౨. భవతిక్రియాపదమాలావిభాగ
ఇతో పరం పవక్ఖామి, సోతూనం మతివడ్ఢనం;
క్రియాపదక్కమం నామ, విభత్తాదీని దీపయం.
తత్ర ఆఖ్యాతికస్స క్రియాలక్ఖణత్తసూచికా త్యాదయో విభత్తియో, తా అట్ఠవిధా వత్తమానాపఞ్చమీసత్తమీపరోక్ఖాహియ్యత్తనజ్జతనీభవిస్సన్తీ కాలాతిపత్తివసేన.
తత్థతి అన్తి, సి థ, మి మ, తే అన్తే, సే వ్హే, ఏ మ్హే ఇచ్చేతా వత్తమానావిభత్తియో నామ.
తు అన్తు, హి థ, మి మ, తం అన్తం, సు వ్హో, ఏ ఆమసే ఇచ్చేతా పఞ్చమీవిభత్తియో నామ.
ఏయ్య ఏయ్యుం, ఏయ్యాసి ఏయ్యాథ, ఏయ్యామి ఏయ్యామ, ఏథ ఏరం, ఏథో ఏయ్యావ్హో, ఏయ్యం ఏయ్యామ్హే ఇచ్చేతా సత్తమీవిభత్తియో నామ.
అ ఉ, ఏ త్థ, అం మ్హ, త్థ రే, త్థో వ్హో, ఇం మ్హే ఇచ్చేతా పరోక్ఖావిభత్తియో నామ.
ఆ ఊ, ఓ త్థ, అం మ్హా, త్థ త్థుం, సే వ్హం, ఇం మ్హసే ఇచ్చేతా హియ్యత్తనీవిభత్తియో నామ.
ఈ ఉం, ఓ త్థ, ఇం మ్హా, ఆ ఊ, సే వ్హం, అం మ్హే ఇచ్చేతా అజ్జతనీవిభత్తియో నామ.
స్సతి స్సన్తి, స్ససి స్సథ, స్సామి స్సామ, స్సతే స్సన్తే, స్ససే స్సవ్హే, స్సం స్సామ్హే ఇచ్చేతా భవిస్సన్తీవిభత్తియో నామ.
స్సా స్సంసు, స్సే స్సథ, స్సం స్సామ్హా, స్సథ స్సిసు, స్ససే స్సవ్హే, స్సిం స్సామ్హసే ఇచ్చేతా కాలాతిపత్తివిభత్తియో నామ.
సబ్బాసమేతాసం విభత్తీనం యాని యాని పుబ్బకాని ఛ పదాని, తాని తాని పరస్సపదాని నామ. యాని యాని పన పరాని ఛ పదాని, తాని తాని అత్తనోపదాని నామ. తత్థ పరస్సపదాని వత్తమానా ఛ, పఞ్చమియో ఛ, సత్తమియో ఛ, పరోక్ఖా ఛ, హియ్యత్తనియో ఛ, అజ్జతనియో ఛ, భవిస్సన్తియో ఛ, కాలాతిపత్తియో ఛాతి అట్ఠచత్తాలీసవిధాని హోన్తి, తథా ఇతరాని, సబ్బాని తాని పిణ్డితాని ఛన్నవుతివిధాని.
పరస్సపదానమత్తనోపదానఞ్చ ద్వే ద్వే పదాని పఠమమజ్ఝిముత్తమపురిసా నామ. తే వత్తమానాదీసు చత్తారో చత్తారో, అట్ఠన్నం విభత్తీనం వసేన ద్వత్తింస, పిణ్డితాని పరిమాణానేవ.
ద్వీసు ద్వీసు పదేసు పఠమం పఠమం ఏకవచనం, దుతియం దుతియం బహువచనం.
తత్ర వత్తమానవిభత్తీనన్తి అన్తి, సి థ, మి మ ఇచ్చేతాని పరస్సపదాని. తే అన్తే, సే వ్హే, ఏ మ్హే ఇచ్చేతాని అత్తనోపదాని. పరస్సపదత్తనోపదేసుపితి అన్తి ఇతి పఠమపురిసా, సిథ ఇతి మజ్ఝిమపురిసా, మి మ ఇతి ఉత్తమపురిసా, తే అన్తే ఇతి పఠమపురిసా, సే వ్హే ఇతి మజ్ఝిమపురిసా, ఏ మ్హే ఇతి ఉత్తమపురిసా.
పఠమమజ్ఝిముత్తమపురిసేసుపి తి-ఇతి ఏకవచనం, అన్తి-ఇతి బహువచనన్తి ఏవం ఏకవచనబహువచనాని కమతో ఞేయ్యాని. ఏవం సేసాసు విభత్తీసు పరస్సపదత్తనోపదపఠమమజ్ఝిముత్తమపురిసేకవచనబహువచనాని ఞేయ్యాని.
