౩. పకిణ్ణకవినిచ్ఛయ

ఇతో పరం పవక్ఖామి, పకిణ్ణకవినిచ్ఛయం;

సప్పయోగేసు అత్థేసు, విఞ్ఞూనం పాటవత్థయా.

తత్థ అత్థుద్ధారో, అత్థసద్దచిన్తా, అత్థాతిసయయోగో, సమానాసమానవసేనవచనసఙ్గహో, ఆగమలక్ఖణవసేన విభత్తివచనసఙ్గహో, కాలవసేన విభత్తివచనసఙ్గహో, కాలసఙ్గహో, పకరణసంసన్దనా, వత్తమానాదీనం వచనత్థవిభావనా చాతి నవధా వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

అత్థుద్ధారే తావ సమానసుతికపదానమత్థుద్ధారణం కరిస్సామ. ఏత్థాఖ్యాతపదసఞ్ఞితానం భోతిసద్ద భవేసద్దానమత్థో ఉద్ధరితబ్బో. తథా హేతే నామికపదసఞ్ఞితేహి అపరేహి భోతిసద్ద భవేసద్దేహి సమానసుతికాపి అసమానత్థా చేవ హోన్తి అసమానవిభత్తికా చ. సాసనస్మిఞ్హి కేచి సద్దా అఞ్ఞమఞ్ఞం సమానసుతికా సమానాపి అసమానత్థా అసమానపవత్తినిమిత్తా అసమానలిఙ్గా అసమానవిభత్తికా అసమానవచనకా అసమానన్తా అసమానకాలికా అసమానపదజాతికా చ భవన్తి.

తేసమసమానత్థత్తే ‘‘సబ్బఞ్హి తం జీరతి దేహనిస్సితం. అప్పస్సుతాయం పురిసో, బలిబద్దోవ జీరతి. సన్తో తసితో. పహు సన్తో న భరతి. సన్తో ఆచిక్ఖతే ముని. సన్తో సప్పురిసా లోకే. సన్తో సంవిజ్జమానా లోకస్మి’’న్తి ఏవమాదయో పయోగా. ఏత్థ జీరతిసద్దద్వయం యథాసమ్భవం నవభావాపగమవడ్ఢనవాచకం. సన్తోసద్దపఞ్చకం యథాసమ్భవం పరిస్సమప్పత్తసమానోపసన్తోపలబ్భమానవాచకన్తి దట్ఠబ్బం.

అసమానపవత్తినిమిత్తత్తే పన ‘‘అకతఞ్ఞూ మిత్తదుబ్భీ, అస్సద్ధో అకతఞ్ఞూచా’’తిఏవమాదయో. ఏత్థ చ అకతఞ్ఞూసద్దద్వయం కతాకతాజాననజాననపవత్తినిమిత్తం పటిచ్చ సమ్భూతత్తా అసమానపవత్తినిమిత్తకన్తి దట్ఠబ్బం.

అసమానలిఙ్గత్తే ‘‘సుఖీ హోతు పఞ్చసిఖ సక్కో దేవానమిన్దో. త్వఞ్చ భద్దే సుఖీ హోహి. యత్థ సా ఉపట్ఠితో హోతి. మాతా మే అత్థి, సా మయా పోసేతబ్బా’’తి ఏవమాదయో. ఏత్థ సుఖీసద్దద్వయం సాసద్దద్వయఞ్చ పుమిత్థిలిఙ్గవసేన అసమానలిఙ్గన్తి దట్ఠబ్బం.

అసమానవిభత్తికత్తే ‘‘ఆహారే ఉదరే యతో. యతో పజానాతి సహేతుధమ్మ’’న్తి ఏవమాదయో. ఏత్థ యతోసద్దద్వయం పఠమాపఞ్చమీవిభత్తిసహితత్తా అసమానవిభత్తికన్తి దట్ఠబ్బం.

అసమానవచనకత్తే ఇమే పయోగా –

‘‘యాయ మాతు భతో పోసో, ఇమం లోకం అవేక్ఖతి;

తమ్పి పాణదదిం సన్తిం, హన్తి కుద్ధో పుథుజ్జనో’’తి

ఆదీసు హన్తిసద్దో ఏకవచనో.

‘‘ఇమే నూన అరఞ్ఞస్మిం, మిగసఙ్ఘాని లుద్దకా;

వాకురాహి పరిక్ఖిప్ప, సోబ్భం పాతేత్వా తావదే;

విక్కోసమానా తిబ్బాహి, హన్తి నేసం వరం వర’’న్తి.

ఆదీసు పన బహువచనో. ‘‘సీలవా వత్తసమ్పన్నో. ఏథ తుమ్హే ఆయస్మన్తో సీలవా హోథ. సన్తో దన్తో నియతో బ్రహ్మచారీ. సన్తో హవే సబ్భి పవేదయన్తి. మహారాజా యసస్సీ సో. చత్తారో మహారాజా’’తి ఏవమాదీసు సీలవాసద్దాదయో ఏకవచనబహువచనకా.

అసమానన్తత్తే పన యత్థ సమానసుతికానం అసమానవిభత్తికత్తం వా అసమానవచనత్తం వా ఉపలబ్భతి. తేయేవ పయోగా. తం యథా? ‘‘సతం సమ్పజానం, సతం ధమ్మో, సన్తో దన్తో, సన్తో సప్పురిసా’’ ఇచ్చేవమాదయో.

అసమానకాలత్తే ‘‘నను తే సుతం బ్రాహ్మణ భఞ్ఞమానే, దేవా న ఇస్సన్తి పురిసపరక్కమస్స. తే జనా పారమిస్సన్తి, మచ్చుధేయ్యం సుదుత్తర’’న్తి ఏవమాదయో. ఏత్థ ఇస్సన్తిసద్దద్వయం వత్తమానాభవిస్సన్తీకాలవసేన అసమానకాలన్తి దట్ఠబ్బం. వత్తమానాభవిస్సన్తీవిభత్తివసేన పన అసమానవిభత్తికన్తిపి.

అసమానపదజాతికత్తే ‘‘సయం సమాహితో నాగో, సయం అభిఞ్ఞాయ కముద్దిసేయ్యం. పథే ధావన్తియా పతి, ఏకంసం అజినం కత్వా, పాదేసు సిరసా పతి. గిరిం చణ్డోరణం పతీ’’తి ఏవమాదయో. ఏత్థ సయంసద్దద్వయం నామనిపాతవసేన పతిసద్దత్తయం నామాఖ్యాతోపసగ్గవసేన అసమానపదజాతికన్తి దట్ఠబ్బం.

ఇమినా నయేన సబ్బత్థ విత్థారేతబ్బం. ఏవం సాసనస్మిం కేచి సద్దా అఞ్ఞమఞ్ఞం సమానసుతికా సమానాపి అసమానత్థా అసమానపవత్తినిమిత్తా అసమానలిఙ్గా అసమానవిభత్తికా అసమానవచనకా అసమానన్తా అసమానకాలికా అసమానపదజాతికా చ భవన్తి. ఏతాదిసేసు సద్దేసు యో క్రియాపదత్తం పకాసేతి, న సో నామికపదత్తం. యో చ నామికపదత్తం పకాసేతి, న సో క్రియాపదత్తం. ఏవం సన్తేపి సుతిసామఞ్ఞతో ఏకత్తేన గహేత్వా అత్థుద్ధారో కరణీయోతి యథావుత్తక్రియాపదానం నామపదేహి సమానసుతికానం భోతిసద్ద భవే సద్దానమత్థుద్ధారం వదామ.

