౭. కిబ్బిధానకణ్డ

తేకాలిక

కిచ్చప్పచ్చయన్తనయ

అథ ధాతూహియేవ భావకమ్మకత్తుకరణాదిసాధనసహితం కిబ్బిధానమారభీయతే.

తత్థ కిచ్చకితకవసేన దువిధా హి పచ్చయా, తేసు కిచ్చసఞ్ఞాయ పఠమం వుత్తత్తా, కిచ్చానమప్పకత్తా చ కిచ్చప్పచ్చయా తావ వుచ్చన్తే.

భూ సత్తాయం, ‘‘భూయతే, అభవిత్థ, భవిస్సతే వా దేవదత్తేనా’’తి విగ్గహే –

‘‘ధాతుయా కమ్మాదిమ్హి ణో’’తి ఇతో ‘‘ధాతుయా’’తి సబ్బత్థ పచ్చయాదివిధానే వత్తతే, ‘‘పరా, పచ్చయా’’తి చ అధికారో.

౫౪౫. భావకమ్మేసు తబ్బానీయా.

భావకమ్మఇచ్చేతేస్వత్థేసు సబ్బధాతూహి తబ్బ అనీయఇచ్చేతే పచ్చయా పరా హోన్తి. యోగవిభాగేన అఞ్ఞత్థాపి.

తత్థ –

అకమ్మకేహి ధాతూహి, భావే కిచ్చా భవన్తి తే;

సకమ్మకేహి కమ్మత్థే, అరహసక్కత్థదీపకా.

తే చ –

౫౪౬. ణాదయో తేకాలికా.

తికాలే నియుత్తా తేకాలికా, యే ఇధ తతియే ధాత్వాధికారే విహితా అనిద్దిట్ఠకాలా ణాదయో పచ్చయా, తే తేకాలికా హోన్తీతి పరిభాసతో కాలత్తయేపి హోన్తి.

సీహగతియా ‘‘క్వచీ’’తి వత్తతే.

౫౪౭. యథాగమమికారో.

యథాగమం యథాపయోగం జినవచనానుపరోధేన ధాతూహి పరో ఇకారాగమో హోతి క్వచి బ్యఞ్జనాదికేసు కిచ్చకితకప్పచ్చయేసు, ‘‘అఞ్ఞేసు చా’’తి వుద్ధి, ‘‘ఓ అవ సరే’’తి అవాదేసో, ‘‘నయే పరం యుత్తే’’తి పరం నేతబ్బం.

౫౪౮. తే కిచ్చా.

యే ఇధ వుత్తా తబ్బానీయణ్య తేయ్య రిచ్చప్పచ్చయా, తే కిచ్చసఞ్ఞా హోన్తీతి వేదితబ్బా. తతో ‘‘అఞ్ఞే కితి’’తి వచనతో కిచ్చప్పచ్చయానమకితకత్తా నామబ్యపదేసే అసమ్పత్తే ‘‘తద్ధితసమాసకితకా నామంవాతవేతునాదీసు చా’’తి ఏత్థ చగ్గహణేన నామబ్యపదేసో, తతో స్యాద్యుప్పత్తి. భావే భావస్సేకత్తా ఏకవచనమేవ, ‘‘సి’’న్తి అమాదేసో. భవితబ్బం భవతా పఞ్ఞేన, భవనీయం.

ఇధ బ్యఞ్జనాదిత్తాభావా అనువత్తితక్వచిగ్గహణేన ఇకారాగమాభావో. భావే కిచ్చప్పచ్చయన్తా నపుంసకా. కమ్మే తిలిఙ్గా.

కమ్మని అభిపుబ్బో, అభిభూయతే, అభిభూయిత్థ, అభిభూయిస్సతేతి అభిభవితబ్బో కోధో పణ్డితేన, అభిభవితబ్బా తణ్హా, అభిభవితబ్బం దుక్ఖం, ఏవం అభిభవనీయో, అభిభవనీయా, అభిభవనీయం, పురిస కఞ్ఞా చిత్తసద్దనయేన నేతబ్బం, ఏవం సబ్బత్థ.