తత్థ విభత్తీతి కేనట్ఠేన విభత్తి? కాలాదివసేన ధాత్వత్థం విభజతీతి విభత్తి, స్యాదీహి నామికవిభత్తీహి సహ సబ్బసఙ్గాహకవసేన పన సకత్థపరత్థాదిభేదే అత్థే విభజతీతి విభత్తి, కమ్మాదయో వా కారకే ఏకవచనబహువచనవసేన విభజతీతి విభత్తి, విభజితబ్బా ఞాణేనాతిపి విభత్తి, విభజన్తి అత్థే ఏతాయాతిపి విభత్తి, అథ వా సతిపి జినసాసనే అవిభత్తికనిద్దేసే సబ్బేన సబ్బం విభత్తీహి వినా అత్థస్సా’నిద్దిసితబ్బతో విసేసేన వివిధేన వా ఆకారేన భజన్తి సేవన్తి నం పణ్డితాతిపి విభత్తి. తత్థ అవిభత్తికనిద్దేసలక్ఖణం వదామ సహ పయోగనిదస్సనాదీహి.
అవిభత్తికనిద్దేసో, నామికేసుపలబ్భతి;
నాఖ్యాతేసూతి విఞ్ఞేయ్య-మిదమేత్థ నిదస్సనం.
నిగ్రోధోవ మహారుక్ఖో, థేర వాదానముత్తమో;
అనూనం అనధికఞ్చ, కేవలం జినసాసనం.
తత్ర థేర-ఇతి అవిభత్తికో నిద్దేసో, థేరానం అయన్తి థేరో. కో సో? వాదో. థేరవాదో అఞ్ఞేసం వాదానం ఉత్తమోతి అయమత్థో వేదితబ్బో.
‘‘కాయో తే సబ్బ సోవణ్ణో’’, ఇచ్చాదిమ్హిపి నామికే;
అవిభత్తికనిద్దేసో, గహేతబ్బో నయఞ్ఞునా.
అవిభత్తికనిద్దేసో, నన్వాఖ్యాతేపి దిస్సతి;
‘‘భో ఖాద పివ’’ఇచ్చత్ర, వదే యో కోచి చోదకో.
యది ఏవం మతేనస్స, భవేయ్య అవిభత్తికం;
‘‘భిక్ఖు, భో పురిసి’’చ్చాది, పదమ్పి, న హిదం తథా.
‘‘భిక్ఖు, భో పురిసి’’చ్చాది, సి గ లోపేన వుచ్చతి;
తథా ‘‘ఖాదా’’తిఆదీని, హి లోపేన పవుచ్చరే.
ఏవం అవిభత్తికనిద్దేసో ఆఖ్యాతేసు న లబ్భతి, నామేసుయేవ లబ్భతి. తత్రాపి ‘‘అట్ఠ చ పుగ్గల ధమ్మదసా తే’’తి ఏత్థ ఛన్దవసేన పుగ్గల ఇతి రస్సకరణం దట్ఠబ్బం, న ‘‘కకుసన్ధ కోణాగమనో చ కస్సపో’’తి ఏత్థ కకుసన్ధ ఇతి అవిభత్తికనిద్దేసో వియ అవిభత్తికనిద్దేసో దట్ఠబ్బో. ‘‘భిక్ఖు నిసిన్నే మాతుగామో ఉపనిసిన్నో వా హోతి ఉపనిపన్నో వా’’తి ఏత్థ పన భిక్ఖూతి ఇదం భిక్ఖుమ్హీతి వత్తబ్బత్థత్తా భుమ్మే పచ్చత్తన్తిపి అదిట్ఠవిభత్తికనిద్దేసోతిపి వత్తుం యుజ్జతి. తత్థ పన ఛన్దవసేన కతరస్సత్తా తాని పదాని అవిభత్తికనిద్దేసపక్ఖమ్పి భజన్తీతి వత్తుం న యుజ్జతి.
తత్థ పరస్సపదానీతి పరస్స అత్థభూతాని పదాని పరస్సపదాని. ఏత్థుత్తమపురిసేసు అత్తనో అత్థేసుపి అత్తనోపదవోహారో న కరియతి.
కిఞ్చాపి అత్తనో అత్థా, పురిసా ఉత్తమవ్హయా;
తథాపి ఇతరేసాన-ముస్సన్నత్తావ తబ్బసా;
తబ్బోహారో ఇమేసానం, పోరాణేహి నిరోపితో.
అత్తనోపదానీతి అత్తనో అత్థభూతాని పదాని అత్తనోపదాని. ఏత్థ పన పఠమమజ్ఝిమపురిసేసు పరస్సత్థేసుపి పరస్సపదవోహారో న కరియతి.