కథం? భోతిసద్దో కత్తుయోగే క్రియాపదం, క్రియాయోగే నామికపదం, తస్మా సో ద్వీసు అత్థేసు వత్తతి క్రియాపదత్థే నామికపదత్థే చ. తత్థ క్రియాపదత్థే వత్తమానవసేన, నామికపదత్థే పనాలపనవసేన. క్రియాపదత్థే తావ ‘‘ఏకో భోతి’’, నామికపదత్థే ‘‘మా భోతి పరిదేవేసి’’. అత్రిదం వుచ్చతి –

భావే నామపదత్థే చ, ఆలపనవిసేసితే;

ఇమేసు ద్వీసు అత్థేసు, భోతిసద్దో పవత్తతి.

భవేసద్దో పన ‘‘భవామీ’’తిమస్స వత్తమానావిభత్తియుత్తస్స సద్దస్సత్థేపి వత్తతి. ‘‘భవామీ’’తిమస్స పఞ్చమీవిభత్తియుత్తస్స సద్దస్స ఆణత్యాసీసనత్థేసుపి వత్తతి. ‘‘భవేయ్యామీ’’తిమస్స సత్తమీవిభత్తిసహితస్స సద్దస్స అనుమతిపరికప్పత్థేసుపి వత్తతి. తత్రిదం పఠమత్థస్స సాధకం ఆహచ్చవచనం –

‘‘దేవానం అధికో హోమి, భవామి మనుజాధిపో;

రూపలక్ఖణసమ్పన్నో, పఞ్ఞాయ అసమో భవే’’తి.

అయం పన సబ్బేసం తేసమత్థానం సాధికా అమ్హాకం గాథారచనా –

‘‘సుఖీ భవతి ఏసో చ, అహఞ్చాపి సుఖీ భవే;

సుఖీ భవతు ఏసో చ, అహఞ్చాపి సుఖీ భవే.

ఇమాయ బుద్ధపూజాయ, భవన్తు సుఖితా పజా;

భవే’హఞ్చ సుఖప్పత్తో, సామచ్చో సహ ఞాతిభి.

సుఖీ భవేయ్య ఏసో చ, అహఞ్చాపి సుఖీ భవే;

సుఖీ భవేయ్య చే ఏసో, అహఞ్చాపి సుఖీ భవే’’తి.

ఇచ్చేవం –

వత్తమానాయ పఞ్చమ్యం, సత్తమ్యఞ్చ విభత్తియం;

ఏతేసు తీసు ఠానేసు, భవేసద్దో పవత్తతి.

ఏకధా వత్తమానాయం, పఞ్చమీసత్తమీసు చ;

ద్వేధా ద్వేధాతిమస్సత్థం, పఞ్చధా పరిదీపయే.

ద్వేధా వా వత్తమానాయ-మాదిపురిసవాచకో;

అత్థో ‘‘భవే’’తి ఏతస్స, ‘‘భవతీ’’తిపియుజ్జతి.

ఇదాని పన ఏతస్స, వుత్తస్సత్థస్స సాధకం;

ఏత్థ పాళిప్పదేసం తు, ఆహరిస్సం సుణాథ మే.

కో’యం మజ్ఝేసముద్దస్మిం, అపస్సం తీరమాయుహే;

కం త్వం అత్థవసం ఞత్వా, ఏవం వాయమసే భుసం.

నిసమ్మ వత్తం లోకస్స, వాయామస్స చ దేవతే;

తస్మా మజ్ఝేసముద్దస్మిం, అపస్సం తీరమాయుహే.

అస్సం పురిమగాథాయం, ‘‘ఆయుహే’’తిపదస్స హి;

‘‘ఆయూహతీ’’తి అత్థోతి, విఞ్ఞాతబ్బో విభావినా.

విభత్తియా విపల్లాస-వసేనాయం సమీరితో;

వత్తమానే సత్తమీతి, తిస్సేకారవసేన వా.

పచ్ఛిమాయ చ గాథాయం, ‘‘ఆయుహే’’తిపదస్స తు;

‘‘ఆయూహామీ’’తి అత్థోతి, సద్దత్థఞ్ఞూ విభావయే.

తథా ‘‘భవే’’తిఏతస్స, వత్తమానావిభత్తియం;

‘‘భవతీ’’తి, ‘‘భవామీ’’తి, చత్థం ద్వేధా విభావయే.

ఏవంవిధేసు అఞ్ఞేసు, పాఠేసుపి అయం నయో;

నేతబ్బో నయదక్ఖేన, నయసాగరసాసనే.

ఏవమయం భవేసద్దో పఞ్చసు ఛసు వా క్రియాపదత్థేసు పవత్తతి. తథా సత్తమీవిభత్యన్తనామికపదస్స వుద్ధిసంసారకమ్మభవూపపత్తిభవసఙ్ఖాతేసు అత్థేసుపి. తథా హి ‘‘అభవే నన్దతి తస్స, భవే తస్స న నన్దతీ’’తిఆదీసు వుద్ధిమ్హి. ‘‘భవే విచరన్తో’’తిఆదీసు సంసారే. ‘‘భవే ఖో సతి జాతి హోతి, జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తిఆదీసు కమ్మభవే. ‘‘ఏవం భవేవిజ్జమానే’’తిఆదీసు ఉపపత్తిభవేతి దట్ఠబ్బం. ఇమినా నయేన భూధాతుతో నిప్ఫన్నానం అఞ్ఞతోపి అఞ్ఞేసం క్రియాపదానం యథాసమ్భవమత్థో ఉద్ధరితబ్బో.

ఆఖ్యాతత్థమ్హిమే అత్థా, న లాతబ్బా కుదాచనం;

అత్థుద్ధారవసేనేతే, ఉద్ధటా నామతో యతో.

ఇదమేత్థ సఙ్ఖేపతో అత్థుద్ధారనయనిదస్సనం.

అత్థసద్దచిన్తాయం పన ఏవముపలక్ఖేతబ్బం – ‘‘భవన్తే, పరాభవన్తే, పరాభవే’’ఇచ్చాదయో గచ్ఛతి గచ్ఛం గచ్ఛతోసద్దాదయో వియ విసేససద్దా, న యాచనోపతాపనత్థాదివాచకో నాథతిసద్దో వియ, న చ రాజదేవతాదివాచకో దేవసద్దో వియ సామఞ్ఞసద్దా. యే చేత్థ విసేససద్దా, తే సబ్బకాలం విసేససద్దావ. యే చ సామఞ్ఞసద్దా, తేపి సబ్బకాలం సామఞ్ఞసద్దావ.

