౧. అఆదయో తితాలీస వణ్ణా

అకారాదయో నిగ్గహీతన్తా తేచత్తాలీసక్ఖరా వణ్ణా నామ హోన్తి. తం యథా అ, ఆ, ఇ, ఈ, ఉ, ఊ, ఏ, ऐ, ఓ, औ, క ఖ గ ఘ ఙ, చ ఛ జ ఝ ఞ, ట ఠ డ ఢ ణ, త థ ద ధ న, ప ఫ బ భ మ, య ర లవ స హ ళ అం. తేన క్వత్థో ‘‘ఏ ఓన+మ వణ్ణే’’తి. తితాలీసాతి వచనం కత్థచి వణ్ణలోపం ఞాపేతి, తేన ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో’’తిఆది సిద్ధం.

అకారో ఆది మరియాదభూతో యేసం తే అఆదయో. తయో చ చత్తాలీస చేతి తితాలీస, ఇమినా నిపాతనేన వా చతభాగలోపో. వణ్ణీయతి అత్థో ఏతేహీతి వణ్ణా.

ఏత్థా+హ – ‘‘కస్మా ఆచరియకచ్చాయనాదీహి వియ ఏకచత్తాలీసక్ఖరాన+మక్ఖరసఞ్ఞ+మకత్వా తితాలీసక్ఖరానం వణ్ణసఞ్ఞా కతా’’తి. వుచ్చతే –

సా మాగధీ మూలభాసా, నరా యాయా+దికప్పికా;

బ్రహ్మానో చా-సుతాలాపా, సమ్బుద్ధా చాపి భాసరేతి –

వచనతో మాగధికానం ఏత్థ, సేయ్యో, ఓట్ఠో, సోత్థి-త్యాదీసుపి అసేసబ్యాపికానం తితాలీసక్ఖరానంవ ఉజుకాన్వత్థప్పక్ఖరగుణికా, నేవ పన ‘రుక్ఖా వనం’త్యాదో వియ అవయవే సముదాయవోహారో, ‘సముద్దో మయా దిట్ఠో’త్యాదో వియ చ సముదాయే అవయవవోహారోతి దస్సేతుం పచ్చేకం వణ్ణసఞ్ఞా కతాతి.

‘‘సక్కచ్చసవనం బుద్ధసాసనసమ్పత్తీ’’తి ‘‘సిథిలధనితాది అక్ఖరవిపత్తియఞ్హి అత్థస్స దున్నయతా హోతీ’’తి చ యస్మా వుత్తం.

తస్మా అక్ఖరకోసల్లం, సమ్పాదేయ్య విచక్ఖణో;

ఉపట్ఠహం గరుం సమ్మా, ఉట్ఠానాదీహి పఞ్చహి.

తత్థ అకారాదీన+మనుక్కమో పనే+స ఠానాదిక్కమసన్నిస్సితో. తథా హి ఠాన+కరణ+పయతనేహి వణ్ణా జాయన్తి. తత్థ ఛ ఠానాని కణ్ఠ+తాలు+ముద్ధ+దన్త+ఓట్ఠ+నాసికావసేన.

తత్థ అవణ్ణ+కవగ్గ+హానం కణ్ఠో ఠానం, ఇవణ్ణ+చవగ్గ+యానం తాలు, టవగ్గ+ర+ళానం ముద్ధా, తవగ్గ+ల+సానం దన్తా, ఉవణ్ణ+పవగ్గానం ఓట్ఠో, ఏ వణ్ణస్స కణ్ఠతాలూ, ఓ వణ్ణస్స కణ్ఠో+ట్ఠా, వకారస్స దన్తో+ట్ఠా, నిగ్గహీతస్స నాసికా, ఙ, ఞ్ఞ, ణ, న, మానం సకఠానం నాసికా చ. ఏత్థ చ –

హకారో పఞ్చమేహేవ, అన్తట్ఠాహి చ సంయుతో;

ఓరసో ఇతి విఞ్ఞేయ్యో, కణ్ఠజో తదసంయుతో.

యథా అవఙ్హోతి (అవఙ హోతి., తఞ్హి, తణ్హా, పుబ్బన్హో, అమ్హే, గుయ్హం, గారయ్హా, ఆరుల్హో, బహ్వక్ఖరన్తి.

కరణం –

జివ్హామజ్ఝం తాలుజానం,

జివ్హోపగ్గం ముద్ధజానం,

జివ్హగ్గం దన్తజానం సే-

సా సకఠానకరణా.

వణ్ణానం ఉచ్చారణుస్సాహో పయతనం, తం కిం – సంవుతాదికరణవిసేసో, సంవుతత్త+మకారస్స, వివటత్తం సేససరానం సకార+హకారానఞ్చ, ఫుట్ఠత్తం వగ్గానం, ఈసంఫుట్ఠత్తం య+ర+ల+వానం.

ఏవం ఠాన+కరణ+పయతన+సుతి కాలభిన్నేసు అక్ఖరేసు సరా నిస్సయా, ఇతరే నిస్సితా. తత్థ –

నిస్సయా+దో సరా వుత్తా, నిస్సితా బ్యఞ్జనా తతో;

వగ్గే+కజా బహుత్తా+దో, తతో ఠాన+లహుక్కమా.

‘‘అఆదయో’’తి వత్తతే యావ ‘‘బిన్దు నిగ్గహీత’’న్తి. తఞ్చ ఖో ‘‘అత్థవసా విభత్తివిపరిణామో’’తి సత్తమ్యన్త+మభిసమ్బన్ధీయతే, ‘‘వణ్ణా’’తి వత్తతే –