పఠమమజ్ఝిమా చేతే, పరస్సత్థా తథాపి చ;
ఇతరేసం నిరూళ్హత్తా, తబ్బోహారస్స సచ్చతో.
ఇమస్స పనిమేసానం, పుబ్బవోహారతాయ చ;
తథా సఙ్కరదోసస్స, హరణత్థాయ సో అయం;
అత్తనోపదవోహారో, ఏసమారోపితో ధువం.
పరస్సపదసఞ్ఞాది-సఞ్ఞాయో బహుకా ఇధ;
పోరాణేహి కతత్తాతా, సఞ్ఞా పోరాణికా మతా.
తస్మా ఇధ పఠమపురిసాదీనం తిణ్ణం పురిసానం వచనత్థం న పరియేసామ. రూళ్హియా హి పోరాణేహి త్యాదీనం పురిససఞ్ఞా విహితా.
ఏకవచనబహువచనేసు పన ఏకస్సత్థస్స వచనం ఏకవచనం. బహూనమత్థానం వచనం బహువచనం. అథ వా బహుత్తేపి సతి సముదాయవసేన జాతివసేన వా చిత్తేన సమ్పిణ్డేత్వా ఏకీకతస్సత్థస్స ఏకస్స వియ వచనమ్పి ఏకవచనం, బహుత్తే నిస్సితస్స నిస్సయవోహారేన వుత్తస్స నిస్సయవసేన ఏకస్స వియ వచనమ్పి ఏకవచనం, ఏకత్తలక్ఖణేన బవ్హత్థానం ఏకవచనం వియ వచనమ్పి ఏకవచనం. అబహుత్తేపి సతి అత్తగరుకారాపరిచ్ఛేదమాతికానుసన్ధినయపుచ్ఛాసభాగపుథుచిత్త- సమాయోగపుథుఆరమ్మణవసేన ఏకత్థస్స బహూనం వియ వచనం బహువచనం, తథా యే యే బహవో తన్నివాసతంపుత్తసఙ్ఖాతస్సేకస్సత్థస్స రూళ్హీవసేన బహూనం వియ వచనమ్పి బహువచనం, ఏకస్సత్థస్స అఞ్ఞేనత్థేన ఏకాభిధానవసేన బహూనం వియ వచనమ్పి బహువచనం, ఏకస్సత్థస్స నిస్సితవసేన బహూనం వియ వచనమ్పి బహువచనం, ఏకస్సత్థస్స ఆరమ్మణభేదకిచ్చభేదవసేన బహూనం వియ వచనమ్పి బహువచనం. ఏవమిమేహి ఆకారేహి ఏకమ్హి వత్తబ్బే, ఏకమ్హి వియ చ వత్తబ్బే ఏకవచనం, బహుమ్హి వత్తబ్బే, బహుమ్హి వియ చ వత్తబ్బే బహువచనం హోతీతి దట్ఠబ్బం. పుథువచనం, అనేకవచనన్తి చ ఇమస్సేవ నామం.
వచనేసు అయం అత్థో, నామాఖ్యాతవిభత్తినం;
వసేన అధిగన్తబ్బో, సాసనత్థగవేసినా.
తస్మా తదత్థవిఞ్ఞాపనత్థం ఇధ నామికపయోగేహి సహేవాఖ్యాతపయోగే పవక్ఖామ – ‘‘రాజా ఆగచ్ఛతి, సహాయో మే ఆగచ్ఛతి, ఏకం చిత్త’’ మిచ్చేవమాదయో ఏకస్సత్థస్స ఏకవచనపయోగా. ‘‘రాజానో ఆగచ్ఛన్తి, సహాయా మే ఆగచ్ఛన్తి, న మే దేస్సా ఉభో పుత్తా, ద్వే తీణి’’ ఇచ్చేవమాదయో బవ్హత్థానం బహువచనపయోగా.
‘‘సా సేనా మహతీ ఆసి, బహుజ్జనో పసన్నోసి, సబ్బో తం జనో ఓజినాయతు, ఇత్థిగుమ్బస్స పవరా, బుద్ధస్సాహం వత్థయుగం అదాసిం, ద్వయం వో భిక్ఖవే దేసేస్సామి, పేమం మహన్తం రతనత్తయస్స, కరే పసాదఞ్చ నరో అవస్సం, భిక్ఖుసఙ్ఘో, బలకాయో, దేవనికాయో, అరియగణో’’- ఇచ్చేవమాదయో, ‘‘ద్వికం తిక’’మిచ్చాదయో చ సముదాయవసేన బవ్హత్థానం ఏకవచనపయోగా.