తత్ర గచ్ఛతీతిఆదీనం విసేససద్దతా ఏవం దట్ఠబ్బా – గచ్ఛతీతి ఏకం నామపదం, ఏకమాఖ్యాతం. తథా గచ్ఛన్తి ఏకం నామపదం, ఏకమాఖ్యాతం. గచ్ఛతోతి ఏకో కితన్తో, అపరో రూళ్హీసద్దో. సతిపి విసేససద్దత్తే సదిసత్తా సుతిసామఞ్ఞతో తబ్బిసయం బుద్ధిం నుప్పాదేతి వినావ’త్థప్పకరణసద్దన్తరాభిసమ్బన్ధేన. తథా హి సద్దన్తరాభిసమ్బన్ధేన ‘‘గచ్ఛతి పతిట్ఠిత’’న్తి వుత్తే సత్తమ్యన్తం నామపదన్తి విఞ్ఞాయతి. ‘‘గచ్ఛతి తిస్సో’’తి వుత్తే పనాఖ్యాతన్తి. తథా ‘‘స గచ్ఛం న నివత్తతీ’’తి వుత్తే పఠమన్తం నామపదన్తి విఞ్ఞాయతి. ‘‘గచ్ఛం పుత్తనివేదకో’’తి వుత్తే ఆఖ్యాతన్తి విఞ్ఞాయతి. ‘‘గచ్ఛతో హయతో పతితో’’తి వుత్తే కితన్తోతి విఞ్ఞాయతి. ‘‘గచ్ఛతో పణ్ణపుప్ఫాని పతన్తీ’’తి వుత్తే రుక్ఖవాచకో రూళ్హీసద్దోతి. ఇతి విసేససద్దానం ఆఖ్యాతనామానం నామాఖ్యాతేహి సమానసుతికానం అత్థాభిసమ్బన్ధాదీసు యో కోచి అత్థవిసేసఞాపకో సమ్బన్ధో అవస్సమిచ్ఛితబ్బో. ఏవం ‘‘గచ్ఛతీ’’తిఆదీనం ఆఖ్యాతనామత్తాదివసేన పచ్చేకం ఠితానం ఏకేకత్థవాచకానం విసేససద్దతా దట్ఠబ్బా.

‘‘నాథతి దేవో’’తిఆదీనం పన ఆఖ్యాతనామానం నామాఖ్యాతేహి అసమానసుతికానం అనేకత్థవాచకానం సామఞ్ఞసద్దతా ఏవ దట్ఠబ్బా. అత్థసమ్బన్ధాదీసు హి వినా యేన కేనచి సమ్బన్ధేన ‘‘నాథతీ’’తి వుత్తే ‘‘యాచతీ’’తి వా ‘‘ఉపతాపేతీ’’తి వా ‘‘ఇస్సరియం కరోతీ’’తి వా ‘‘ఆసీసతీ’’తి వా అత్థో పటిభాతి, తథా ‘‘దేవో’’తి వుత్తే ‘‘మేఘో’’తి వా ‘‘ఆకాసో’’తి వా ‘‘రాజా’’తి వా ‘‘దేవతా’’తి వా ‘‘విసుద్ధిదేవో’’తి వా అత్థో పటిభాతి. యదా పన సద్దన్తరాభిసమ్బన్ధేన ‘‘నాథతి సుప్పటిపత్తి’’న్తి వుత్తే తదా ‘‘నాథతీ’’తి క్రియాపదస్స ‘‘యాచతీ’’తి అత్థో విఞ్ఞాయతి, ‘‘నాథతి సబ్బకిలేసే’’తి వుత్తే ‘‘ఉపతాపేతీ’’తి అత్థో విఞ్ఞాయతి. ‘‘నాథతి సకచిత్తే’’తి వుత్తే ‘‘ఇస్సరియం కరోతీ’’తి అత్థో విఞ్ఞాయతి. ‘‘నాథతి లోకస్స హిత’’న్తి వుత్తే ‘‘ఆసీసతీ’’తి అత్థో విఞ్ఞాయతి. తథా ‘‘దేవో గజ్జతీ’’తి వుత్తే ‘‘దేవో’’తి నామపదస్స ‘‘మేఘో’’తి అత్థో విఞ్ఞాయతి. ‘‘విద్ధో విగతవలాహకో దేవో’’తి వుత్తే ‘‘ఆకాసో’’తి అత్థో విఞ్ఞాయతి. ‘‘పివతు దేవో పానీయ’’న్తి వుత్తే ‘‘రాజా’’తి అత్థో విఞ్ఞాయతి. ‘‘దేవో దేవకాయా చవతి ఆయుసఙ్ఖయా’’తి వుత్తే ‘‘దేవతా’’తి అత్థో విఞ్ఞాయతి. ‘‘దేవాతిదేవో సతపుఞ్ఞలక్ఖణో’’తి వుత్తే ‘‘విసుద్ధిదేవో’’తి అత్థో విఞ్ఞాయతి. ఇమినా నయేన అఞ్ఞేపి సామఞ్ఞసద్దా ఞాతబ్బా.

సబ్బమేతం ఞత్వా యథా అత్థో సద్దేన, సద్దో చత్థేన న విరుజ్ఝతి, తథాత్థసద్దా చిన్తనీయా. తత్రిదం ఉపలక్ఖణమత్తం చిన్తాకారనిదస్సనం – ‘‘అత్థకుసలా భవన్తే’’తి వా ‘‘కిచ్చాని భవన్తే’’తి వా వుత్తే ‘‘భవన్తే’’తి ఇదం ‘‘భవన్తీ’’తిమినా సమానత్థమాఖ్యాతపదన్తి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘భవన్తే పస్సామీ’’తి వా ‘‘ఇచ్ఛామీ’’తి వా వుత్తే ఉపయోగత్థవం నామపదన్తి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘భవన్తే జనే పసంసతీ’’తి వా ‘‘కామేతీ’’తి వా వుత్తే పచ్చత్తోపయోగత్థవన్తాని ద్వే నామపదానీతి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘చోరా పరాభవన్తే’’తి వుత్తే ‘‘పరాభవన్తే’’తి ఇదం ‘‘పరాభవన్తీ’’తిమినా సమానత్థమాఖ్యాతికపదన్తి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘పరాభవన్తే జనా ఇచ్ఛన్తి అమిత్తాన’’న్తి వుత్తే ‘‘పరాభవన్తే’’తి ఇమాని ఉపయోగపచ్చత్తత్థవన్తాని ద్వే నామపదానీతి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘ఏసో పరాభవే’’తి వుత్తే ‘‘పరాభవే’’తి ఇదం ‘‘పరాభవేయ్యా’’తిమినా సమానత్థమాఖ్యాతపదన్తి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘ఏతే పరాభవే లోకే, పణ్డితో సమవేక్ఖియా’’తి వుత్తే ‘‘పరాభవే’’తి ఇదం ఉపయోగత్థవం బహువచనం నామపదన్తి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘పరాభవే సతీ’’తి వుత్తే భావలక్ఖణభుమ్మత్థేకవచనకం నామపదన్తి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘తుమ్హే మే పసాదా సమ్భవే’’తి వుత్తే ‘‘సమ్భవే’’తి ఇదం ‘‘సమ్భవథా’’తిమినా సమానత్థమాఖ్యాతపదన్తి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘ఏహి త్వం సమ్భవవ్హే’’తి వుత్తే ‘‘సమ్భవవ్హే’’తి ఇదం సమ్భవాయ నామ ఇత్థియా వాచకం ఇత్థిలిఙ్గం సాలపనం నామికపదన్తి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘ఏహి త్వం సమ్భవవ్హేపతిట్ఠిత’’న్తి వుత్తే సమ్భవనామకస్స పురిసస్స వాచకం పుల్లిఙ్గం భుమ్మవచనన్తి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో.

