవేవచనన్తి భణన్తి, ధాతు వా ఏతం అధివచనం. తత్థ అజ్ఝాసయో చ వత్థుధమ్మో చ చిత్తఞ్చ సత్తో చాతి ఇమే భవతీతి భావో. తథా పన భావేతీతి భావో, క్రియా తు భవనన్తి భావో. సా చ భవనగమనపచనాదివసేనానేకవిధా. అపిచ భావరూపమ్పి భావో, యం ఇత్థిభావో పుమ్భావో ఇత్థిన్ద్రియన్తి చ వుచ్చతి. తత్రాయం వచనత్థో – ‘‘ఇత్థీ’’తి వా ‘‘పురిసో’’తి వా భవతి ఏతేన చిత్తం అభిధానఞ్చాతి భావో.

నత్తనోమతియా ఏతం, నిబ్బచనముదాహటం;

పుబ్బాచరియసీహానం, మతం నిస్సాయ మాహటం.

వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి ‘‘ఇత్థియా భావో ఇత్థిభావో, ఇత్థీతి వా భవతి ఏతేన చిత్తం అభిధానఞ్చాతి ఇత్థిభావో’’తి, తస్మా పుమ్భావోతి ఏత్థాపి పుమస్స భావో పుమ్భావో, పుమాతి వా భవతి ఏతేన చిత్తం అభిధానఞ్చాతి పుమ్భావోతి నిబ్బచనం సమధిగన్తబ్బం. ఇదం భావసద్దస్స కత్తుభావకరణసాధనవసేనత్థకథనం.

అభావోతి న భావోతి అభావో, కో సో? సుఞ్ఞతా నత్థితా. సభావోతి అత్తనో భావో సభావో, అత్తనో పకతి ఇచ్చేవత్థో. అథ వా సభావోతి ధమ్మానం సతి అత్థసమ్భవే యో కోచి సరూపం లభతి, తస్స భావో లక్ఖణమితి సఞ్ఞితో నమనరుప్పనకక్ఖళఫుసనాదిఆకారో ఇచ్చేవత్థో. ‘‘సామఞ్ఞం వా సభావో వా, ధమ్మానం లక్ఖణం మత’’న్తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. అపిచ సభావోతి సలక్ఖణో పరమత్థధమ్మో. కేనట్ఠేన? సహ భావేనాతి అత్థేన. సబ్భావోతి సతం భావో సబ్భావో, సప్పురిసధమ్మో ఇచ్చేవత్థో. అథ వా అత్తనో భావో సబ్భావో. ‘‘గాహాపయన్తి సబ్భావ’’న్తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. సంవిజ్జమానో వా భావో సబ్భావో. ‘‘ఏవం గహణసబ్భావో’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. ఇదం సభావ సబ్భావసద్దానం భావసాధనవసేనత్థకథనం.

సమ్భవోతి సమ్భవనం సమ్భవో, సమ్భవనక్రియా, యుత్తి వా. యుత్తి హి సమ్భవోతి వుచ్చతి ‘‘సమ్భవో గహణస్స కారణ’’న్తిఆదీసు. అథ వా సమ్భవతి ఏతస్మాతి సమ్భవో. యతో హి యం కిఞ్చి సమ్భవతి, సో సమ్భవో. పభవోతి పభవనం పభవో, అచ్ఛిన్నతా, పభవతి ఏతస్మాతి వా పభవో. యతో హి యం కిఞ్చి పభవతి, సో పభవో. ఇమే పన సమ్భవపభవసద్దా కత్థచి సమానత్థా కత్థచి భిన్నత్థాతి వేదితబ్బా. కథం? సమ్భవసద్దో హి భవనక్రియమ్పి వదతి యుత్తిమ్పి పఞ్ఞత్తిమ్పి సమ్భవరూపమ్పి పచ్చయత్థమ్పి, పభవసద్దో పన భవనక్రియమ్పి వదతి నదిప్పభవమ్పి పచ్చయత్థమ్పి, తస్మా పచ్చయత్థం వజ్జేత్వా భిన్నత్థాతి గహేతబ్బా, పచ్చయత్థేన పన సమానత్థాతి గహేతబ్బా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘పచ్చయో హేతు నిదానం కారణం సమ్భవో పభవోతిఆది అత్థతో ఏకం, బ్యఞ్జనతో నాన’’న్తి.

‘‘మూలం హేతు నిదానఞ్చ, సమ్భవో పభవో తథా;

సముట్ఠానాహారారమ్మణం, పచ్చయో సముదయేన చా’’తి

అయమ్పి గాథా ఏతస్సత్థస్స సాధికా. ఇదం సమ్భవపభవసద్దానం భావాపాదానసాధనవసేనత్థకథనం.