కత్థచి పన ఈదిసేసు ఠానేసు బహువచనపయోగాపి దిస్సన్తి. తథా హి ‘‘పూజితా ఞాతిసఙ్ఘేహి, దేవకాయా సమాగతా, సబ్బేతే దేవనికాయా, ద్వే దేవసఙ్ఘా, తీణి దుకాని, చత్తారి నవకాని’’ ఇచ్చేవమాదయో పయోగాపి దిస్సన్తి. ఇమే ఏకవచనవసేన వత్తబ్బస్స సముదాయస్స బహుసముదాయవసేన బహువచనపయోగాతి గహేతబ్బా, సఙ్గయ్హమానా చ బవ్హత్థబహువచనే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి విసుంయేవ వా, తస్మా బహుసముదాయాపేక్ఖబహువచనన్తి ఏతేసం నామం వేదితబ్బం.
‘‘పాణం న హనే, సస్సో సమ్పజ్జతి’’ ఇచ్చేవమాదయో జాతివసేన బవ్హత్థానం ఏకవచనపయోగా, తబ్భావసామఞ్ఞేన బవ్హత్థానం ఏకవచనపయోగాతిపి వత్తుం వట్టతి.
‘‘నాగం రట్ఠస్స పూజితం, సావత్థీ సద్ధా అహోసి పసన్నా’’ ఇచ్చేవమాదయో నిస్సయవసేన పవత్తానం నిస్సయవోహారేన వుత్తానమేకవచనపయోగా.
‘‘తిలక్ఖణం, కుసలాకుసలం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనం, ధమ్మవినయో, చిత్తసేనో చ గన్ధబ్బో, నతియా అసతి ఆగతిగతి న హోతి, ఆగతిగతియా అసతి చుతూపపాతో న హోతి’’ ఇచ్చేవమాదయో ఏకత్తలక్ఖణే బవ్హత్థానం ఏకవచనపయోగా.
‘‘ఏవం మయం గణ్హామ, అమ్హాకం పకతి, పధానన్తి ఖో మేఘియ వదమానం కిన్తి వదేయ్యామ’’ ఇచ్చేవమాదయో ఏకస్సత్థస్స అత్తవసేన బహువచనపయోగా.
‘‘తే మనుస్సా తం భిక్ఖుం ఏతదవోచుం ‘భుఞ్జథ భన్తే’తి, అహం మనుస్సేసు మనుస్సభూతా, అబ్భాగతానా’సనకం అదాసిం’’ ఇచ్చేవమాదయో ఏకస్సత్థస్స గరుకారవసేన బహువచనపయోగా.
‘‘అప్పచ్చయా ధమ్మా, అసఙ్ఖతా ధమ్మా’’ ఇచ్చేవమాదయో ఏకస్సత్థస్స అపరిచ్ఛేదవసేన బహువచనపయోగా, అనియమితసఙ్ఖావసేన బహువచనపయోగా వా.
కేచి పన ‘‘దేసనాసోతపాతవసేన బహువచనపయోగా’’తిపి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. న హి తథాగతో సతిసమ్పజఞ్ఞరహితో ధమ్మం దేసేతి, యుత్తి చ న దిస్సతి ‘‘మాతికాయం పుచ్ఛాయం విస్సజ్జనే చాతి తీసుపి ఠానేసు అప్పచ్చయాదిధమ్మే దేసేన్తో సత్థా పునప్పునం బహువచనవసేన దేసనాసోతే పతిత్వా ధమ్మం దేసేతీ’’తి.
‘‘కతమే ధమ్మా అప్పచ్చయా’’ ఇచ్చేవమాదయో ఏకస్సత్థస్స మాతికానుసన్ధినయేన బహువచనపయోగా.
‘‘ఇమే ధమ్మా అప్పచ్చయా’’ ఇచ్చేవమాదయో ఏకస్సత్థస్స పుచ్ఛానుసన్ధినయేన బహువచనపయోగా.
‘‘కతమే ధమ్మా నో పరామాసా, తే ధమ్మే ఠపేత్వా అవసేసా కుసలాకుసలాబ్యాకతా ధమ్మా’’ ఇచ్చేవమాదయో ఏకస్సత్థస్స పుచ్ఛాసభాగేన బహువచనపయోగా.
‘‘అత్థి భిక్ఖవే అఞ్ఞేవ ధమ్మా గమ్భీరా దుద్దసా దురనుబోధా సన్తా పణీతా అతక్కావచరా నిపుణా పణ్డితవేదనీయా, యే తథాగతో సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతీ’’తి అయమేకస్సత్థస్స పుథుచిత్తసమాయోగపుథుఆరమ్మణవసేన బహువచనపయోగో.
‘‘ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం మహావనే,
సన్తి పుత్తా విదేహానం, దీఘావు రట్ఠవడ్ఢనో;
తే రజ్జం కారయిస్సన్తి, మిథిలాయం పజాపతి’’ –
ఇచ్చేవమాదయో సద్దా యే యే బహవో, తన్నివాసతంపుత్తసఙ్ఖాతస్సేకత్థస్స రూళ్హీవసేన బహువచనపయోగా.