‘‘వరుణో బ్రహ్మదేవో చ, అహేసుం అగ్గసావకా;

సమ్భవో నాముపట్ఠాకో, రేవతస్స మహేసినో’’తి –

హి పాళి. ‘‘ధమ్మా పాతుభవన్తే’’తి వుత్తే ‘‘పాతుభవన్తే’’తి ఇదం ‘‘పాతుభవన్తీ’’తిమినా సమానత్థం సనిపాతమాఖ్యాతపదన్తి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘పాతు భవన్తే జనే’’తి వుత్తే ‘‘తే జనే భవం రక్ఖతూ’’తి అత్థవాచకాని ఆఖ్యాతకితన్తసబ్బనామికపదానీతి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘పాతుభవసే త్వం గుణేహీ’’తి వుత్తే ‘‘పాతుభవసే’’తి ఇదం ‘‘పాతుభవసీ’’తిమినా సమానత్థమాఖ్యాతపదన్తి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘పాతుభవసే గుణే యో త్వ’’న్తి వుత్తే ‘‘పాతుభవాహి అత్తనో గుణహేతు త్వ’’న్తి అత్థవాచకానినిపాతయుత్తాఖ్యాతనామపదానీతి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘అహమత్తనో గుణేహి పాతుభవే’’తి వుత్తే ‘‘పాతుభవే’’తి ఇదం ‘‘పాతుభవామీ’’తిమినా సమానత్థం సనిపాతమాఖ్యాతపదన్తి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ‘‘మం పాతు భవే ఇదం పుఞ్ఞకమ్మ’’న్తి వుత్తే ‘‘మం రక్ఖతు సంసారే ఇదం పుఞ్ఞకమ్మ’’న్తి అత్థవాచకాని ఆఖ్యాతనామపదానీతి ఏవమత్థో చ సద్దో చ చిన్తనీయో. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ యథారహమత్థసద్దా చిన్తనీయా. తత్థ సమానసుతికానం కేసఞ్చి సద్దానం ‘‘న తేసం కోట్ఠే ఓపేన్తి. న తేసం అన్తరా గచ్ఛే. సత్త వో లిచ్ఛవీ అపరిహానీయే ధమ్మే దేసేస్సామి, ఇమే తే దేవ సత్తవో, త్వఞ్చ ఉత్తమసత్తవో’’తిఆదీసు సమానసుతికానం వియ ఉచ్చారణవిసేసో ఇచ్ఛనీయో. ఉచ్చారణవిసేసే హి సతి పదాని పరిబ్యత్తాని, పదేసు పరిబ్యత్తేసు అత్థో పరిబ్యత్తో హోతి, అత్థపరిగ్గాహకానం అత్థాధిగమో అకిచ్ఛో హోతి, సుపరిసుద్ధాదాసతలే పటిబిమ్బదస్సనం వియ, సో చ గహితపుబ్బసఙ్కేతస్స అత్థసమ్బన్ధాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం ఞాతేయేవ హోతి, న ఇతరథా. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

‘‘విసయత్తమనాపన్నా, సద్దా నేవత్థబోధకా;

న పదమత్తతో అత్థే, తే అఞ్ఞాతా పకాసకా’’తి.

యదిదమేత్థ వుత్తమమ్హేహి ‘‘ఉచ్చారణవిసేసో ఇచ్ఛనీయో’’తి. అత్రాయముచ్చారణవిసేసదీపనీ గాథా సహత్థప్పకాసననయదానగాథాయ.

‘‘న తే సం కోట్ఠే ఓపేన్తి’’, ఇతి పాఠే సుమేధసో;

పదం ‘‘న తే’’తి ఛిన్దిత్వా, ‘‘సం కోట్ఠే’’తి పఠేయ్య వే.

‘‘సం న ఓపేన్తి కోట్ఠే తే, భిక్ఖూ’’తి అత్థమీరయే;

ఏవమిమేసు అఞ్ఞేసు, పాఠేసుపి అయం నయో.

అథ యం పనిదమ్పి వుత్తం ‘‘కేసఞ్చీ’’తి, తం కిమత్థం? ‘‘గచ్ఛతి పతిట్ఠితం, గచ్ఛతి తిస్సో, భవన్తే పస్సామి, అత్థకుసలా భవన్తే, వదన్తం ఏకపోక్ఖరా, వదన్తం పటివదతీ’’తిఆదీసు సమానసుతికానముచ్చారణవిసేసో న లబ్భతీతి దస్సనత్థం. తస్మా ఇదమేత్థ సల్లక్ఖేతబ్బం – యత్థ సమానసుతికానముచ్చారణవిసేసో లబ్భతి అత్థవిసేసో చ పదానం విభాగవసేన వా అవిభాగవసేన వా, తత్థ పయోగే సమానసుతికమేకచ్చం పదం విచ్ఛిన్దిత్వా ఉచ్చారేతబ్బం. సేయ్యథిదం? ‘‘హేతు హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో. సో తేన సద్ధిం భాసతి, సోతేన వుయ్హతి. భవన్తే జనే పసంసతి, భవన్తే పస్సామీ’’తి ఏవమాదయో పయోగా. ఏత్థ ‘‘హేతూ’’తి ఈసకం విచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘హేతుసమ్పయుత్తాన’’న్తి ఉచ్చారేతబ్బం. తథా ‘‘సో’’తి విచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘తేన సద్ధి’’న్తి ఉచ్చారేతబ్బం. ‘‘భవ’’న్తి విచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘తే జనే’’తి ఉచ్చారేతబ్బం.

సేసం పన సమానసుతికం విచ్ఛిన్దిత్వా న ఉచ్చారేతబ్బం. అవిచ్ఛిన్దనీయస్మిఞ్హి ఠానే విచ్ఛిన్దిత్వా పఠితస్స అత్థో దుట్ఠో హోతి. ఏవం పదవిభాగావిభాగవసేన సమానసుతికానమత్థుచ్చారణవిసేసో వేదితబ్బో. ఏత్థ హి ‘‘సో తేనా’’తిఆదీసు ద్విపదత్థగ్గహణం విభాగో, ఏకపదత్థగ్గహణమవిభాగోతి అధిప్పేతో. ఏత్థ చ విసుం వవత్థితానం అసమానసుతికానం ఏకతో కత్వా సమానసుతికభావపరికప్పనం అత్థన్తరవిఞ్ఞాపనత్థఞ్చేవ ఉచ్చారణవిసేసదస్సనత్థఞ్చ. న హి ఏతాని ‘‘సప్పో సప్పో’’తిఆదీసు వియ ఏకస్మింయేవత్థే సమానసుతికాని. ఏవం సన్తేపి ఏకజ్ఝకరణేన లద్ధం సమానసుతిలేసం గహేత్వా అత్థన్తరవిఞ్ఞాపనత్థం ఉచ్చారణవిసేసదస్సనత్థఞ్చ ‘‘సమానసుతికానీ’’తి వుత్తాని. ఏస నయో అఞ్ఞత్రాపి ఈదిసేసు ఠానేసు. ఇదమేత్థ సల్లక్ఖేతబ్బం –

యత్థ సమానసుతికానం అట్ఠారసాకారేసు యేన కేనచి ఆకారేన అత్థవిసేసో లబ్భతి, విచ్ఛిన్దిత్వా పన ఉచ్చారణే సద్దవిలాసో న హోతి, అత్థో వా దుట్ఠో హోతి, న తాదిసేసు పయోగేసు సమానసుతికాని పదాని విచ్ఛిన్దిత్వా ఉచ్చారేతబ్బాని. తత్ర కతమేన చాకారేన అత్థవిసేసలాభో భవతి? పదానం విభాగవసేన వా అవిభాగవసేన వా అక్ఖరసన్నిధానవసేన వా పదసన్నిధానవసేన వా పదక్ఖరసన్నిధానవసేన వా విచ్ఛావసేన వా కమ్మప్పవచనీయవసేన వా భయకోధాదీసు ఉప్పన్నేసు కథితామేడితవచనవసేన వా గుణవాచకసద్దస్స ద్విరుత్తవసేన వా క్రియాపదస్స ద్విరుత్తవసేన వా సంహితాపదచ్ఛేదవసేన వా అగారవత్థపరిదీపనవసేన వా నిరన్తరత్థపరిదీపనవసేన వా ననిరన్తరత్థపరిదీపనవసేన వా ‘‘పునప్పున’’మిచ్చత్థపరిదీపనవసేన వా ఉపమానే ఇవ సద్దవసేన వా ఇతిసద్దం పటిచ్చ సద్దపదత్థవాచకత్థపరిదీపనవసేన వా తథాపవత్తచిత్తపరిదీపనవసేన వాతి ఇమేసుట్ఠారసాకారేసు, విత్థారతో పన ఛబ్బీసాయ ఆకారేసు తతో వాధికేసు యేన కేనచి ఆకారేన అత్థవిసేసలాభో భవతి.

