౧. సవికరణాఖ్యాతవిభాగ

తత్థ ధాతూతి కేనట్ఠేన ధాతు? సకత్థమ్పి ధారేతీతి ధాతు, అత్థాతిసయయోగతో పరత్థమ్పి ధారేతీతి ధాతు, వీసతియా ఉపసగ్గేసు యేన కేనచి ఉపసగ్గేన అత్థవిసేసకారణేన పటిబద్ధా అత్థవిసేసమ్పి ధారేతీతి ధాతు, ‘‘అయం ఇమిస్సా అత్థో, అయమితో పచ్చయో పరో’’తిఆదినా అనేకప్పకారేన పణ్డితేహి ధారియతి ఏసాతిపి ధాతు, విదహన్తి విదునో ఏతాయ సద్దనిప్ఫత్తిం అయలోహాదిమయం అయలోహాదిధాతూహి వియాతిపి ధాతు. ఏవం తావ ధాతుసద్దస్సత్థో వేదితబ్బో.

ధాతుసద్దో జినమతే, ఇత్థిలిఙ్గత్తనే మతో;

సత్థే పుల్లిఙ్గభావస్మిం, కచ్చాయనమతే ద్విసు.

అథ వా జినమతే ‘‘తతో గోతమిధాతూనీ’’తి ఏత్థ ధాతుసద్దో లిఙ్గవిపల్లాసే వత్తతి ‘‘పబ్బతాని వనాని చా’’తి ఏత్థ పబ్బతసద్దో వియ, న పనేత్థ వత్తబ్బం ‘‘అట్ఠివాచకత్తా నపుంసకనిద్దేసో’’తి అట్ఠివాచకత్తేపి ‘‘ధాతుయో’’తి ఇత్థిలిఙ్గదస్సనతో. భూవాదయో సద్దా ధాతవో. సేయ్యథిదం? భూ ఇ కు కే తక్క తక తకి సుకఇచ్చాదయో. గణతో తే అట్ఠవిధా భూవాదిగణో రుధాదిగణో దివాదిగణో స్వాదిగణో కియాదిగణో గహాదిగణో తనాదిగణో చురాదిగణో చాతి. ఇదాని తేసం వికరణసఞ్ఞితే పచ్చయే దస్సేస్సామ. అనేకవిధా హి పచ్చయా నానప్పకారేసు నామనామ కితనామ సమాసనామ తద్ధితనామాఖ్యాతేసు పవత్తనతో. సఙ్ఖేపతో పన దువిధావ నామపచ్చయో ఆఖ్యాతపచ్చయో చాతి. తత్రాపి ఆఖ్యాతపచ్చయా దువిధా వికరణపచ్చయనోవికరణపచ్చయవసేన. తత్థ వికరణపచ్చయో అకారాదిసత్తరసవిధో అగ్గహితగ్గహణేన పన్నరసవిధో చ. నోవికరణపచ్చయో పన ఖ ఛ సాదినేకవిధో. యే రూపనిప్ఫత్తియా ఉపకారకా అత్థవిసేసస్స జోతకా వా అజోతకా వా లోపనీయా వా అలోపనీయా వా, తే సద్దా పచ్చయా.

పటిచ్చ కారణం తం తం, ఏన్తీతి పచ్చయాథ వా;

పటిచ్చ సద్దనిప్ఫత్తి, ఇతో ఏతీతి పచ్చయా.

నామికప్పచ్చయానం యో, విభాగో ఆవి హేస్సతి;

నామకప్పే యతో తస్మా, న తం విత్థారయామసే.

యో నోవికరణానం తు, పచ్చయానం విభాగతో;

సో పనాఖ్యాతకప్పమ్హి, విత్థారేనా’గమిస్సతీతి.

ఇచ్చానేకవిధేసు పచ్చయేసు ‘‘వికరణపచ్చయా నామ ఇమే’’తి సల్లక్ఖేతబ్బా. కథం? భూవాదిగణతో అపచ్చయో హోతి కత్తరి, రుధాదిగణతో అకారివణ్ణేకారోకారపచ్చయా హోన్తి కత్తరి, పుబ్బమజ్ఝట్ఠానే నిగ్గహీతాగమో చ, దివాదిగణతో యపచ్చయో హోతి కత్తరి, స్వాదిగణతో ణు ణా ఉణాపచ్చయా హోన్తి కత్తరి, కియాదిగణతో నాపచ్చయో హోతి కత్తరి, గహాదిగణతో ప్ప ణ్హాపచ్చయా హోన్తి కత్తరి, తనాదిగణతో ఓ యిరపచ్చయా హోన్తి కత్తరి, చురాదిగణతో ణే ణయపచ్చయా హోన్తి కత్తరి.