‘‘సారిపుత్తమోగ్గల్లానే ఆమన్తేసి ‘గచ్ఛథ తుమ్హే సారిపుత్తా కీటాగిరిం గన్త్వా అస్సజిపునబ్బసుకానం భిక్ఖూనం కీటాగిరిస్మా పబ్బాజనీయకమ్మం కరోథ, తుమ్హాకం ఏతే సద్ధివిహారినో’తి’’, ‘‘కచ్చి వో కులపుత్తా, ఏథ బ్యగ్ఘా నివత్తవ్హో’’ ఇచ్చేవమాదయో ఏకస్సత్థస్స అఞ్ఞేనత్థేన ఏకాభిధానవసేన బహువచనపయోగా.
‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తి’’ ఇచ్చేవమాదయో ఏకస్సత్థస్స నిస్సితవసేన బహువచనపయోగా.
‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి అయమారమ్మణభేదేన ఏకస్సత్థస్స బహువచనపయోగో.
‘‘చత్తారో సమ్మప్పధానా’’తి అయం పన కిచ్చభేదేన ఏకస్సత్థస్స బహువచనపయోగో.
తత్థ ఏకత్థేకవచనం, సముదాయాపేక్ఖేకవచనం, జాత్యాపేక్ఖేకవచనం, తన్నిస్సయాపేక్ఖేకవచనం, ఏకత్తలక్ఖణేకవచనన్తి పఞ్చవిధం ఏకవచనం భవతి. ఏత్థ పన జాత్యాపేక్ఖేకవచనం అత్థతో సామఞ్ఞాపేక్ఖేకవచనమేవాతి దట్ఠబ్బం.
బవ్హత్థబహువచనం, బహుసముదాయాపేక్ఖబహువచనం, అత్తబహువచనం, గరుకారబహువచనం, అపరిచ్ఛేదబహువచనం, మాతికానుసన్ధినయబహువచనం, పుచ్ఛానుసన్ధినయబహువచనం, పుచ్ఛాసభాగబహువచనం, పుథుచిత్తసమాయోగపుథుఆరమ్మణబహువచనం, తన్నివాసబహువచనం, తంపుత్తబహువచనం, ఏకాభిధానబహువచనం, తన్నిస్సితాపేక్ఖబహువచనం, ఆరమ్మణభేదబహువచనం, కిచ్చభేదబహువచనన్తి పన్నరసవిధం బహువచనం భవతి. ఇచ్చేవం వీసధా సబ్బాని ఏకవచనబహువచనాని సఙ్గహితాని. అత్రిదం పాళివవత్థానం –
ఏకత్థే దేకవచన-ఞ్చితరస్మితరమ్పి చ;
సముదాయజాతిఏకత్త-లక్ఖణేకవచోపి చ;
సాట్ఠకథే పిటకమ్హి, పాఠే పాయేన దిస్సరే.
గరుమ్హి చత్తనేకస్మిం, బహువచనకం పన;
పాళియం అప్పకం అట్ఠ-కథాటీకాసు తం బహుం.
తథా హి బహుకం దేక-వచనంయేవ పాళియం;
గరుమ్హి చత్తనేకస్మిం, ఇదమేత్థ నిదస్సనం.
‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞ, నమో తే పురిసుత్తమ;
తవ సాసనమాగమ్మ, పత్తోమ్హి అమతం పదం’’.
ఇచ్చేవమాదయో పాఠా, బహుధా జినసాసనే;
దిస్సన్తీతి విజానేయ్య, విద్వా అక్ఖరచిన్తకో.
సాతిసయం గరుకారా-రహస్సాపి మహేసినో;
ఏకవచనయోగేన, నిద్దేసో దిస్సతే యతో.
తతో వోహారకుసలో, కరేయ్యత్థానురూపతో;
ఏకవచనయోగం వా, ఇతరం వా సుమేధసో.
పాయేన తన్నివాసమ్హి, బహువచనకం ఠితం;
తంపుత్తే అప్పకం తన్ని-స్సయేకవచనమ్పి చ.
పుథుచిత్తాపరిచ్ఛేద-మాతికాసన్ధిఆదిసు;
బహువచనకఞ్చాపి, అప్పకన్తి పకాసయే.
ఏకాభిధానతో కిచ్చా, తథా గోచరతోపి చ;
బహువచనకం తన్ని-స్సితాపేక్ఖఞ్చ అప్పకం.
ఇచ్చేవం సప్పయోగం తు, ఞత్వాన వచనద్వయం;
కాతబ్బో పన వోహారో, యథాపాళి విభావినా.