ఏత్థ పదానం తావ విభాగవసేన వా అవిభాగవసేన వా సమానసుతికానమత్థవిసేసలాభే ‘‘సా నం సఙ్గతి పాలేతి, అభిక్కమో సానం పఞ్ఞాయతి. మా నో దేవ అవధి, మానో మయ్హం న విజ్జతీ’’తి ఏవమాదయో పయోగా.

అక్ఖరసన్నిధానవసేన పన అత్థవిసేసలాభే ‘‘సన్తేహి మహితో హితో. సఙ్గా సఙ్గామజిం ముత్తం, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణం. దాఠీ దాఠీసు పక్ఖన్ది, మఞ్ఞమానో యథా పురే. సబ్బాభిభుంవ సిరసాసిరసా నమామి. భూమితో ఉట్ఠితా యావ, బ్రహ్మలోకా విధావతి. అచ్చి అచ్చిమతో లోకే, డయ్హమానమ్హి తేజసా’’తి ఏవమాదయో పయోగా.

పదసన్నిధానవసేన అత్థవిసేసలాభే ‘‘ఆపో ఆపోగతం. రాజరాజమహామత్తాదయో, సుఖో’లోకస్స లోకస్స, కారకో ఞాణచక్ఖుదో, నిరాపదే పదే నిన్నో, అనన్తఞాణం కరుణాలయం లయం, మలస్స బుద్ధం సుసమాహితం హితం. నమామి ధమ్మం భవసంవరం వరం, గుణాకరఞ్చేవ నిరఙ్గణం గణ’’న్తి ఏవమాదయో పయోగా.

పదక్ఖరసన్నిధానవసేన అత్థవిసేసలాభే ‘‘పమాణరహితం హితం, సిద్ధత్థో సబ్బసిద్ధత్థో, తిలోకమహితో హితో. ఉపగన్త్వాన సమ్బుద్ధో, ఇదం వచనమబ్రవీ’’తి ఏవమాదయో పయోగా. తత్రిమా అక్ఖరసన్నిధానాదీసు అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనియో గాథా –

మహితోఇతి సద్దమ్హా, మకారో చే వివేచితో;

సద్దో నిరత్థకో ఏత్థ, ‘‘అక్ఖర’’న్తి వదే బుధో.

ఞేయ్యా అక్ఖరయోగేన,

‘‘సన్తేహి మహితో హితో’’;

ఇచ్చాదీసు సరూపానం,

హోతి అత్థవిసేసతా.

ఉపసగ్గా నిపాతా చ, యఞ్చఞ్ఞం అత్థజోతకం;

ఏకక్ఖరమ్పి విఞ్ఞూహి, తం ‘‘పద’’న్తి సమీరితం.

పదానం సన్నిధానఞ్చ, పదక్ఖరానమేవ చ;

సమాసే లబ్భమానత్తం, సన్ధాయ లపితం మయా.

విచ్ఛావసేన అత్థవిసేసలాభే ‘‘గామే గామే సతం కుమ్భా, గామో గామో రమణీయో’’తి ఏవమాదయో పయోగా. ఏత్థ హి విచ్ఛావసేన సబ్బేపి గామా పరిగ్గహితా.

నానాధికరణానం తు, వత్తుమేకక్ఖణమ్హి యా;

ఇచ్ఛతో బ్యాపితుం ఇచ్ఛా, సా విచ్ఛాతి పకిత్తితా.

కమ్మప్పవచనీయవసేన అత్థవిసేసలాభే ‘‘రుక్ఖం రుక్ఖం పతి విజ్జోతతే చన్దో, రుక్ఖం రుక్ఖం పరి విజ్జోతతే చన్దో’’తి పయోగా, రుక్ఖానం ఉపరి ఉపరి విజ్జోతతేతి అత్థో.

భయకోధాదీసు ఉప్పన్నేసు కథితామేడితవచనవసేన పన అత్థవిసేసలాభే ఇమే పయోగా – భయే తావ ‘‘చోరో చోరో, సప్పో సప్పో’’ఇచ్చాదయో. కోధే ‘‘వసల వసల, చణ్డాల చణ్డాల, విజ్ఝ విజ్ఝ, పహర పహర’’ఇచ్చాదయో. పసంసాయం ‘‘సాధు సాధు సారిపుత్త, అభిక్కన్తం భన్తే అభిక్కన్తం భన్తే’’ఇచ్చాదయో. తురితే ‘‘అభిక్కమ వాసేట్ఠ అభిక్కమ వాసేట్ఠ, గచ్ఛ గచ్ఛ, లునాహి లునాహి’’ఇచ్చాదయో. కోతూహలే ‘‘ఆగచ్ఛ ఆగచ్ఛ’’ఇచ్చాదయో. అచ్ఛరియే ‘‘అహో బుద్ధో అహో బుద్ధో’’ఇచ్చాదయో. హాసే ‘‘అహో సుఖం అహో సుఖం, అహో మనాపం అహో మనాపం’’ఇచ్చాదయో. సోకే ‘‘కహం ఏకపుత్తక కహం ఏకపుత్తక’’ఇచ్చాదయో. పసాదే ‘‘భవిస్సన్తి వజ్జీ భవిస్సన్తి వజ్జీ’’ఇచ్చాదయో. ఏవం భయకోధాదీసు ఉప్పన్నేసు కథితామేడితవచనవసేన అత్థవిసేసలాభో భవతి. ఏత్థ పన అత్థన్తరాభావేపి దళ్హీకమ్మవసేన పదానమత్థజోతకభావోయేవ అత్థవిసేసలాభో.

భయే కోధే పసంసాయం,

తురితే కోతూహల’చ్ఛరే;

హాసే సోకే పసాదే చ,

కరే ఆమేడితం బుధో.

చసద్దో అవుత్తసముచ్చయత్థో, తేన గరహాఅసమ్మానాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ‘‘పాపో పాపో’’తిఆదీసు హి గరహాయం. ‘‘అభిరూపక అభిరూపకా’’తిఆదీసు అసమ్మానే. ‘‘క్వాయం అబలబలో వియా’’తిఆదీసు అతిసయత్థే ఆమేడితం దట్ఠబ్బం. గుణవాచకస్స ద్విరుత్తవసేన అత్థవిసేసలాభే ‘‘కణ్హో కణ్హో చ ఘోరో చా’’తి ఏవమాదయో. ‘‘కణ్హో కణ్హో’’తి హి అతీవ కణ్హోతి అత్థో. క్రియాపదస్స ద్విరుత్తవసేన అత్థవిసేసలాభే ‘‘ధమే ధమే నాతిధమే’’తి ఏవమాదయో. తత్థ ధమే ధమేతి ధమేయ్య నో న ధమేయ్య. నాతిధమేతి పమాణాతిక్కన్తం పన న ధమేయ్య. సంహితాపదచ్ఛేదవసేన అత్థవిసేసలాభే ‘‘నరానరా, సురాసురా, కతాకతకుసలాకుసలవిసయం విప్పటిసారాకారేన పవత్తం అనుసోచనం కుక్కుచ్చ’’న్తి ఏవమాదయో. ఏత్థ పన విఞ్ఞూనం పరమకోసల్లజననత్థం సిలోకం రచయామ –

హితాహితా హితంహితం, ఆనుభావేన తే జిన;

పవరాపవరాహచ్చ, భవామా’నామయా మయన్తి.