ఏవమేత్థ భావకత్తుకమ్మకరణాపాదానాధికరణవసేన ఛ సాధనాని పకాసితాని. తాని సమ్పదానసాధనేన సత్తవిధాని భవన్తి, తం పన ఉత్తరి ఆవిభవిస్సతి ‘‘ధనమస్స భవతూతి ధనభూతీ’’తిఆదినా. ఇచ్చేవం కితకవసేన సబ్బథాపి సత్తవిధాని సాధనాని హోన్తి, యాని ‘‘కారకానీ’’తిపి వుచ్చతి, ఇతో అఞ్ఞం సాధనం నత్థి. ఇధ పయోగేస్వత్థేసు చ విఞ్ఞూనం పాటవత్థం సాధననామం పకాసితం. తథా హి దున్నిక్ఖిత్తసాధనేహి పదేహి యోజితా సద్దప్పయోగా దుబ్బోధత్థా హోన్తి, సునిక్ఖిత్తసాధనేహి పన పదేహి యోజితా సుబోధత్థా హోన్తి, తస్మా పయోగాసాధనమూలకా, అత్థో చ పయోగమూలకో. పయోగానురూపఞ్హి అవిపరీతం కత్వా అత్థం కథనసీలా ‘‘యాచితోవ బహులం చీవరం పరిభుఞ్జతి, అప్పం అయాచితో’’తి ఏవమాదీసు సాధనవసేన గహేతబ్బేసు అత్థేసు, అఞ్ఞేసు చత్థేసు పటుతరబుద్ధినో పణ్డితాయేవ ఏకన్తేన భగవతో పరియత్తిసాసనధరా నామ హోన్తీతి వేదితబ్బం. ఇతో పరం నయానుసారేన సువిఞ్ఞేయ్యత్తా ‘‘ఇదం నామ సాధన’’న్తి న వక్ఖామ, కేవలమిధ దస్సితేసు పయోగేసు విఞ్ఞూనం బహుమానుప్పాదనత్థఞ్చేవ వివిధవిచిత్తపాళిగతికే వివిధత్థసారే జినవరవచనే సోతూనం బుద్ధివిజమ్భనత్థఞ్చ అత్థసాధకవచనానియేవ యథారహం సుత్తగేయ్యవేయ్యాకరణగాథాదీసు తతో తతో ఆహరిత్వా దస్సేస్సామ.

పభావోతి పకారతో భవతీతి పభావో, సోయమానుభావోయేవ. ‘‘పభావం తే న పస్సామి, యేన త్వం మిథిలం వజే’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. అనుభవోతి అనుభవనం అనుభవో, కిం తం? పరిభుఞ్జనం. ఆనుభావోతి తేజుస్సాహమన్తపభూసత్తియో. ‘‘తేజసఙ్ఖతో ఉస్సాహమన్తపభూసత్తిసఙ్ఖాతో వా మహన్తో ఆనుభావో ఏతస్సాతి మహానుభావో’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం.

తేజో ఉస్సాహమన్తా చ, పభూసత్తీతి పఞ్చిమే;

ఆనుభావాతి వుచ్చన్తి, పభావాతి చ తే వదే.

తేజాదివాచకత్తమ్హి, ఆనుభావపదస్స తు;

అత్థనిబ్బచనం ధీరో, యథాసమ్భవముద్దిసే.

అథ వా ఆనుభావోతి అనుభవితబ్బఫలం. ‘‘అనుభవితబ్బస్స ఫలస్స మహన్తతాయ మహానుభావో’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. పరాభవోతి పరాభవనం పరాభవో, అథ వా పరాభవతీతి పరాభవో. ‘‘సువిజానో పరాభవో’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. అపిచ ‘‘ధమ్మదేస్సీ పరాభవో’’తి పాఠానురూపతో పరాభవిస్సతీతి పరాభవోతి అనాగతకాలవసేనపి నిబ్బచనం దట్ఠబ్బం. అథ వా పరాభవన్తి ఏతేనాతి పరాభవో. కిం తం? ధమ్మదేస్సితాది. ‘‘పఠమో సో పరాభవో’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. విభవోతి నిబ్బానం. తఞ్హి భవతో విగతత్తా భవతో విగతోతి విభవో, భవస్స చ తంహేతు విగతత్తా విగతో భవో ఏతస్మాతి విభవో. విభవన్తి ఉచ్ఛిజ్జన్తి వినస్సన్తి ఇతో అరియధనవిలోమకా కిలేసమహాచోరాతిపి విభవో. విభవసద్దస్స నిబ్బానాభిధానత్తే ‘‘ఏవం భవే విజ్జమానే, విభవో ఇచ్ఛితబ్బకో’’తి ఇదమేత్థ సాధకం వచనం. ఇమాని పన నిబ్బానస్స పరియాయవచనాని –

నిబ్బానం విభవో మోక్ఖో, నిరోధో అమతం సమం;

సఙ్ఖారూపసమో దుక్ఖ-నిరోధో అచ్చుత’క్ఖయో.