ఇదాని కాలాదివసేన ఆఖ్యాతప్పవత్తిం దీపయిస్సామ – కాలకారకపురిసపరిదీపకం క్రియాలక్ఖణం ఆఖ్యాతికం. తత్ర కాలన్తి అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నవసేన తయో కాలా, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నాణత్తిపరికప్పకాలాతిపత్తివసేన పన ఛ, తే ఏకేకా తిపురిసకా.
వుత్తప్పకారకాలేసు, యదిదం వత్తతే యతో;
ఆఖ్యాతికం తతో తస్స, కాలదీపనతా మతా.
కారకన్తి కమ్మకత్తుభావా. తే హి ఉపచారముఖ్యసభావవసేన కరోన్తి కరణన్తి చ ‘‘కారకా’’తి వుచ్చన్తి. తేవ యథాక్కమం క్రియానిమిత్త తంసాధక తంసభావాతి వేదితబ్బా.
కమ్మం కత్తా చ భావో చ, ఇచ్చేవం కారకా తిధా;
విభత్తిపచ్చయా ఏత్థ, వుత్తా నాఞ్ఞత్ర సచ్చతో.
‘‘పరిభవియ్యతి’’చ్చాదీ, కమ్మే సిజ్ఝన్తి కారకే;
‘‘సమ్భవతీ’’తిఆదీని, సిజ్ఝరే కత్తుకారకే.
‘‘విభవియ్యతి’’ఇచ్చాదీ, భావే సిజ్ఝన్తి కారకే;
తివిధేస్వేవమేతేసు, విభత్తిపచ్చయా మతా.
కారకత్తయముత్తం యం, ఆఖ్యాతం నత్థి సబ్బసో;
తస్మా తద్దీపనత్తమ్పి, తస్సాఖ్యాతస్స భాసితం.
కారకత్తం తు భావస్స, సచేపి న సమీరితం;
కారకలక్ఖణే తేన, భావేన చ అవత్థునా.
క్రియానిప్ఫత్తి నత్థీతి, యుత్తితోపి చ నత్థి తం;
తథాపాఖ్యాతికే తస్స, తబ్బోహారో నిరుత్తియం;
పతిట్ఠితనయోవాతి, మన్త్వా అమ్హేహి భాసితో.
పురిసోతి ఏకవచనబహువచనకా పఠమమజ్ఝిముత్తమపురిసా. తత్థ పఠమపురిసో ఆఖ్యాతపదేన తుల్యాధికరణే సాధకవాచకే వా కమ్మవాచకే వా తుమ్హా’మ్హసద్దవజ్జితే పచ్చత్తవచనభూతే నామమ్హి ‘‘అభినీహారో సమిజ్ఝతి, బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసుఞాణ’’న్తిఆదీసు వియ పయుజ్జమానేపి, తట్ఠానియత్తే సతి ‘‘భాసతి వా కరోతి వా, పీళియక్ఖోతి మం విదూ, వుచ్చతీతి వచన’’న్తిఆదీసు వియ అప్పయుజ్జమానేపి సబ్బధాతూహి పరో హోతి. కత్థచి పన పాళిప్పదేసే నామస్స అప్పయుత్తత్తా పఠమపురిసపయోగత్థో దురనుబోధో భవతి, యథా ‘‘దుక్ఖం తే వేదయిస్సామి, తత్థ అస్సాసయన్తు మ’’న్తి. తథా హి ఏత్థ ‘‘పాదా’’తి పాఠసేసో, తస్మిం దుక్ఖసాసనారోచనే వత్తుం అవిసహనవసేన కిలమన్తం మం దేవస్స ఉభో పాదా అస్సాసేన్తు, విస్సట్ఠో కథేహీతి మం వదథాతి అధిప్పాయో చ భవతి.
అధిప్పాయో సుదుబ్బోధో, యస్మా విజ్జతి పాళియం;
తస్మా ఉపట్ఠహం గణ్హే, గరుం గరుమతం విదూ.
తత్రిమాని భూధాతాధికారత్తా భూధాతువసేన నిదస్సనపదాని. సో పరిభవతి, తే పరిభవన్తి, పరిభవతి, పరిభవన్తి. సపత్తో అభిభవియతే, సబ్బా విత్యా’నుభూయతే, అభిభవియతే, అనుభూయతేతి. యత్థ సతిపి నామస్స సాధకవాచకత్తే అపచ్చత్తవచనత్తా ఆఖ్యాతపదేన తుల్యాధికరణతా న లబ్భతి, తత్థ కమ్మవాచకం పచ్చత్తవచనభూతం తుల్యాధికరణపదం పటిచ్చ పఠమపురిసాదయో తయో లబ్భన్తి. తం యథా? పరిభవియ్యతే పురిసో దేవదత్తేన, పరిభవియ్యసే త్వం దేవదత్తేన, పరిభవియ్యమ్హే మయం అకుసలేహి ధమ్మేహి. ఏత్థ పనిదం వచనం న వత్తబ్బం ‘‘నిన్దన్తి తుణ్హిమాసిన’న్తిఆదీసు సతిపి నామస్స కమ్మవాచకత్తే అపచ్చత్తవచనత్తా ఆఖ్యాతపదేన తుల్యాధికరణతా న లబ్భతీతి పఠమపురిసుప్పత్తి న సియా’’తి. కస్మాతి చే? ‘‘నిన్దన్తి తుణ్హిమాసిన’’న్తిఆదీసు ‘‘జనా’’తి అజ్ఝాహరితబ్బస్స సాధకవాచకస్స నామస్స సద్ధిమాఖ్యాతపదేన తుల్యాధికరణభావస్స ఇచ్ఛితత్తా. ఏవముత్తరత్రాపి నయో.