ఏత్థ హి –

తబ్బాదీహేవ కమ్మస్స, వుత్తత్తావ పునత్తనా;

వత్తబ్బస్స అభావా న, దుతియా పఠమా తతో.

ఆస ఉపవేసనే, ఆసీయిత్థ, ఆసీయతే, ఆసీయిస్సతేతి ఆసితబ్బం తయా, ఆసనీయం. కమ్మే ఉపాసితబ్బో గరు, ఉపాసనీయో.

సీ సయే, అసీయిత్థ, సీయతే, సీయిస్సతేతి సయితబ్బం భవతా, సయనీయం, ‘‘ఏ అయా’’తి అయాదేసో, అతిసయితబ్బో పరో, అతిసయనీయో.

పద గతిమ్హి, ఉప్పజ్జిత్థ, ఉప్పజ్జతే, ఉప్పజ్జిస్సతేతి ఉప్పజ్జితబ్బం తేన, ఉప్పజ్జనీయం, ఏత్థ చ ‘‘కత్తరీ’’తి అధికారం వినా ‘‘దివాదితో యో’’తి వినాధికారయోగవిభాగేన యప్పచ్చయో, ‘‘తస్స చవగ్గయకార’’ఇచ్చాదినా చవగ్గో, ‘‘పరద్వేభావో ఠానే’’తి ద్విభావో, పటిపజ్జితబ్బో మగ్గో, పటిపజ్జనీయో.

బుధ అవగమనే, అబుజ్ఝిత్థ, బుజ్ఝతే, బుజ్ఝిస్సతేతి బుజ్ఝితబ్బో ధమ్మో, బుజ్ఝనీయో.

సు సవణే, అసూయిత్థ, సూయతే, సూయిస్సతేతి సోతబ్బో ధమ్మో, ఇధ యథాగమగ్గహణేన ఇకారాగమాభావో, సుణితబ్బో, ‘‘స్వాదితో ణు ణా ఉణా చా’’తి వినాధికారయోగవిభాగేన ణాపచ్చయో, సవణీయో.

కర కరణే, కరీయిత్థ, కరీయతి, కరీయిస్సతీతి అత్థే తబ్బా’నీయా.

‘‘అన్తస్స, కరస్స, చ, తత్త’’న్తి చ వత్తతే.

౫౪౯. తుం తు న తబ్బేసు వా.

కరఇచ్చేతస్స ధాతుస్స అన్తభూతస్స రకారస్స తకారత్తం హోతి వా తుం తు న తబ్బఇచ్చేతేసు పచ్చయేసు పరేసు. కత్తబ్బో భవతా ధమ్మో, కత్తబ్బా పూజా, కత్తబ్బం కుసలం, తత్తాభావే ‘‘కరోతిస్సా’’తి వత్తమానే ‘‘తవేతునాదీసు కా’’తి ఏత్థ ఆదిసద్దేన తబ్బేపి కాదేసో, కాతబ్బం హితం.

౫౫౦. రహాదితో ణ.

రకార హహారాద్యన్తేహి ధాతూహి పరస్స అనానీయాదినకారస్స ణకారో హోతి. ఆదిసద్దేన రము అపఞాతాదితోపి.

రహాదితో పరస్సేత్థ, నకారస్స అసమ్భవా;

అనానీయాదినస్సేవ, సామథ్యాయం ణకారతా.

కరణీయో ధమ్మో, కరణారహోతి అత్థో, కరణీయా, కరణీయం.

భర భరణే, భరీయతీతి భరితబ్బో, భరణీయో.