అకారో చ ఇవణ్ణో చ, ఏ ఓకారా చ యో తథా;

ణు ణా ఉణా చ నా ప్ప ణ్హా-యిరా ణే ణయపచ్చయా.

అగ్గహితగ్గహణేన, ఏవం పన్నరసే’రితా;

వికరణవ్హయా ఏతే, పచ్చయాతి విభావయే.

యే ఏవం నిద్దిట్ఠేహి వికరణపచ్చయేహి తదఞ్ఞేహి చ సప్పచ్చయా అట్ఠవిధా ధాతుగణా సుత్తన్తేసు బహూపకారా, తేస్వాయం భూవాదిగణో. భూ సత్తాయం, భూధాతు విజ్జమానతాయం వత్తతి. సకమ్మికాకమ్మికాసు ధాతూసు అయం అకమ్మికా ధాతు, న పన ‘‘ధమ్మభూతో’’తిఆదీసు పత్తిఅత్థవాచికా అపరా భూధాతు వియ సకమ్మికా. ఏసా హి పరిఅభిఆదీహి ఉపసగ్గేహి యుత్తాయేవ సకమ్మికా భవతి, న ఉప పరా పాతుఆదీహి ఉపసగ్గనిపాతేహి యుత్తాపి. అతో ఇమిస్సా సిద్ధాని రూపాని ద్విధా ఞేయ్యాని అకమ్మకపదాని సకమ్మకపదాని చాతి.

సుద్ధకత్తుక్రియాపదనిద్దేస

తత్ర భవతి ఉబ్భవతి సముబ్భవతి పభవతి పరాభవతి సమ్భవతి విభవతి, భోతి సమ్భోతి విభోతి పాతుభవతి పాతుబ్భవతి పాతుభోతి, ఇమాని అకమ్మకపదాని. ఏత్థ పాతుఇతి నిపాతో, సో ‘‘ఆవిభవతి తిరోభవతీ’’తిఆదీసు ఆవి తిరోనిపాతా వియ భూధాతుతో నిప్ఫన్నాఖ్యాతసద్దస్స నేవ విసేసకరో, న చ సకమ్మకత్తసాధకో. ఉఇచ్చాదయో ఉపసగ్గా, తే పన విసేసకరా, న సకమ్మకత్తసాధకా. యేసమత్థో కమ్మేన సమ్బన్ధనీయో న హోతి, తాని పదాని అకమ్మకాని. అకమ్మకపదానం యథారహం సకమ్మకాకమ్మకవసేన అత్థో కథేతబ్బో. పరిభోతి పరిభవతి, అభిభోతి అభిభవతి, అధిభోతి అధిభవతి, అతిభోతి అతిభవతి, అనుభోతి అనుభవతి, సమనుభోతి సమనుభవతి, అభిసమ్భోతి అభిసమ్భవతి, ఇమాని సకమ్మకపదాని. ఏత్థ పరిఇచ్చాదయో ఉపసగ్గా, తే భూధాతుతో నిప్ఫన్నాఖ్యాతసద్దస్స విసేసకరా చేవ సకమ్మకత్తసాధకా చ. యేసమత్థో కమ్మేన సమ్బన్ధనీయో, తాని పదాని సకమ్మకాని. సకమ్మకపదానం సకమ్మకవసేన అత్థో కథేతబ్బో, క్వచి అకమ్మకవసేనపి. ఏవం సుద్ధకత్తుక్రియాపదాని భవన్తి. ఉద్దేసోయం.

తత్ర భవతీతి హోతి విజ్జతి పఞ్ఞాయతి సరూపం లభతి. ఉబ్భవతీతి ఉప్పజ్జతి సరూపం లభతి. సముబ్భవతీతి సముప్పజ్జతి సరూపం లభతి. పభవతీతి హోతి సమ్భవతి. అథ వా పభవతీతి యతో కుతోచి సన్దతి, న విచ్ఛిజ్జతి, అవిచ్ఛిన్నం హోతి, తం తం ఠానం విసరతి. పరాభవతీతి పరాభవో హోతి బ్యసనం ఆపజ్జతి అవుద్ధిం పాపుణాతి. సమ్భవతీతి సుట్ఠు భవతి వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జతి. విభవతీతి ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి విపజ్జతి, విసేసతో వా భవతి సమ్పజ్జతి. భోతి సమ్భోతి విభోతీతి ఇమాని ‘‘భవతి సమ్భవతి విభవతీ’’తి ఇమేహి యథాక్కమం సమాననిద్దేసాని. పాతుభవతీతి పకాసతి దిస్సతి పఞ్ఞాయతి పాకటం హోతి. పాతుబ్భవతి పాతుభోతీతి ఇమాని ‘‘పాతుభవతీ’’తి ఇమినా సమాననిద్దేసాని. ఏవం అకమ్మకపదానం యథారహం సకమ్మకాకమ్మకవసేన అత్థకథనం దట్ఠబ్బం. ఏవముత్తరత్రాపి అఞ్ఞేసమ్పి అకమ్మకపదానం.