వివట్ట’మకతం అత్థం, సన్తిపద’మసఙ్ఖతం;

పారం తణ్హాక్ఖయో దుక్ఖ-క్ఖయో సఞ్ఞోజనక్ఖయో.

యోగక్ఖేమో విరాగో చ,

లోకన్తో చ భవక్ఖయో;

అపవగ్గో విసఙ్ఖారో,

సబ్భి సుద్ధి విసుద్ధి చ.

విముత్యా’పచయో ముత్తి, నిబ్బుతి ఉపధిక్ఖయో;

సన్తి అసఙ్ఖతా ధాతు, దిసా చ సబ్బతోపభం.

వినాపేతాని నామాని, విసేసకపదం ఇధ;

నిబ్బానవాచకానీతి, సల్లక్ఖేయ్య సుమేధసో.

‘‘తాణం లేణ’’న్తిఆదీని-పేక్ఖికాని భవన్తి హి;

విసేసకపదానన్తి, ఏత్థేతాని పకాసయే.

తాణం లేణ’మరూపఞ్చ, సన్తం సచ్చ’మనాలయం;

సుదుద్దసం సరణఞ్చ, పరాయణ’మనీతికం.

అనాసవం ధువం నిచ్చం, విఞ్ఞాణ’మనిదస్సనం;

అబ్యాపజ్జం సివం ఖేమం, నిపుణం అపలోకికం.

అనన్త’మక్ఖరం దీపో, అచ్చన్తం కేవలం పదం;

పణీతం అచ్చుతఞ్చాతి, బహుధాపి విభావయే.

గోత్రభూతి పదస్సత్థం, వదన్తేహి గరూహి తు;

గోత్తం వుచ్చతి నిబ్బాన-మితి గోత్తన్తి భాసితం.

విభవోతి వా వినాససమ్పత్తిధనుచ్ఛేదదిట్ఠియోపి వుచ్చన్తి. తత్థ వినాసో విభవనం ఉచ్ఛిజ్జనం నస్సనన్తి అత్థేన విభవో. ‘‘విభవో సబ్బధమ్మానం, ఇత్థేకే సతో సత్తస్స ఉచ్ఛేదం వినాసం విభవం పఞ్ఞపేన్తీ’’తి చ ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. సమ్పత్తి పన విసేసతో భవతీతి విభవో. ‘‘రఞ్ఞో సిరివిభవం దట్ఠుకామా’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. ధనం పన భవన్తి వడ్ఢన్తి వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జన్తి సత్తా ఏతేనాతి విభవో. ‘‘అసీతికోటివిభవస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తీ’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. ఇదం పన పరియాయవచనం –

ధనం సం విభవో దబ్బం, సాపతేయ్యం పరిగ్గహో;

ఓడ్డం భణ్డం సకం అత్థో, ఇచ్చేతే ధనవాచకా.

ఉచ్ఛేదదిట్ఠి పన విభవతి ఉచ్ఛిజ్జతి ‘‘అత్తా చ లోకో చ పున చుతితో ఉద్ధం న జాయతీ’’తి గహణతో విభవోతి. ‘‘విభవతణ్హా’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. విభవతణ్హాతి హి ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతాయ తణ్హాయ నామం. ఏత్థ అత్థుద్ధారో వుచ్చతి –

ధననిబ్బానసమ్పత్తి-వినాసుచ్ఛేదదిట్ఠియో;

వుత్తా విభవసద్దేన, ఇతి విఞ్ఞూ విభావయే.

పాతుభావోతి పాతుభవనం పాతుభావో. ఆవిభావోతి ఆవిభవనం ఆవిభావో, ఉభిన్నమేతేసం పాకటతా ఇచ్చేవత్థో. తిరోభావోతి తిరోభవనం తిరోభావో, పటిచ్ఛన్నభావో. వినాభావోతి వినాభవనం వినాభావో, వియోగో. సోత్థిభావోతి సోత్థిభవనం సోత్థిభావో, సువత్థిభావో సుఖస్స అత్థితా, అత్థతో పన నిబ్భయతా నిరుపద్దవతా ఏవ. అత్థిభావోతి అత్థితా విజ్జమానతా అవివిత్తతా. నత్థిభావోతి నత్థితా అవిజ్జమానతా వివిత్తతా రిత్తతా తుచ్ఛతా సుఞ్ఞతా. ఓకారన్తపుల్లిఙ్గనిద్దేసో.