గహ ఉపాదానే, అగయ్హిత్థ, గయ్హతి, గయ్హిస్సతీతి గహేతబ్బో, ‘‘తేసు వుద్ధీ’’తిఆదినా ఇకారస్సేకారో, సఙ్గణ్హితబ్బో, ‘‘గహాదితో ప్పణ్హా’’తి వినాధికారయోగవిభాగేన ణ్హాపచ్చయో, హలోపసరలోపాది, సఙ్గణ్హణీయో, గహణీయో.

ఆదిగ్గహణేన రము కీళాయం, రమీయిత్థ, రమీయతి, రమీయిస్సతీతి రమితబ్బో, రమణీయో విహారో.

అప పాపుణనే, ఉణాపచ్చయో, పాపీయతీతి పాపుణితబ్బో, ‘‘గుపాదీనఞ్చా’’తి ధాత్వన్తస్స లోపో, ద్విత్తఞ్చ, పత్తబ్బో, పత్తేయ్యో, పాపుణణీయో, పాపణీయో.

‘‘అన్తస్స, వా’’తి చ వత్తతే.

౫౫౧. గమ ఖన హనాదీనం తుంతబ్బాదీసు న.

గమ ఖన హనఇచ్చేవమాదీనం మకార నకారన్తానం ధాతూనమన్తస్స నకారో హోతి వా తుం తబ్బ తవే తున త్వానత్వాఇచ్చేవమాదీసు తకారాదిప్పచ్చయేసు పరేసు. అగచ్ఛీయిత్థ, గచ్ఛీయతి, గచ్ఛీయిస్సతీతి గన్తబ్బో మగ్గో, గమితబ్బం, గమనీయం.

ఖను అవదారణే, అఖఞ్ఞిత్థ, ఖఞ్ఞతి, ఖఞ్ఞిస్సతీతి ఖన్తబ్బం ఆవాటం, ఖనితబ్బం, ‘‘క్వచి ధాతూ’’తిఆదినా ఖనన్తస్స ణత్తఞ్చ, ఖణితబ్బం, ఖణణీయం, ఖననీయం వా.

హన హింసా గతీసు, అహఞ్ఞిత్థ, హఞ్ఞతే, హఞ్ఞిస్సతేతి హన్తబ్బం, హనితబ్బం, హననీయం.

మన ఞాణే, అమఞ్ఞిత్థ, మఞ్ఞతే, మఞ్ఞిస్సతేతి మన్తబ్బో, మనితబ్బో, యప్పచ్చయే చవగ్గాది, మఞ్ఞితబ్బం, మఞ్ఞనీయం.

పూజ పూజాయం, అపూజీయిత్థ, పూజీయతి, పూజీయిస్సతీతి అత్థే తబ్బానీయా. ‘‘చురాదితో ణే ణయా’’తి అకత్తరిపి ణేణయా, ఇకారాగమానీయేసు ‘‘సరలోపో’’తిఆదినా కారితసరస్స లోపో, పూజేతబ్బో, పూజయితబ్బో, పూజనీయో భగవా.

‘‘తబ్బానీయా’’తి యోగవిభాగేన కత్తుకరణేసుపి, యా పాపుణనే, నియ్యాతీతి నియ్యానీకో మగ్గో. గచ్ఛన్తీతి గమనీయా భోగా. నహ సోచే, నహాయతి ఏతేనాతి నహానీయం చుణ్ణం.

‘‘భావకమ్మేసూ’’తి అధికారో.

౫౫౨. ణ్యో చ.

భావకమ్మేసు సబ్బధాతూహి ణ్యప్పచ్చయో హోతి, చగ్గహణేన ‘‘ఞాతేయ్య’’న్తిఆదీసు తేయ్యప్పచ్చయో చ.

౫౫౩. కారితం వియ ణానుబన్ధో.

అనుబన్ధో అప్పయోగీ, ణకారానుబన్ధో పచ్చయో కారితం వియ దట్ఠబ్బోతి కారితబ్యపదేసో, ‘‘కారితానం ణో లోప’’న్తి ణలోపో, ‘‘అసంయోగన్తస్స వుద్ధి కారితే’’తి వుద్ధి, ఇకారాగమో, కత్తబ్బం కారియం.