పరిభోతిదుకాదీసు పన సత్తసు దుకేసు యథాక్కమం ద్వే ద్వే పదాని సమానత్థాని, తస్మా ద్వే ద్వే పదానియేవ గహేత్వా నిద్దిసిస్సామ. తత్ర పరిభోతి పరిభవతీతి పరం హింసతి పీళేతి, అథ వా హీళేతి అవజానాతి. అభిభోతి అభిభవతీతి పరం అజ్ఝోత్థరతి మద్దతి. అధిభోతి అధిభవతీతి పరం అభిమద్దిత్వా భవతి అత్తనో వసం వత్తాపేతి. అతిభోతి అతిభవతీతి పరం అతిక్కమిత్వా భవతి. అనుభోతి అనుభవతీతి సుఖదుక్ఖం వేదేతి పరిభుఞ్జతి సుఖదుక్ఖపటిసంవేదీ హోతి. సమనుభోతి సమనుభవతీతి సుఖదుక్ఖం సుట్ఠు వేదేతి సుట్ఠు పరిభుఞ్జతి సుట్ఠు సుఖదుక్ఖపటిసంవేదీ హోతి. అభిసమ్భోతి అభిసమ్భవతీతి పరం అజ్ఝోత్థరతి మద్దతి. ఏవం సకమ్మకపదానం సకమ్మకవసేన అత్థకథనం దట్ఠబ్బం. కత్థచి పన గచ్ఛతీతి పవత్తతీతి ఏవం అకమ్మకవసేనపి. ఏవముత్తరత్రాపి అఞ్ఞేసం సకమ్మకపదానం.

అపచ్చయో పరో హోతి, భూవాదిగణతో సతి;

సుద్ధకత్తుక్రియాఖ్యానే, సబ్బధాతుకనిస్సితే.

అయం సుద్ధకత్తుక్రియాపదానం నిద్దేసో.

హేతుకత్తుక్రియాపదనిద్దేస

భావేతి విభావేతిసమ్భావేతి పరిభావేతి, ఏవం హేతుకత్తుక్రియాపదాని భవన్తి. ఏకకమ్మకవసేనేసమత్థో గహేతబ్బో. పచ్ఛిమస్స పన ద్వికమ్మకవసేనపి. పరిభావాపేతి అభిభావాపేతి అనుభావాపేతి, ఏవమ్పి హేతుకత్తుక్రియాపదాని భవన్తి. ద్వికమ్మకవసేనేసమత్థో గహేతబ్బో. ఇచ్చేవం ద్విధా హేతుకత్తుక్రియాపదాని ఞేయ్యాని, అఞ్ఞానిపి గహేతబ్బాని.

తత్ర భావేతీతి పుగ్గలో భావేతబ్బం యం కిఞ్చి భావేతి ఆసేవతి బహులీకరోతి, అథ వా భావేతీతి వడ్ఢేతి. విభావేతీతి భావేతబ్బం యం కిఞ్చి విభావేతి విసేసేన భావేతి, వివిధేన వా ఆకారేన భావేతి భావయతి వడ్ఢేతి, అథ వా విభావేతీతి అభావేతి అన్తరధాపేతి. సమ్భావేతీతి యస్స కస్సచి గుణం సమ్భావేతి సమ్భావయతి సుట్ఠు పకాసేతి ఉక్కంసేతి. పరిభావేతీతి పరిభావేతబ్బం యం కిఞ్చి పరిభావేతి పరిభావయతి సమన్తతో వడ్ఢేతి. ఏవం ఏకకమ్మకవసేనత్థో గహేతబ్బో. అథ వా పరిభావేతీతి వాసేతబ్బం వత్థుం పరిభావేతి పరిభావయతి వాసేతి గన్ధం గాహాపేతి. ఏవం ద్వికమ్మకవసేనాపి అత్థో గహేతబ్బో. పరిభావాపేతీతి పుగ్గలో పుగ్గలేన సపత్తం పరిభావాపేతి హింసాపేతి, అథ వా పరిభావాపేతీతి హీళాపేతి అవజానాపేతి. అభిభావాపేతీతి పుగ్గలో పుగ్గలేన సపత్తం అభిభావాపేతి అజ్ఝోత్థరాపేతి. అనుభావాపేతీతి పుగ్గలో పుగ్గలేన సమ్పత్తిం అనుభావాపేతి పరిభోజేతి.