అగారవత్థపరిదీపనవసేన అత్థవిసేసలాభే ‘‘తువంతువం పేసుఞ్ఞకలహవిగ్గహవివాదా’’తి ఏవమాదయో. నిరన్తరత్థపరిదీపనవసేన అత్థవిసేసలాభే ‘‘దివసే దివసే పరిభుఞ్జతీ’’తి ఏవమాదయో. ననిరన్తరత్థపరిదీపనవసేన అత్థవిసేసలాభే ‘‘ఖణే ఖణే పీతి ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవమాదయో. ‘‘పునప్పున’’మిచ్చత్థపరిదీపనవసేన అత్థవిసేసలాభే ‘‘ముహుం ముహుం భాయయతే కుమారే’’తి ఏవమాదయో. ఉపమానే ఇవసద్దవసేన అత్థవిసేసలాభే ‘‘రాజా రక్ఖతు ధమ్మేన, అత్తనోవ పజం పజ’’న్తి ఏవమాదయో. ఇతిసద్దం పటిచ్చ సద్దపదత్థవాచకత్తపరిదీపనవసేన అత్థవిసేసలాభే ‘‘బుద్ధో బుద్ధోతి కథయన్తో, సోమనస్సం పవేదయి’’న్తి ఏవమాదయో. తథాపవత్తచిత్తపరిదీపనవసేన అత్థవిసేసలాభే ‘‘బుద్ధో బుద్ధోతి చిన్తేన్తో, మగ్గం సోధేమహం తదా’’తి ఏవమాదయో. ఏవం ఈదిసేసు పయోగేసు సమానసుతికపదం విచ్ఛిన్దిత్వా న ఉచ్చారేతబ్బం. విచ్ఛిన్దిత్వా హి ఉచ్చారణే సతి సద్దవిలాసో న భవతి, కత్థచి పన ‘‘కతాకతాకుసలాకుసలవిసయ’’న్తి ఏవమాదీసు విచ్ఛిన్దిత్వా ఉచ్చారితస్స అత్థో దుట్ఠో హోతి, తస్మా విచ్ఛిన్దిత్వా న ఉచ్చారేతబ్బం, ఏకాబద్ధంయేవ కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం. ఇతి సమానసుతికేసు వినిచ్ఛయో ఛబ్బీసాయ ఆకారేహి అధికేహి చ మణ్డేత్వా దస్సితో.

యస్మా పన సమానసుతికేసు వినిచ్ఛయే దస్సితే అసమానసుతికేసుపి వినిచ్ఛయో దస్సేతబ్బో హోతి, తస్మా తమ్పి దస్సేస్సామ – యత్థ నిగ్గహీతమ్హా పరాకారలోపోపి పాఠో పఞ్ఞాయతి, సంయోగబ్యఞ్జనస్స విసంయోగత్తమ్పి. తేసు పయోగేసు నిగ్గహీతపదం అనన్తరపదేన సద్ధిం ఏకాబద్ధంయేవ కత్వా ఉచ్చారేతబ్బం. కతమాని తాని? ‘‘సచే భుత్తో భవేయ్యాహం-సా’జీవో గరహితో మమ. పుప్ఫం’సా ఉప్పజ్జి. ఖయమత్తం న నిబ్బానం’స గమ్భీరాదివాచతో’’తి ఏవమాదయో. ఏత్థ హి ‘‘సచే భుత్తో భవేయ్యాహ’’న్తిఆదినా విచ్ఛేదమకత్వా అనన్తరే ద్వీసు గాథాపదేసు అన్తరీభూతానం ద్విన్నం సమానసుతికపదానం ఏకతో ఉచ్చారణమివ అనన్తరపదేహి సద్ధిం ఏకాబద్ధుచ్చారణవసేన ‘‘సచే భుత్తో భవేయ్యాహం-సా’జీవో గరహితో మమా’’తిఆదినా ఉచ్చారేతబ్బం. ఏవరూపోయేవ హి ఉచ్చారణవిసేసో సకలేహిపి పోరాణేహి విఞ్ఞూహి అనుమతో ఉచ్చారితో చ ‘‘అస్స ఆజీవో గరహితో మమ, అస్సా ఉప్పజ్జి, అస్స గమ్భీరాదివాచతో’’తిఏవమాదిఅత్థప్పటిపాదనస్సానురూపత్తా.

యత్థ పన యాదిసే ఉచ్చారణే కరియమానే అత్థో పరిబ్యత్తో హోతి, తేసు పయోగేసు క్వచి చసద్ద పనసద్దాదియోగట్ఠానే ఈసకం విచ్ఛిన్దిత్వా పదముచ్చారేతబ్బం. సేయ్యథిదం? ‘‘వాళా చ లపసక్ఖరా. అచ్చన్తసన్తా పన యా, అయం నిబ్బానసమ్పదా, ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి వాచం భాసతో ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి ఞాణం పవత్తతీతి? ఆమన్తా. ఇతి చ దన్తి చ దుతి చ ఖన్తి చ ఞాణం పవత్తతీతి? న హేవం వత్తబ్బే’’తి ఏవమాదయో పయోగా.

ఏతేసు హి పఠమపయోగే ‘‘వాళా చా’’తి ఈసకం విచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘లపసక్ఖరా’’తి ఉచ్చారేతబ్బం. తత్థ లపసక్ఖరాతి సక్ఖరసదిసమధురవచనా. జాతకట్ఠకథాయం పన ‘‘నిరత్థకవచనేహి సక్ఖరా వియ మధురా’’తి వుత్తం, తస్మాత్ర బహుబ్బీహితప్పురిసవసేన ద్విధా సమాసో దట్ఠబ్బో ‘‘లపా సక్ఖరా వియ యాసం తా లపసక్ఖరా, లపేహి వా సక్ఖరా వియాతి లపసక్ఖరా’’తి.

దుతియపయోగే ‘‘అచ్చన్తసన్తా పన’’ఇతి ఈసకం విచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘యా’’తి ఉచ్చారేతబ్బం. యా పన అయం నిబ్బానసమ్పదా అచ్చన్తసన్తాతి హి అత్థో.

తతియపయోగే ఇతి చ దన్తి చ దుతి చ ఖన్తి చాతి ఏతేసు చతూసు ఠానేసు ఇకారఞ్చ దంకారఞ్చ దుకారఞ్చ ఖంకారఞ్చ ఈసకం విచ్ఛిన్దిత్వా తదనన్తరం తి చ సద్దా ఉచ్చారేతబ్బా.

ఏత్థ హి అవిచ్ఛిన్దిత్వా ఉచ్చారణే సతి అఞ్ఞథా గహేతబ్బత్తా అత్థో దుట్ఠో భవతి. కథం? ఈదిసేసు ఠానేసు అవిచ్ఛిన్దిత్వా ఉచ్చారణే సతి ఇతిసద్దో ఏవన్తి అత్థవాచకో నిపాతో సియా, సన్ధివసేన పన ఇకారత్థవాచకో రూళ్హీసద్దో న సియా. దన్తిసద్దో దమనత్థో సియా, దంకారవాచకో న సియా. దుతిసద్దో నిరత్థకో సియా, దుకారవాచకో న సియా. ఖన్తిసద్దో ఖమనత్థో సియా, ఖంకారవాచకో న సియా. తస్మా ఇకార దంకార దుకార ఖంకారాని ఈసకం విచ్ఛిన్దితబ్బాని.