హర హరణే, అహరీయిత్థ, హరీయతి, హరీయిస్సతీతి వా హరితబ్బం హారియం.

భర భరణే, భరితబ్బం భారియం.

లభ లాభే, లభితబ్బం లబ్భం, ‘‘యవతం తలన’’ఇచ్చాదిసుత్తే కారగ్గహణేన యవతో భకారస్స భకారో, ద్విత్తం.

సాస అనుసిట్ఠిమ్హి, సాసితబ్బో సిస్సో, ‘‘క్వచి ధాతూ’’తిఆదినా ఆకారస్సికారో.

వచ వియత్తియం వాచాయం, ణ్యప్పచ్చయాదిమ్హి కతే ‘‘అన్తానం, ణానుబన్ధే’’తి చ వత్తతే.

౫౫౪. కగా చజానం.

చజఇచ్చేతేసం ధాత్వన్తానం కకార గకారాదేసా హోన్తి ణకారానుబన్ధే పచ్చయే పరేతి చస్స కాదేసో. వచనీయం వాక్యం.

భజ సేవాయం, భజనీయం భాగ్యం, జస్స గాదేసో.

చి చయే, అచీయిత్థ, చీయతి, చీయిస్సతీతి చేతబ్బం చేయ్యం, ఇకారస్సేకారో వుద్ధి, యకారస్స ద్విత్తం, వినిపుబ్బో ‘‘దో ధస్స చా’’తి సుత్తే చగ్గహణేన చకారస్స ఛకారో, వినిచ్ఛేయ్యం, వినిచ్ఛితబ్బం, వినిచ్ఛనీయం. ‘‘కియాదితో నా’’తి వినాధికారయోగవిభాగేన తబ్బానీయ తుం తునా దీసు చ నాపచ్చయో, వినిచ్ఛినితబ్బం, వినిచ్ఛిననీయం.

నీ పాపుణనే, అనీయిత్థ, నీయతి, నీయిస్సతీతి నేయ్యో, నేయ్యా, నేయ్యం. నేతబ్బం.

ణ్యగ్గహణం ఛట్ఠీయన్తవసేనానువత్తతే, మణ్డూకగతియా అన్తగ్గహణఞ్చ తతియన్తవసేన.

౫౫౫. భూతోబ్బ.

భూ ఇచ్చేతస్మా పరస్స ణ్యప్పచ్చయస్స సహ ధాత్వన్తేన అబ్బాదేసో హోతి. భవితబ్బో భబ్బో, భబ్బా, భబ్బం.

‘‘ణ్యస్స, అన్తేనా’’తి చ వత్తతే.

౫౫౬. వద మద గము యుజ గరహాకారాదీహి జ్జమ్మగ్గయ్హేయ్యాగారో వా.

వద మద గము యుజ గరహఇచ్చేవమాదీహి ధాతూహి, ఆకారన్తేహి చ పరస్స ణ్యప్పచ్చయస్స ధాత్వన్తేన సహ యథాక్కమం జ్జ మ్మ గ్గ య్హ ఏ య్యఇచ్చేతే ఆదేసా హోన్తి వా, గరస్స చ గారాదేసో, గరహస్స గరస్సేవాయం గారో. వవత్థితవిభాసత్థోయం వాసద్దో.

వద వియత్తియం వాచాయం, అవజ్జిత్థ, వజ్జతి, వజ్జిస్సతీతి వా వజ్జం వదనీయం, రస్సత్తం. వజ్జం దోసో.

మద ఉమ్మాదే, అమజ్జిత్థ, మజ్జతే, మజ్జిస్సతి ఏతేనాతి మజ్జం మదనీయం. మదగ్గహణేన కరణేపి ణ్యప్పచ్చయో. గము సప్ప గతిమ్హి, గన్తబ్బం గమ్మం.