పయుత్తో కత్తునా యోగే, ఠితోయేవాప్పధానియే;

క్రియం సాధేతి ఏతస్స, దీపకం సాసనే పదం.

కరణవచనంయేవ, యేభుయ్యేన పదిస్సతి;

ఆఖ్యాతే కారితట్ఠానం, సన్ధాయ కథితం ఇదం.

న నామే కారితట్ఠానం, ‘‘బోధేతా’’ ఇతిఆదికం;

‘‘సునఖేహిపి ఖాదాపేన్తి’’, ఇచ్చాదీని పదాని చ;

ఆహరిత్వాన దీపేయ్య, పయోగకుసలో బుధో.

తత్రిదం కరణవచనం కమ్మత్థదీపకం, ఉపయోగసామివచనానిపి తద్దీపకాని యోజేతబ్బాని. కథం? పరిభావాపేతీతి పుగ్గలో పుగ్గలం సపత్తం పరిభావాపేతీతి, తథా పరిభావాపేతీతి పుగ్గలో పుగ్గలస్స సపత్తం పరిభావాపేతీతి. సేసాని నయానుసారేన నిద్దిసితబ్బాని. ఏవం సబ్బానేతాని కరణోపయోగసామివచనాని కమ్మత్థదీపకానియేవ హోన్తి, తస్మా ద్వికమ్మకవసేనత్థో గహేతబ్బో.

అయం హేతుకత్తుక్రియాపదానం నిద్దేసో.

కమ్మక్రియాపదనిద్దేస

భవియతే విభవియతే పరిభవియతే అభిభవియతే అనుభవియతే పరిభూయతే అభిభూయతే అనుభూయతే, ఏవం కమ్మునో క్రియాపదాని భవన్తి. అఞ్ఞథా చ భవియ్యతే విభవియ్యతే పరిభవియ్యతే అభిభవియ్యతే అనుభవియ్యతే పరిభుయ్యతే అభిభుయ్యతే అనుభుయ్యతేతి. ఏత్థ కమ్మునో క్రియాపదానియేవ కమ్మకత్తునో క్రియాపదాని కత్వా యోజేతబ్బాని. విసుఞ్హి కమ్మకత్తునో క్రియాపదాని న లబ్భన్తి.

తత్ర భవియతేతి భావేతబ్బం యం కిఞ్చి పుగ్గలేన భావియతే ఆసేవియతే బహులీకరియతే, అథ వా భవియతేతి వడ్ఢియతే. విభవియతేతి విభావేతబ్బం యం కిఞ్చి పుగ్గలేన విభవియతే విసేసేన భవియతే, వివిధేన వా ఆకారేన భవియతే వడ్ఢియతే, అథ వా విభవియతేతి అభవియతే అన్తరధాపియతే. పరిభవియతేతి సపత్తో పుగ్గలేన పరిభవియతే హింసియతే, అథ వా పరిభవియతేతి హీళియతే అవజానియతే. అభిభవియతేతి సపత్తో పుగ్గలేన అభిభవియతే అజ్ఝోత్థరియతే అభిమద్దియతే. అనుభవియతేతి సమ్పత్తి పుగ్గలేన అనుభవియతే పరిభుఞ్జియతే. పరిభూయతేతిఆదీని తీణి ‘‘పరిభవియతే’’తిఆదీహి తీహి సమాననిద్దేసాని. సేసాని పన యథావుత్తేహి యం కమ్మమేవ పధానతో గహేత్వా నిద్దిసియతి పదం, తం కమ్మత్థదీపకం. తస్మా కత్తరి ఏకవచనేన నిద్దిట్ఠేపి యది కమ్మం బహువచనవసేన వత్తబ్బం, బహువచనన్తఞ్ఞేవ కమ్మునో క్రియాపదం దిస్సతి. యది పనేకవచనవసేన వత్తబ్బం, ఏకవచనన్తఞ్ఞేవ. తథా కత్తరి బహువచనేన నిద్దిట్ఠేపి యది కమ్మం ఏకవచనవసేన వత్తబ్బం, ఏకవచనన్తఞ్ఞేవ కమ్మునో క్రియాపదం దిస్సతి. యది పన బహువచనవసేన వత్తబ్బం, బహువచనన్తఞ్ఞేవ. కథం? భిక్ఖునా ధమ్మో భవియతే, భిక్ఖునా ధమ్మా భవియన్తే, భిక్ఖూహి ధమ్మో భవియతే, భిక్ఖూహి ధమ్మా భవియన్తేతి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ కమ్మునో క్రియాపదేసు వోహారో కాతబ్బో. యస్మిం పన కమ్మునో క్రియాపదే కమ్మత్థదీపకే కమ్మభూతస్సేవత్థస్స కత్తుభావపరికప్పో హోతి, తం కమ్మకత్తుత్థదీపకం, తం కమ్మునో క్రియాపదతో విసుం న లబ్భతి. అయం పనేత్థ అత్థవిఞ్ఞాపనే పయోగరచనా. సయమేవ పరిభవియతే దుబ్భాసితం భణం బాలో తప్పచ్చయా అఞ్ఞేహి పరిభూతోపి, సయమేవ అభిభవియతే పాపకారీ నిరయే నిరయపాలేహి అభిభూతోపి తథారూపస్స కమ్మస్స సయం కతత్తాతి. ఏత్థ హి సయమేవ పీయతే పానీయం, సయమేవ కటో కరియతేతిఆదీసు వియ సుఖాభిసఙ్ఖరణీయతా లబ్భతేవ, తతో కమ్మకత్తుతా చ.