ఏత్థ హి ఇఇతి దంఇతి దుఇతి ఖంఇతీతిఆదినా సంహితాపదచ్ఛేదో వేదితబ్బో, పరభూతస్స చ ఇకారస్స లోపో. న పనేత్థ ఇదం వత్తబ్బం ‘‘సరూపసరానం విసయే పరభూతస్స సరూపసరస్స లోపో న హోతి, పుబ్బసరస్సేవ లోపో హోతి తత్రాయన్తి ఏత్థ వియా’’తి ‘‘అకిలాసునో వణ్ణపథే ఖణన్తా, ఉదఙ్గణే తత్థ పపం అవిన్దు’’న్తి పాళియం సరూపపరసరస్స లోపదస్సనతో. తథా హి అట్ఠకథాచరియేహి ‘‘పవద్ధం ఆపం పప’’న్తి అత్థో సంవణ్ణితో. తస్మా ‘‘ఇతి చా’’తి ఏత్థాపి ఇఇతి చాతి ఛేదం కత్వా ద్వీసు ఇకారేసు పరస్స ఇకారస్స లోపో కాతబ్బో, న పుబ్బస్స.

పుబ్బస్మిఞ్హి ఇకారవాచకే ఇకారే నట్ఠే సతి నిపాతభూతేన ఇతిసద్దేన ఇకారసఙ్ఖాతో అత్థో న విఞ్ఞాయేయ్య, నిపాతభూతస్స పన ఇతిసద్దస్స ఇకారే నట్ఠేపి సో అత్థో విఞ్ఞాయతేవ ‘‘దేవదత్తోతి మే సుత’’న్తి ఏత్థ దేవదత్తపదత్థో వియ. తస్మా ఇతిసద్దస్స పరభూతస్స ఇకారస్సేవ లోపో కాతబ్బో, న పుబ్బస్స ఇకారవాచకస్స ఇకారస్స. కచ్చాయనే పన యేభుయ్యప్పవత్తిం సన్ధాయ అసరూపసరతో పరస్సేవ అసరూపసరస్స లోపో వుత్తో, న సరూపసరతో పరస్స సరూపసరస్స. మహాపదేససుత్తేహి వా సరూపస్స పరసరస్స లోపో వుత్తోతి దట్ఠబ్బం.

‘‘అన్తరా చ రాజగహం అన్తరా చ నాళన్ద’’న్తిఆదీసు పన చసద్దాదియోగట్ఠానేపి సతి విచ్ఛిన్దిత్వా పదం న ఉచ్చారేతబ్బం. యత్థ చ ఆగమక్ఖరాదీని దిస్సన్తి, తేసు పయోగేసు పుబ్బపదాని విచ్ఛిన్దిత్వా న ఉచ్చారేతబ్బాని, ఆగమక్ఖరవన్తేహి పరపదేహి సద్ధింయేవ ఉచ్చారేతబ్బాని. సేయ్యథిదం? ‘‘నక్ఖత్తరాజారివ తారకానం. భగవా ఏతదవోచ’’ఇచ్చేవమాదయో పయోగా. యత్థ యేసం విసుం విసుం సమ్బన్ధో దిస్సతి, అత్థో చ యుజ్జతి, తత్థ తాని అత్థానురూపం విచ్ఛిన్దిత్వా ఉచ్చారేతబ్బాని. సేయ్యథిదం? ‘‘నహానే ఉస్సుక్కం అకాసి, ఉస్సుక్కమ్పి అకాసి యాగుయా ఖాదనీయే భత్తస్మిం’’ ఇచ్చేవమాదయో పయోగా. ఏత్థ హి ‘‘నహానే ఉస్సుక్కం అకాసీ’’తి విచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘ఉస్సుక్కమ్పి అకాసి యాగుయా ఖాదనీయే భత్తస్మి’’న్తి ఉచ్చారేతబ్బం. ఏవఞ్హి సతి న కేవలం సో భిక్ఖు నహానేయేవ ఉస్సుక్కం అకాసి, అథ ఖో యాగుయాపి ఖాదనీయేపి భత్తస్మిమ్పి ఉస్సుక్కం అకాసీతి అత్థప్పకాసనే సమత్థో భవతి, అట్ఠానప్పయుత్తో సముచ్చయత్థవాచకో అపిసద్దో.

యత్థ పన యేసమితరేన వా ఇతరేన వా ఏకేకపదేన ఉభయపదేహి వా సమ్బన్ధో దిస్సతి సహేవత్థయుత్తియా, తత్థ తాని యథారహం విచ్ఛిన్దిత్వా ఉచ్చారేతబ్బాని. సేయ్యథిదం? ‘‘సో ధమ్మం దేసేతిఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి. పటిచ్చసముప్పాదం వో భిక్ఖవే దేసేస్సామి, తం సుణాథ సాధుకం మనసికరోథ. అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావ’’న్తి ఏవమాదయో పయోగా. తత్రిమా అధిప్పాయవిఞ్ఞాపికా గాథా –

ధమ్మసద్దేన వా బ్రహ్మ-చరియసద్దేన వా పదం;

యోజేత్వా ఈరయే విఞ్ఞూ, ‘‘సాత్థం సబ్యఞ్జన’’న్తిదం.

‘‘సాధుక’’న్తి పదం విఞ్ఞూ, ‘‘సుణాథా’’తి పదేన వా;

తథా ‘‘మనసికరోథ’’, ఇతి వుత్తపదేన వా;

ఈరయే యోజయిత్వాన, ఉభయేహి పదేహి వా.

ఏకమేకేన సమ్బన్ధో, సమ్బన్ధో ఉభయేహి వా;

దిస్సతీతి విజానేయ్య, సద్ధిమేవత్థయుత్తియా.

నత్తనోమతియా ఏసో, అత్థో ఏత్థ మయా రుతో;

పుబ్బాచరియసీహానం, నయం నిస్సాయ మే రుతో.

ఏవంవిధేసు అఞ్ఞేసు, పాఠేసుపి అయం నయో;

నేతబ్బో నయదక్ఖేన, సాసనత్థగవేసినా.

అత్థానురూపతో సద్దం, అత్థం సద్దానురూపతో;

చిన్తయిత్వాన మేధావీ, వోహరే న యథా తథాతి.

అయమేత్థ అత్థసద్దచిన్తా.

అత్థాతిసయయోగే ఏవం ఉపలక్ఖేతబ్బం – భూధాతుఅత్థాతిసయయోగతో వడ్ఢనే దిట్ఠా ‘‘ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో మహానామో లిచ్ఛవీ ఉదానం ఉదానేసి ‘భవిస్సన్తి వజ్జీ భవిస్సన్తి వజ్జీ’తి’’ ఇతి వా ‘‘అహమేవ దూసియా భూనహతా, రఞ్ఞో మహాపతాపస్సా’’తి వా ‘‘వేదా న తాణాయ భవన్తిదస్స, మిత్తద్దునో భూనహునో నరస్సా’’తి వా ‘‘భూనహచ్చం కతం మయా’’తి వా ఏవం వడ్ఢనే దిట్ఠా.

వచనసఙ్గహే ఏవం ఉపలక్ఖేతబ్బం – వత్తమానాయ విభత్తియా పరస్సపదం మజ్ఝిమపురిసబహువచనం పఞ్చమియా పరస్సపదేన మజ్ఝిమపురిసబహువచనేన సదిసం. తుమ్హే భవథ.