యుజ యోగే, అయుజ్జిత్థ, యుజ్జతే, యుజ్జిస్సతీతి యోగ్గం, నియోజ్జో వా.

గరహ నిన్దాయం, అగరయ్హిత్థ, గరహీయతి, గరహీయిస్సతీతి అత్థే ణ్యప్పచ్చయో, తస్సిమినా ధాత్వన్తేన సహ య్హాదేసో, గరస్స గారాదేసో చ, గారయ్హో, గారయ్హా, గారయ్హం, గరహణీయం.

ఆదిసద్దేన అఞ్ఞేపి దమజహన్తా గయ్హన్తే. గద వియత్తియం వాచాయం, గజ్జతే, గదనీయం వా గజ్జం. పద గతిమ్హి, పజ్జనీయం పజ్జం గాథా. ఖాద భక్ఖణే, ఖజ్జతేతి ఖజ్జం ఖాదనీయం. దము దమనే, అదమ్మిత్థ, దమ్మతే, దమీయిస్సతీతి దమ్మో దమనీయో. భుజ పాలనబ్యవహరణేసు, అభుజ్జిత్థ, భుజ్జతి, భుజ్జిస్సతీతి భోగ్గం, భోజ్జం వా, కారగ్గహణేన యస్స జకారో. గహేతబ్బం గయ్హమిచ్చాది.

ఆకారన్తతో పన దా దానే, అదీయిత్థ, దీయతి, దీయిస్సతీతి అత్థే ణ్యప్పచ్చయో, తస్సిమినా ధాత్వన్తేన ఆకారేన సహ ఏయ్యాదేసో, దేయ్యం, దాతబ్బం. అనీయే ‘‘సరలోపో’’తిఆదినా పుబ్బసరస్స లోపే సమ్పత్తే తత్థేవ తుగ్గహణేన నిసేధేత్వా ‘‘సరా సరే లోప’’న్తి ఆకారే లుత్తే పరసరస్స దీఘో, దానీయం.

పా పానే, అపీయిత్థ, పీయతి, పీయిస్సతీతి పేయ్యం, పాతబ్బం, పానీయం. హా చాగే, అహీయిత్థ, హీయతి, హీయిస్సతీతి హేయ్యం, హాతబ్బం, హానీయం. మా మానే, అమీయిత్థ, మీయతి, మీయిస్సతీతి మేయ్యం, మాతబ్బం, మినితబ్బం, మేతబ్బం వా. ఞా అవబోధనే, అఞ్ఞాయిత్థ, ఞాయతి, ఞాయిస్సతీతి ఞేయ్యం, ఞాతబ్బం, ఞాతేయ్యం. ‘‘ఞాస్స జా జం నా’’తి జాదేసే ‘‘కియాదితో నా’’తి వినాధికారయోగవిభాగేన నాపచ్చయో, ఇకారాగమో చ, జానితబ్బం, విజాననీయం. ఖ్యాపకథనే, సఙ్ఖ్యాతబ్బం, సఙ్ఖ్యేయ్యం ఇచ్చాది.

౫౫౭. కరమ్హా రిచ్చ.

కరధాతుతో రిచ్చప్పచ్చయో హోతి భావకమ్మేసు.

౫౫౮. రమ్హి రన్తో రాది నో.

రకారానుబన్ధే పచ్చయే పరే సబ్బో ధాత్వన్తో రాది పచ్చయరకారమరియాదో నో హోతి, లోపమాపజ్జతేతి అత్థో. రన్తోతి ఏత్థ రకారో సన్ధిజో, కత్తబ్బం కిచ్చం. ‘‘రిచ్చా’’తి యోగవిభాగేన భరాదితోపి రిచ్చప్పచ్చయో, యథా, భరీయతీతి భచ్చో, సరలోపో. ఇ గతిమ్హి, పతి ఏతబ్బో పటిచ్చో.