మజ్ఝిమపురిసో ఆఖ్యాతపదేన తుల్యాధికరణే సాధకవాచకే వా కమ్మవాచకే వా పచ్చత్తవచనభూతే తుమ్హసద్దే పయుజ్జమానేపి, తట్ఠానియత్తే సతి అప్పయుజ్జమానేపి సబ్బధాతూహి పరో హోతి. త్వం అతిభవసి, తుమ్హే అతిభవథ, అతిభవసి, అతిభవథ. త్వం పరిభవియసే దేవదత్తేన, తుమ్హే పరిభవియవ్హే. యత్థ సతిపి తుమ్హసద్దస్స సాధకవాచకత్తే అపచ్చత్తవచనత్తా ఆఖ్యాతపదేన తుల్యాధికరణతా న లబ్భతి, న తత్థ మజ్ఝిమపురిసో హోతి. ఇతరే పన ద్వే హోన్తి కమ్మవాచకం పచ్చత్తవచనభూతం తుల్యాధికరణపదం పటిచ్చ. తం యథా? తయా అభిభవియతే సపత్తో, తయా అభిభవియే అహం.
ఉత్తమపురిసో ఆఖ్యాతపదేన తుల్యాధికరణే సాధకవాచకే వా కమ్మవాచకే వా పచ్చత్తవచనభూతే అమ్హసద్దే పయుజ్జమానేపి, తట్ఠానియత్తే సతి అప్పయుజ్జమానేపి సబ్బధాతూహి పరో హోతి. అహం పరిభవామి, మయం పరిభవామ, పరిభవామి, పరిభవామ. అహం పరిభవియ్యామి అకుసలేహి ధమ్మేహి, మయం పరిభవియ్యామ, పరిభవియ్యామి, పరిభవియ్యామ. యత్థ సతిపి అమ్హసద్దస్స సాధకవాచకత్తే అపచ్చత్తవచనత్తా ఆఖ్యాతపదేన తుల్యాధికరణతా న లబ్భతి, న తత్థ ఉత్తమపురిసో హోతి. ఇతరే పన ద్వే హోన్తి కమ్మవాచకం పచ్చత్తవచనభూతం తుల్యాధికరణపదం పటిచ్చ. తం యథా? మయా అనుభవియతే సమ్పత్తి, మయా అభిభవియసే త్వం. ఏవం యత్థ యత్థ సాధకవాచకానం వా కమ్మవాచకానం వా నామాదీనం పచ్చత్తవచనభూతానం ఆఖ్యాతపదేహి తుల్యాధికరణత్తే లద్ధే తత్థ తత్థ పఠమపురిసాదయో లబ్భన్తి, తస్మా నామాదీనం పచ్చత్తవచనభూతానం తుల్యాధికరణభావోయేవ పఠమపురిసాదీనముప్పత్తియా కారణం.
ద్విన్నం తిణ్ణం వా పురిసానమేకాభిధానే పరో పురిసో గహేతబ్బో. ఏత్థ ఏకాభిధానం నామ ఏకతో అభిధానం ఏకకాలాభిధానఞ్చ. తఞ్చ ఖో చసద్దపయోగేయేవ, అచసద్దపయోగే భిన్నకాలాభిధానే తగ్గహణాభావతో. ‘‘తుమ్హే అత్థకుసలా భవథ, మయమత్థకుసలా భవామ’’ ఇచ్చేవమాదయో తప్పయోగా. తత్థ తుమ్హే అత్థకుసలా భవథ – ఇచ్చేతస్మిం వోహారే ‘‘సో చ అత్థకుసలో భవతి, త్వఞ్చ అత్థకుసలో భవసి, తుమ్హే అత్థకుసలా భవథా’’తి ఏవం ద్విన్నమేకాభిధానే పరో పురిసో గహేతబ్బో. ‘‘మయమత్థకుసలా భవామ’’ ఇచ్చేతస్మిం పన ‘‘సో చ అత్థకుసలో భవతి, అహఞ్చ అత్థకుసలో భవామి, మయమత్థకుసలా భవామా’’తి వా ‘‘త్వఞ్చ అత్థకుసలో భవసి, అహఞ్చ అత్థకుసలో భవామి, మయమత్థకుసలా భవామా’’తి వా ఏవమ్పి ద్విన్నమేకాభిధానే పరో పురిసో గహేతబ్బో. ‘‘సో చ అత్థకుసలో భవతి, త్వఞ్చ అత్థకుసలో భవసి, అహఞ్చ అత్థకుసలో భవామి, మయమత్థకుసలా భవామా’’తి వా ‘‘సో చ అత్థకుసలో భవతి, తే చ అత్థకుసలా భవన్తి, త్వఞ్చ అత్థకుసలో భవసి, తుమ్హే చ అత్థకుసలా భవథ, అహఞ్చ అత్థకుసలో భవామి, మయమత్థకుసలా భవామా’’తి వా ఏవం తిణ్ణమేకాభిధానే పరో పురిసో గహేతబ్బో.