అయం కమ్మునో క్రియాపదానం నిద్దేసో.

భావక్రియాపదనిద్దేస

భూయతే భవియతే ఉబ్భవియతే, ఏవం భావస్స క్రియాపదాని భవన్తి. అఞ్ఞథా చ భుయ్యతే భవియ్యతే ఉబ్భవియ్యతేతి. తత్ర యథా ఠీయతేపదస్స ఠానన్తి భావవసేన అత్థకథనమిచ్ఛన్తి, ఏవం భూయతేతిఆదీనమ్పి భవనన్తిఆదినా భావవసేన అత్థకథనమిచ్ఛితబ్బం. యథా చ ఠానం ఠితి భవనన్తిఆదీహి భావవాచకకితన్తనామపదేహి సద్ధిం సమ్బన్ధే ఛట్ఠియోజనమిచ్ఛన్తి, న తథా ఠీయతే భూయతేతిఆదీహి భావవాచకాఖ్యాతపదేహి సద్ధిం సమ్బన్ధే ఛట్ఠియోజనా ఇచ్ఛితబ్బా సమ్బన్ధే పవత్తఛట్ఠియన్తసద్దేహి అసమ్బన్ధనీయత్తా ఆఖ్యాతికపదానం. యస్మిం పయోగే యం కమ్మునో క్రియాపదేన సమానగతికం కత్వా వినా కమ్మేన నిద్దిసియతి క్రియాపదం, కత్తువాచకపదం పన పచ్చత్తవచనేన వా కరణవచనేన వా నిద్దిసియతి, తం తత్థ భావత్థదీపకం. న హి సబ్బథా కత్తారమనిస్సాయ భావో పవత్తతి. ఏవం సన్తేపి భావో నామ కేవలో భవనలవనపచనాదికో ధాతుఅత్థోయేవ. అక్ఖరచిన్తకా పన ‘‘ఠీయతే భూయతే’’తిఆదీసు భావవిసయేసు కరణవచనమేవ పయుఞ్జన్తి ‘‘నను నామ పబ్బజితేన సునివత్థేన భవితబ్బం సుపారుతేన ఆకప్పసమ్పన్నేనా’’తిఆదీసు వియ, తస్మా తేసం మతే ‘‘తేన ఉబ్భవియతే’’తి కరణవచనేన యోజేతబ్బం. జినమతేన పన ‘‘సో భూయతే’’తిఆదినా పచ్చత్తవచనేనేవ. సచ్చసఙ్ఖేపప్పకరణే హి ధమ్మపాలాచరియేన, నిద్దేసపాళియం పన ధమ్మసేనాపతినా, ధజగ్గసుత్తన్తే భగవతా చ భావపదం పచ్చత్తవచనాపేక్ఖవసేను’చ్చారితం.

కథితో సచ్చసఙ్ఖేపే, పచ్చత్తవచనేన వే,

‘‘భూయతే’’ ఇతి సద్దస్స, సమ్బన్ధో భావదీపనో.

నిద్దేసపాళియం ‘‘రూపం, విభోతి విభవియ్యతి’’;

ఇతి దస్సనతో వాపి, పచ్చత్తవచనం థిరం.

తథా ధజగ్గసుత్తన్తే, మునినాహచ్చభాసితే;

‘‘సో పహీయిస్సతి’’ ఇతి, పాళిదస్సనతోపి చ.

పారమితానుభావేన, మహేసీనంవ దేహతో;

సన్తి నిప్ఫాదనా, నేవ, సక్కతాదివచో వియ.