౫౫౯. పేసాతిసగ్గపత్తకాలేసు కిచ్చా.

పేస అతిసగ్గ పత్తకాలఇచ్చేతేస్వత్థేసు కిచ్చప్పచ్చయా హోన్తి. పేసనం నామ ‘‘కత్తబ్బమిదం భవతా’’తి ఆణాపనం, అజ్ఝేసనఞ్చ. అతిసగ్గోనామ ‘‘కిమిదం మయా కత్తబ్బ’’న్తి పుట్ఠస్స వా ‘‘పాణో న హన్తబ్బో’’తిఆదినా పటిపత్తిదస్సనముఖేన వా కత్తబ్బస్స అనుఞ్ఞా. పత్తకాలో నామ సమ్పత్తసమయో యో అత్తనో కిచ్చకరణసమయమనుపపరిక్ఖిత్వా న కరోతి, తస్స సమయారోచనం, న తత్థ అజ్ఝేసనమత్థీతి. తే చ ‘‘భావకమ్మేసు కిచ్చత్తక్ఖత్థా’’తి వుత్తత్తా భావకమ్మేస్వేవ భవన్తి.

పేసనే తావ – కరీయతు భవతా కమ్మన్తి అత్థే ఇమినా తబ్బానీయా, సేసం వుత్తనయమేవ, కత్తబ్బం కమ్మం భవతా, కరణీయం కిచ్చం భవతా.

అతిసగ్గే భుజ్జతు భవతాతి అత్థే తబ్బాది, ‘‘అఞ్ఞేసు చా’’తి వుద్ధి.

‘‘తస్సా’’తి వత్తతే.

౫౬౦. భుజాదీనమన్తో నో ద్వి చ.

భుజఇచ్చేవమాదీనం జకారాదిఅన్తానం ధాతూనమన్తో నో హోతి, పరస్స కిచ్చకితకప్పచ్చయతకారస్స చ ద్వేభావో హోతి. భోత్తబ్బం భోజనం భవతా, భోజనీయం భోజ్జం భవతా.

ఇకారాగమయుత్తతకారే పన – ‘‘నమకరానమన్తానం నియుత్తతమ్హీ’’తి ఏత్థ ‘‘అన్తానం నియుత్తతమ్హీ’’తి యోగవిభాగేన ధాత్వన్తలోపాదినిసేధో, ‘‘రుధాదితో నిగ్గహీతపుబ్బ’’న్తి వినాధికారయోగవిభాగేన, ‘‘నిగ్గహీతఞ్చా’’తి వా నిగ్గహీతాగమో, భుఞ్జితబ్బం తయా, యుఞ్జితబ్బం.

సమయారోచనే పన – ఇ అజ్ఝయనే అధిపుబ్బో, అధీయతం భవతాతి అత్థే తబ్బానీయాది, ఇకారాగమవుద్ధిఅయాదేసఅజ్ఝాదేసా చ, ణ్యప్పచ్చయే తు వుద్ధి, యకారస్స ద్విత్తఞ్చ, అజ్ఝయితబ్బం, అజ్ఝేయ్యం భవతా, అజ్ఝయనీయం భవతా, అవస్సం కత్తబ్బన్తి వాక్యే పన ‘‘కిచ్చా’’తి అధికిచ్చ ‘‘అవస్సకాధమిణేసు ణీ చా’’తి అవస్సకాధమిణత్థే చ తబ్బాదయో, కత్తబ్బం మే భవతా గేహం, కరణీయం, కారియం. ఏవం దాతబ్బం మే భవతా సతం, దానీయం, దేయ్యం.

ధర ధారణే, చురాదిత్తా ణేణయా, వుద్ధి, ఇకారాగమో చ, ధారేతబ్బం, ధారయితబ్బం ఇచ్చాది.