అపరోపి అత్థనయో వుచ్చతి – ‘‘త్వఞ్చ అత్థకుసలో భవసి, సో చ అత్థకుసలో భవతి, తుమ్హే అత్థకుసలా భవథా’’తి వా ‘‘అహఞ్చ అత్థకుసలో భవామి, సో చ అత్థకుసలో భవతి, మయమత్థకుసలా భవామా’’తి వా ఇమినా నయేన అనేకప్పభేదో అత్థనయో. ఏవం సేసాసు విభత్తీసు పఞ్చమీసత్తమియాదీసు పరోపురిసో గహేతబ్బో. సబ్బేసు చ క్రియాపదేసు బవ్హత్థవాచకేసు బహువచనన్తేసు, న పన బహువచనన్తేసుపి ఏకస్సత్తనో వాచకేసు గరుకాతబ్బస్సేకస్సత్థస్స వాచకేసు చ క్రియాపదేసు. ఏత్థ చోదనాసన్దీపనియో ఇమా గాథా –
‘‘త్వఞ్చ భవసి సో చాపి, భవతి’’చ్చాదిభాసనే;
‘‘తుమ్హే భవథ’’ ఇచ్చాది, పరోపోసో కథం సియా?;
‘‘అహం భవామి సో చాపి, భవతి’’చ్చాదిభాసనే;
‘‘మయం భవామ’’ఇచ్చాది, ఉత్తమో చ కథం సియా?;
ఏత్థ చ వుచ్చతే –
పచ్ఛా వుత్తో పరో నామ, సఞ్ఞాయ పటిపాటియా;
ఏవం పన గహేతబ్బో, పరోపురిసనామకో.
పఠమమ్హా పరో నామ, మజ్ఝిమో ఉత్తమోపి చ;
మజ్ఝిమమ్హా పరో నామ, ఉత్తమో పురిసో రుతో.
ఏవం తు గహణఞ్హేత్థ, వోహారస్సానులోమకం;
దోసో తదనులోమమ్హి, గహణస్మిం న విజ్జతి.
‘‘త్వఞ్చ భద్దే సుఖీ హోహి, ఏసో చాపి మహామిగో’’;
ఇతి పాఠో యతో దిట్ఠో, తస్మా ఏవం వదేమసే.
‘‘తుమ్హే ద్వే సుఖితా హోథ’’, ఇచ్చత్థో తత్థ దిస్సతి;
ఏవంప్యయం నయో వుత్తో, అత్తనోమతియా మమ.
అత్తనోమతి కిఞ్చాపి, కథితా సబ్బదుబ్బలా;
తథాపి నయమాదాయ, కథితత్తా అకోపియా.
‘‘ధమ్మేన రజ్జం కారేన్తం, రట్ఠా పబ్బాజయిత్థ మం;
త్వఞ్చ జానపదా చేవ, నేగమా చ సమాగతా’’.
‘‘అహఞ్చ మద్దిదేవీ చ, జాలీకణ్హాజినా చుభో;
అఞ్ఞమఞ్ఞం సోకనుదా, వసామ అస్సమే తదా’’.
ఏతా గాథాపి ఏతస్స, అత్థస్స పన సాధికా;
తాసు వుత్తనయేనేవ, అత్థో సుపాకటో సియా;
ఏవం విఞ్ఞూహి విఞ్ఞేయ్యం, బహునా భాసితేన కిం.
ఆకారేన మనాపేన, కథనే యేన కేనచి;
న విరుజ్ఝతి చే అత్థో, తం పమాణం సుధీమతం.
పురిసత్తయతో ఏసో, పరోపురిసనామకో;
నుపలబ్భతి పచ్చేకం, తదన్తోగధతోవ యం.
పాటవత్థాయ సోతూనం, వోహారత్థేసు సబ్బసో;
విసుం అలబ్భమానోపి, లబ్భమానోవ ఉద్ధటో.