పచ్చత్తదస్సనేనేవ, పురిసత్తయయోజనం;

ఏకవచనికఞ్చాపి, బహువచనికమ్పి చ;

కాతబ్బమితి నో ఖన్తి, పరస్సపదఆదికే.

తస్మా రూపం విభవియ్యతి, రూపాని విభవియ్యన్తి, త్వం విభవియ్యసి, తుమ్హే విభవియ్యథ, అహం విభవియ్యామి, మయం విభవియ్యామ, రూపం విభవియ్యతే, రూపాని విభవియ్యన్తే ఇచ్చేవమాది జినవచనానురూపతో యోజేతబ్బం. అత్రాయం పదసోధనా –

విభవియ్యతీతి ఇదం, కమ్మపదసమానకం;

న చ కమ్మపదం నాపి, కమ్మకత్తుపదాదికం.

యది కమ్మపదం ఏతం, పచ్చత్తవచనం పన;

కమ్మం దీపేయ్య కరణ-వచనం కత్తుదీపకం.

యది కమ్మకత్తుపదం, ‘‘పీయతే’’తి పదం వియ;

సియా సకమ్మకం, నేతం, తథా హోతీతి దీపయే.

యది కత్తుపదం ఏతం, విభవతిపదం వియ;

వినా యపచ్చయం తిట్ఠే, న తథా తిట్ఠతే ఇదం.

న కత్తరి భువాదీనం, గణే యపచ్చయో రుతో;

దివాదీనం గణేయేవ, కత్తరి సముదీరితో.

న భూధాతు దివాదీనం, ధాతూనం దిస్సతే గణే;

భూవాదికచురాదీనం, గణేసుయేవ దిస్సతి.

‘‘విభవియ్యతి’’ ఇచ్చాదో, తస్మా యపచ్చయో పన;

భావేయేవాతి విఞ్ఞేయ్యం, విఞ్ఞునా సమయఞ్ఞునా.

ఏత్థ హి పాకటం కత్వా, భావకారకలక్ఖణం;

దస్సయిస్సామహం దాని, సక్కచ్చం మే నిబోధథ.

‘‘తిస్సో గచ్ఛతి’’ఇచ్చత్ర, కత్తారం కత్తునో పదం;

‘‘ధమ్మో దేసియతి’’చ్చత్ర, కమ్మం తు కమ్మునో పదం.

సరూపతో పకాసేతి, తస్మా తే పాకటా ఉభో;

తథా విభవియ్యతీతి-ఆదిభావపదం పన.

సరూపతో న దీపేతి, కారకం భావనామకం;

దబ్బభూతం తు కత్తారం, పకాసేతి సరూపతో.

కత్తారం పన దీపేన్తం, కత్తుసన్నిస్సితమ్పి తం;

భావం దీపేతి స్వాకారో, పచ్చయేన విభావితో.

యస్మా చ కత్తుభావేన, భావో నామ న తిట్ఠతి;

కత్తావ కత్తుభావేన, భావట్ఠానే ఠితో తతో.

యజ్జేవం కత్తువోహారో, భావస్స తు కథం సియా;

‘‘సావకానం సన్నిపాతో, అహోసి’’ఇతిఆదిసు.

ఇతి చే నిస్సయానం తు, వసా నిస్సితసమ్భవా;

కత్తుట్ఠానేపి భావస్స, కత్తుపఞ్ఞత్తి సిజ్ఝతి.

కారకే కత్తుకమ్మవ్హే, క్రియాసన్నిస్సయే యథా;

ధారేన్తీ ఆసనథాలీ, క్రియాధారోతి కప్పితా.

తథా భావపదం ధీరా, కత్తారం భావనిస్సయం;

దీపయన్తమ్పి కప్పేన్తి, భావస్స వాచకం ఇతి.

కేచి అదబ్బభూతస్స, భావస్సేకత్తతో బ్రవుం;

భావేదేకవచోవాది-పురిసస్సేవ హోతితి.

పాళిం పత్వాన తేసం తు, వచనం అప్పమాణకం;

‘‘తే సంకిలేసికా ధమ్మా, పహీయిస్సన్తి’’ ఇతి హి.

పాఠో పావచనే దిట్ఠో, తస్మా ఏవం వదేమసే;

పచ్చత్తదస్సనేనేవ, పురిసత్తయయోజనం.

వచనేహి యుతం ద్వీహి, ఇచ్ఛితబ్బన్తి నో రుచి;

భావే క్రియాపదం నామ, పాళియం అతిదుద్దసం;

తస్మా తగ్గహణూపాయో, వుత్తో ఏత్తావతా మయాతి.

అయం భావస్స క్రియాపదానం నిద్దేసో.