వత్తమానపఞ్చమీనం పరస్సపదే ఉత్తమపురిసచతుక్కే ఏకవచనం ఏకవచనేన, బహువచనమ్పి బహువచనేన సదిసం. అహం భవామి, మయం భవామ.

వత్తమానాయ అత్తనోపదం మజ్ఝిమపురిసేకవచనం హియ్యత్తనజ్జతనీనం అత్తనోపదేహి ద్వీహి మజ్ఝిమపురిసేకవచనేహి సదిసం కత్థచి వణ్ణసముదాయవసేన కిఞ్చి విసేసం వజ్జేత్వా, ఏస నయో ఉత్తరత్రాపి యోజేతబ్బో. త్వం భవసే, ఇదం వత్తమానాయ రూపం. త్వం అభవసే, ఇదం హియ్యత్తనజ్జతనీనం రూపం.

వత్తమానాయ అత్తనోపదం ఉత్తమపురిసేకవచనం పఞ్చమియా అత్తనోపదేనుత్తమపురిసేకవచనేన చ పరోక్ఖాయ పరస్సపదేన మజ్ఝిమపురిసేకవచనేన చాతి ద్వీహి వచనేహి సదిసం. అహం భవే, ఇదం వత్తమానపఞ్చమీనం రూపం. త్వం బభూవే, ఇదం పరోక్ఖాయ రూపం.

వత్తమానాయ అత్తనోపదం ఉత్తమపురిసబహువచనం పరోక్ఖజ్జతనీనం అత్తనోపదేహి ద్వీహి ఉత్తమపురిసబహువచనేహి సదిసం. మయం భవామ్హే, ఇదం వత్తమానాయ రూపం. మయం బభూవిమ్హే, ఇదం పరోక్ఖాయ రూపం. మయం అభవిమ్హే, ఇదమజ్జతనియా రూపం.

పఞ్చమియా అత్తనోపదం మజ్ఝిమపురిసబహువచనం పరోక్ఖాయ అత్తనోపదేన మజ్ఝిమపురిసబహువచనేన సదిసం. తుమ్హే భవవ్హో, ఇదం పఞ్చమియా రూపం. తుమ్హే బభూవివ్హో, ఇదం పరోక్ఖాయ రూపం.

పరోక్ఖాయ పరస్సపదం పఠమపురిసబహువచనం హియ్యత్తనియా పరస్సపదేన పఠమపురిసబహువచనేన చ అజ్జతనియా అత్తనోపదేన పఠమపురిసబహువచనేన చాతి ద్వీహి వచనేహి సదిసం. తే బభూవు, ఇదం పరోక్ఖాయ రూపం. తే అభవు, ఇదం హియ్యత్తనజ్జతనీనం రూపం.

పరోక్ఖాయ పరస్సపదం మజ్ఝిమపురిసబహువచనం అత్తనోపదేన పఠమపురిసేకవచనేన చ హియ్యత్తనియా పరస్సపదేన మజ్ఝిమపురిసబహువచనేన చ అత్తనోపదేన పఠమపురిసేకవచనేన చ అజ్జతనియా పరస్సపదేన మజ్ఝిమపురిసబహువచనేన చాతి చతూహి వచనేహి సదిసం. తుమ్హే బభూవిత్థ, సో బభూవిత్థ, ఇమాని పరోక్ఖాయ రూపాని. తుమ్హే అభవత్థ, సో అభవత్థ, ఇమాని హియ్యత్తనియా రూపాని. తుమ్హే అభవిత్థ, ఇదమజ్జతనియా రూపం.

పరోక్ఖాయ పరస్సపదం ఉత్తమపురిసేకవచనం హియ్యత్తనియా పరస్సపదేనుత్తమపురిసేకవచనేన చ అజ్జతనియా అత్తనోపదేనుత్తమపురిసేకవచనేన చాతి ద్వీహి వచనేహి సదిసం. అహం బభూవం, ఇదం పరోక్ఖాయ రూపం. అహం అభవం, ఇదం హియ్యత్తనజ్జతనీనం రూపం.

పరోక్ఖాయ పరస్సపదం ఉత్తమపురిసబహువచనం హియ్యత్తనియా పరస్సపదేనుత్తమపురిసబహువచనేన సదిసం. మయం బభూవిమ్హ, ఇదం పరోక్ఖాయ రూపం. మయం అభవమ్హ, ఇదం హియ్యత్తనియా రూపం.

పరోక్ఖాయ అత్తనోపదఉత్తమపురిసేకవచనం హియ్యత్తనియా అత్తనోపదేనుత్తమపురిసేకవచనేన చ అజ్జతనియా పరస్సపదేనుత్తమపురిసేకవచనేన చాతి ద్వీహి వచనేహి సదిసం. అహం బభూవిం, ఇదం పరోక్ఖాయ రూపం. అహం అభవిం, ఇదం హియ్యత్తనజ్జతనీనం రూపం.

హియ్యత్తనియా పరస్సపదం పఠమపురిసేకవచనం అజ్జతనియా అత్తనోపదేన పఠమపురిసేకవచనేన సదిసం. సో అభవా.

హియ్యత్తనియా పరస్సపదం మజ్ఝిమపురిసేకవచనం అజ్జతనియా పరస్సపదేన మజ్ఝిమపురిసేకవచనేన సదిసం. త్వం అభవో.

భవిస్సన్తియా పరస్సపదం మజ్ఝిమపురిసబహువచనం కాలాతిపత్తియా పరస్సపదేన మజ్ఝిమపురిసబహువచనేన అత్తనోపదేన పఠమపురిసేకవచనేన చాతి ద్వీహి వచనేహి సదిసం. తుమ్హే భవిస్సథ, ఇదం భవిస్సన్తియా రూపం. తుమ్హే అభవిస్సథ, సో అభవిస్సథ, ఇమాని కాలాతిపత్తియా రూపాని.

భవిస్సన్తియా అత్తనోపదం మజ్ఝిమపురిసేకవచనం కాలాతిపత్తియా అత్తనోపదేన మజ్ఝిమపురిసేకవచనేన సదిసం. త్వం భవిస్ససే, ఇదం భవిస్సన్తియా రూపం. త్వం అభవిస్ససే, ఇదం కాలాతిపత్తియా రూపం.

భవిస్సన్తియా అత్తనోపదం మజ్ఝిమపురిసబహువచనం కాలాతిపత్తియా అత్తనోపదేన మజ్ఝిమపురిసబహువచనేన సదిసం. తుమ్హే భవిస్సవ్హే, ఇదం భవిస్సన్తియా రూపం. తుమ్హే అభవిస్సవ్హే, ఇదం కాలాతిపత్తియా రూపం.

భవిస్సన్తియా అత్తనోపదం ఉత్తమపురిసేకవచనం కాలాతిపత్తియా పరస్సపదేనుత్తమపురిసేకవచనేన సదిసం. అహం భవిస్సం, ఇదం భవిస్సన్తియా రూపం. అహం అభవిస్సం, ఇదం కాలాతిపత్తియా రూపం. సేసాని సబ్బాసమట్ఠన్నం విభత్తీనం వచనాని అఞ్ఞమఞ్ఞం విసదిసానీతి దట్ఠబ్బం. భవన్తి చత్ర –

వత్తమానాపఞ్చమీసు, థద్వయం సముదీరితం;

‘‘తుమ్హే భవథ’’ఇచ్చత్ర, ఉదాహరణకం ద్విధా.

మిద్వయం మద్వయఞ్చేవ, తాసు వుత్తం ద్విధా ద్విధా;