అభిభవతీతి అభిభవితా, పరం అభిభవన్తో యో కోచి. ఏవం పరిభవితా, అనుభవతీతి అనుభవితా, సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా అనుభవన్తో యో కోచి. ఏవం సమనుభవితా. పచ్చనుభవితా, ఏత్థ పన యథా ‘‘అమతస్స దాతా. అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా’’తిఆదీసు ‘‘దాతా’’తి పదానం కత్తువాచకానం ‘‘అమతస్సా’’తిఆదీహి పదేహి కమ్మవాచకేహి ఛట్ఠియన్తేహి సద్ధిం యోజనా దిస్సతి, తథా ఇమేసమ్పి పదానం ‘‘పచ్చామిత్తస్స అభిభవితా’’తిఆదినా యోజనా కాతబ్బా. ఏవం అఞ్ఞేసమ్పి ఏవరూపానం పదానం. ఆకారన్తపుల్లిఙ్గనిద్దేసో.

భవతీతి భవం. భవిస్సతీతి వా భవం, వడ్ఢమానో పుగ్గలో. ‘‘సువిజానో భవం హోతి, సువిజానో పరాభవో. ధమ్మకామో భవం హోతి, ధమ్మదేస్సీ పరాభవో’’తి ఇదమేతస్సత్థస్స సాధకం వచనం. అథ వా యేన సద్ధిం కథేతి, సో ‘‘భవ’’న్తి వత్తబ్బో, ‘‘భవం కచ్చాయనో. భవం ఆనన్దో. మఞ్ఞే భవం పత్థయతి, రఞ్ఞో భరియం పతిబ్బత’’న్తిఆదీసు. ఏత్థ పన ధాతుఅత్థే ఆదరో న కాతబ్బో, సమ్ముతిఅత్థేయేవాదరో కాతబ్బో ‘‘సఙ్కేతవచనం సచ్చం, లోకసమ్ముతికారణ’’న్తి వచనతో. వోహారవిసయస్మిఞ్హి లోకసమ్ముతి ఏవ పధానా అవిలఙ్ఘనీయా. పరాభవతీతి పరాభవం. ఏవం పరిభవం. అభిభవం. అనుభవం. పభవతి పహోతి సక్కోతీతి పభవం, పహోన్తో యో కోచి. న పభవం అప్పభవం, ‘‘అప్పభవ’’న్తి చ ఇదం జాతకే దిట్ఠం –

‘‘ఛిన్నబ్భమివ వాతేన, రుణ్ణో రుక్ఖముపాగమిం;

సోహం అప్పభవం తత్థ, సాఖం హత్థేహి అగ్గహి’’న్తి

తత్థ సాధకవచనమిదం. నిగ్గహీతన్తపుల్లిఙ్గనిద్దేసో.

ధనభూతీతి ధనమస్స భవతూతి ధనభూతి. సిరిభూతీతి సోభాయ చేవ పఞ్ఞాపుఞ్ఞానఞ్చ అధివచనం. సా అస్స భవతూతి సిరిభూతి. ఏవం సోత్థిభూతి, సువత్థిభూతి. ఇకారన్తపుల్లిఙ్గనిద్దేసో.

భావీతి భవనసీలో భావీ, భవనధమ్మో భావీ, భవనే సాధుకారీ భావీ. ఏవం విభావీ. సమ్భావీ. పరిభావీతి. తత్ర విభావీతి అత్థవిభావనే సమత్థో పణ్డితో వుచ్చతి. ఏత్థ విద్వా, విజ్జాగతో, ఞాణీతిఆది పరియాయవచనం దట్ఠబ్బం. భవన్తి చత్ర –

విద్వా విజ్జాగతో ఞాణీ, విభావీ పణ్డితో సుధీ;

బుధో విసారదో విఞ్ఞూ, దోసఞ్ఞూ విద్దసు విదూ.

విపస్సీ పటిభాణీ చ, మేధావీ నిపకో కవి;

కుసలో విదురో ధీమా, గతిమా ముతిమా చయం.

చక్ఖుమా కణ్ణవా దబ్బో, ధీరో భూరి విచక్ఖణో;