ఏవం సుద్ధకత్తుక్రియాపదాని హేతుకత్తుక్రియాపదాని కమ్మునో క్రియాపదాని, భావస్స క్రియాపదాని చాతి చతుధా, కమ్మకత్తుక్రియాపదేహి వా పఞ్చధా భూధాతుతో నిప్ఫన్నాని క్రియాపదాని నానప్పకారేన నిద్దిట్ఠాని, ఏతాని లోకియానం భావభేదవసేన వోహారభేదో హోతీతి దస్సనత్థం విసుం విసుం వుత్తాని. అత్థతో పన కమ్మకత్తుభావకారకత్తయవసేన తివిధానేవ. హేతుకత్తా హి సుద్ధకత్తుసఙ్ఖాతే కారకే తస్సఙ్గభావతో సఙ్గహముపగచ్ఛతి, తథా కమ్మకత్తా కమ్మకారకే, భావో పన కేవలో. సో హి గమనపచనలవనాదివసేనానేకవిధోపి క్రియాసభావత్తా భేదరహితో కారకన్తరో. ఏవం సన్తేపి దబ్బసన్నిస్సితత్తా దబ్బభేదేన భిజ్జతి. తేన పావచనే భావవాచకం పదం బహువచనన్తమ్పి దిస్సతి. ఆఖ్యాతికపదే భావకారకవోహారో నిరుత్తినయం నిస్సాయ గతో, అత్థతో పన భావస్స కారకతా నుపపజ్జతి. సో హి న కిఞ్చి జనేతి, న చ క్రియాయ నిమిత్తం. క్రియానిమిత్తభావోయేవ హి కారకలక్ఖణం. ఇతి ముఖ్యతో వా హేతుతో వా భావస్స కారకతా న లబ్భతి. ఏవం సన్తేపి సో కరణమత్తత్తా కారకం. తథా హి కరణం కారో, క్రియా, తదేవ కారకన్తి భావస్స కారకతా దట్ఠబ్బా. యస్మా పన క్రియానిమిత్తభావోయేవ కారకలక్ఖణం, తస్మా నామికపదే కారకలక్ఖణే భావకారకన్తి వోహారం పహాయ కత్తుకమ్మకరణసమ్పదానాపాదానాధికరణానం ఛన్నం వత్థూనం కత్తుకారకకమ్మకారకన్తిఆది వోహారో కరియతి వేయ్యాకరణేహి. ఏవం నిరుత్తినయం నిస్సాయ వుత్తం భావకారకఞ్చ ద్వే చ కమ్మకత్తుకారకానీతి కారకత్తయం భవతి. తద్దీపకఞ్చాఖ్యాతికపదం తికారకం.

ఇమమత్థఞ్హి సన్ధాయ, వుత్తమాచరియేహిపి;

మహావేయ్యాకరణేహి, నిరుత్తినయదస్సిభి.

‘‘యం తికాలం తిపురిసం, క్రియావాచి తికారకం;

అతిలిఙ్గం ద్వివచనం, తదాఖ్యాతన్తి వుచ్చతీ’’తి.

ఇధ భావకమ్మేసు అత్తనోపదుప్పత్తిం కేచి అక్ఖరచిన్తకా అవస్సమిచ్ఛన్తీతి తేసం మతివిభావనత్థమమ్హేహి భావకమ్మానం క్రియాపదాని అత్తనోపదవసేనుద్దిట్ఠాని చేవ నిద్దిట్ఠాని చ. సబ్బానిపి పనేతాని తికారకాని క్రియాపదాని క్రియాపదమాలమిచ్ఛతా పరస్సపదత్తనోపదవసేన యోజేతబ్బాని. పాళిఆదీసు హి తికారకాని క్రియాపదాని పరస్సపదత్తనోపదవసేన ద్విధా ఠితాని. సేయ్యథిదం? భగవా సావత్థియం విహరతి. సమాధిజ్ఝానకుసలా, వన్దన్తి లోకనాయకం. మోనం వుచ్చతి ఞాణం. అత్థాభిసమయా ధీరో, పణ్డితోతి పవుచ్చతి. కథం పటిపన్నస్స పుగ్గలస్స రూపం విభోతి విభవియ్యతి. సో పహీయిస్సతి. పణ్డుకమ్బలే నిక్ఖిత్తం భాసతే తపతే. పూజకో లభతే పూజం. పుత్తకామా థియో యాచం, లభన్తే తాదిసం సుతం. అసితో తాది వుచ్చతే సబ్రహ్మా. అగ్గిజాది పుబ్బేవ భూయతే. సో పహీయేథాపి నో పహీయేథాతి ఏవం ద్విధా ఠితాని. అత్రిదం పాళివవత్థానం –

తికారకాని సబ్బాని, క్రియాపదాని పాయతో;

పరస్సపదయోగేన, దిస్సన్తి పిటకత్తయే.