‘‘నుదాదీహి యుణ్వూనమనాననాకాననకా సకారితేహి చా’’తి సకారితేహిపి యుణ్వూనమాదేసవిధానతోయేవ ధాతుప్పచ్చయన్తతోపి కిచ్చకితకప్పచ్చయా భవన్తీతి దట్ఠబ్బో. తేన తితిక్ఖాపీయతీతి తితిక్ఖాపేతబ్బో. ఏవం తికిచ్ఛాపేతబ్బో తికిచ్ఛాపనీయో. అభావీయిత్థ, భావీయతి, భావీయిస్సతీతి భావేతబ్బో మగ్గో. భావయితబ్బో, భావనీయో, భావనీయం, భావనీయా, అకారీయిత్థ, కారీయతి, కారీయిస్సతీతి కారేతబ్బం, కారయితబ్బం, కారాపేతబ్బం, కారాపయితబ్బం, కారాపనీయమిచ్చాది చ సిద్ధం భవతి.

కత్తబ్బం కరణీయఞ్చ, కారియం కిచ్చమిచ్చపి;

కారేతబ్బం తథా కారా-పేతబ్బం కిచ్చసఙ్గహో.

కిచ్చప్పచ్చయన్తనయో.

తేకాలిక

కితకప్పచ్చయన్తనయ

ఇదాని కితకప్పచ్చయా వుచ్చన్తే.

కర కరణే, పురే వియ ధాతుసఞ్ఞాది.

కుమ్భఇచ్చుపపదం, తతో దుతియా.

‘‘కుమ్భం కరోతి, అకాసి, కరిస్సతీ’’తి వా విగ్గహే –

‘‘పరా, పచ్చయా’’తి చ వత్తతే.

౫౬౧. ధాతుయా కమ్మాదిమ్హి ణో.

కమ్మస్మిం ఆదిమ్హి సతి ధాతుయా పరో ణప్పచ్చయో హోతి.

సో చ –

౫౬౨. అఞ్ఞే కిత.

తతియే ధాత్వాధికారే విహితా కిచ్చేహి అఞ్ఞే పచ్చయా కితిచ్చేవ సఞ్ఞా హోన్తీతి కితసఞ్ఞా కతా.

౫౬౩. కత్తరి కిత.

కత్తరి కారకే కితపచ్చయో హోతీతి నియమతో కత్తరి భవతి, సో చ ‘‘ణాదయో తేకాలికా’’తి వుత్తత్తా కాలత్తయే చ హోతి. పురే వియ కారితబ్యపదేసణలోపవుద్ధియో, పచ్చయన్తస్సాలిఙ్గత్తా స్యాదిమ్హి అసమ్పత్తే ‘‘తద్ధితసమాసకితకా నామంవాతవేతునాదీసు చా’’తి కితకన్తత్తా నామంవ కతే స్యాద్యుప్పత్తి, తతో కుమ్భం కరోతీతి అత్థే ‘‘అమాదయో పరపదేభీ’’తి దుతియాతప్పురిససమాసో, ‘‘నామాన’’న్తిఆదినా సమాససఞ్ఞా, ‘‘తేసం విభత్తియో లోపా చా’’తి విభత్తిలోపో, ‘‘పకతి చస్స సరన్తస్సా’’తి పకతిభావో, పున సమాసత్తా నామమివ కతే స్యాద్యుప్పత్తి.

సో కుమ్భకారో, తే కుమ్భకారా ఇచ్చాది. ఇత్థియం కుమ్భకారీ, కుమ్భకారియో ఇచ్చాది, తథా కమ్మం కరోతీతి కమ్మకారో. ఏవం మాలాకారో, కట్ఠకారో, రథకారో, సువణ్ణకారో, సుత్తకారో, వుత్తికారో, టీకాకారో.

గహ ఉపాదానే, పత్తం అగణ్హి, గణ్హాతి, గణ్హిస్సతీతి వా పత్తగ్గాహో. ఏవం రస్మిగ్గాహో, రజ్జుగ్గాహో.