అత్తనోపదయుత్తాని, చుణ్ణియేసు పదేసు హి;

అతీవప్పాని గాథాసు, పదానీతి బహూని తు.

గాథాసు చేవితరాని, చుణ్ణియేసు పదేసు చ;

సుబహూనేవ హుత్వాన, దిస్సన్తీతి పకాసయే.

పదానం నిద్దేసో పనతి అన్తిఆదీనం తేసం తేసం వచనానమనురూపేన యోజేతబ్బో. ఏవం తికారకక్రియాపదాని సరూపతో వవత్థానతో నిద్దేసతో చ వేదితబ్బాని.

ఇదాని నోపసగ్గాకమ్మికాదివసేన భవతిస్స ధాతుస్స వినిచ్ఛయం వదామ –

నోపసగ్గా అకమ్మా చ, సోపసగ్గా అకమ్మికా;

సోపసగ్గా సకమ్మా చ, ఇతి భూతి విభావితా.

ఇదం తు వచనం ‘‘ధమ్మ-భూతో భుత్వా’’తిఆదిసు;

పత్తానుభవనత్థం మే, వివజ్జేత్వా ఉదీరితం.

ఏతేన పన అత్థేన, నోపసగ్గసకమ్మికం;

గహేత్వా చతుధా హోతి, ఇతి ఞేయ్యం విసేసతో.

నోపసగ్గా అకమ్మా చ, సోపసగ్గా అకమ్మికా;

భూధాతు కారితే సన్తే, ఏకకమ్మా భవన్తి హి.

‘‘భావేతి కుసలం ధమ్మం, విభావేతీ’’తిమానిధ;

దస్సేతబ్బాని విఞ్ఞూహి, సాసనఞ్ఞూహి సాసనే.

సోపసగ్గా సకమ్మా తు, కారితప్పచ్చయే సతి;

ద్వికమ్మాయేవ హోతీతి, ఞాతబ్బం విఞ్ఞునా కథం.

అభిభావేన్తి పురిసా, పురిసే పాణజాతికం;

అనుభావేతి పురిసో, సమ్పత్తిం పురిసం ఇతి.

ఇదం సకమ్మకం నామ, అకమ్మకమిదం ఇతి;

కథమమ్హేహి ఞాతబ్బం, విత్థారేన వదేథ నో.

విత్థారేనేవ కిం వత్తుం, సక్కోమి ఏకదేసతో;

కథయిస్సామి సక్కచ్చం, వదతో మే నిబోధథ.

ఆఖ్యాతికపదం నామ, దువిధం సముదీరితం;

సకమ్మకమకమ్మఞ్చ, ఇతి విఞ్ఞూ విభావయే.

తత్ర యస్స పయోగమ్హి, పదస్స కత్తునా క్రియా;

నిప్ఫాదితా వినా కమ్మం, న హోతి తం సకమ్మకం.

‘‘పచతీ’’తి హి వుత్తే తు, యేన కేనచి జన్తునా;

ఓదనం వా పనఞ్ఞం వా, కిఞ్చి వత్థున్తి ఞాయతి.

యస్స పన పయోగమ్హి, కమ్మేన రహితా క్రియా;

పదస్స ఞాయతే ఏతం, అకమ్మకన్తి తీరయే.

‘‘తిట్ఠతి దేవదత్తో’’తి, వుత్తే కేనచి జన్తునా;

ఠానంవ బుద్ధివిసయో, కమ్మభూతం న కిఞ్చిపి.

సకమ్మకపదం తత్థ, కత్తారం కమ్మమేవ చ;

పకాసేతి యథాయోగ-మితి విఞ్ఞూ విభావయే.

‘‘ఓదనం పచతి పోసో, ఓదనో పచ్చతే సయం’’;

ఇచ్చుదాహరణా ఞేయ్యా, అవుత్తేపి అయం నయో.

అకమ్మకపదం నామ, కత్తారం భావమేవ చ;

యథారహం పకాసేతి, ఇతి ధీరోపలక్ఖయే.

కత్తారం ‘‘తిట్ఠతి’’చ్చత్ర, సూచేతి భావనామకం;

‘‘ఉపట్ఠీయతి’’ ఇచ్చత్ర, అవుత్తేపి అయం నయో.

ఏవం సకమ్మకాకమ్మం, ఞత్వా యోజేయ్య బుద్ధిమా;

తికమ్మకఞ్చ జానేయ్య, కరాదో కారితే సతి.