వే తన్తసన్తానే, తన్తం అవాయి, వాయతి, వాయిస్సతీతి వా తన్తవాయో, ‘‘తే ఆవాయా కారితే’’తి ఆయాదేసో, వాక్యే పనేత్థ ‘‘తే ఆవాయా’’తి యోగవిభాగేన ఆయాదేసో. ఏవం తున్నవాయో.

మా పరిమాణే, ధఞ్ఞం అమిని, మినాతి, మినిస్సతీతి వా అత్థే ణప్పచ్చయే కతే –

‘‘ణమ్హీ’’తి వత్తతే.

౫౬౪. ఆకారన్తానమాయో.

ఆకారన్తానం ధాతూనం అన్తస్స ఆయాదేసో హోతి ణకారానుబన్ధే పచ్చయే పరే, సరలోపాది. ధఞ్ఞమాయో. ఏవం దానం దదాతీతి దానదాయో.

కము కన్తిమ్హి, ధమ్మం అకామయి, కామయతి, కామయిస్సతీతి వా ధమ్మకామో పురిసో, ధమ్మకామా కఞ్ఞా, ధమ్మకామం చిత్తం. ఏవం అత్థకామో, హితకామో, సుఖకామో, ధమ్మం పాలేతీతి ధమ్మపాలో ఇచ్చాది.

దము దమనే, ‘‘అరిం అదమి, దమేతి, దమిస్సతీ’’తి విగ్గహే ‘‘ధాతుయా’’తి అధికారో, ‘‘కమ్మాదిమ్హీ’’తి చ వత్తతే.

౫౬౫. సఞ్ఞాయమను.

కమ్మూపపదే ఆదిమ్హి సతి సఞ్ఞాయం గమ్యమానాయం ధాతుయా అప్పచ్చయో హోతి, ఉపపదన్తే నుకారాగమో చ. ఏత్థ చ ‘‘ను నిగ్గహీతం పదన్తే’’తి సుత్తే ‘‘పదన్తే’’తి వచనతో ఉపపదన్తేయేవ నుకారాగమో హోతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘తేసు వుద్ధీ’’తిఆదినా ఉకారలోపో. అయం పన న్వాగమో సమాసం కత్వా ఉపపదవిభత్తిలోపే కతేయేవ హోతీతి వేదితబ్బం.

౫౬౬. ను నిగ్గహీతం పదన్తే.

ఉపపదభూతనామపదన్తే వత్తమానో నుకారాగమో నిగ్గహీతమాపజ్జతే, నిగ్గహీతస్స వగ్గన్తత్తం, సేసం సమం, వుద్ధాభావోవ విసేసో, అరిన్దమో రాజా.

తథా తర తరణే, వేస్సం తరతీతి వేస్సన్తరో, తణ్హం కరోతి హింసతీతి తణ్హఙ్కరో భగవా. ఏవం మేధఙ్కరో, సరణఙ్కరో, దీపఙ్కరో.

‘‘ఆదిమ్హి, అ’’ఇతి చ వత్తతే.

౫౬౭. పురే దదా చ ఇం.

పురసద్దే ఆదిమ్హి సతి ‘‘దద దానే’’ఇచ్చేతాయ ధాతుయా అప్పచ్చయో హోతి, పురసద్దే అకారస్స ఇఞ్చ హోతి. ఏత్థ చ ‘‘తదనుపరోధేనా’’తి పరిభాసతో పురసద్దన్తస్సేవ ఇం హోతీతి దట్ఠబ్బం. ణాదీనం తేకాలికత్తేపి ఉపపదత్థవిసేసేన అతీతేయేవాయమప్పచ్చయో హోతీతి దట్ఠబ్బం. పురే దానం అదదీతి పురిన్దదో సక్కో. ఇధాపి విభత్తిలోపే కతేయేవ ఇంఆదేసో.

‘‘కమ్మాదిమ్హి, అ’’ఇతి చ వత్తతే.

౫౬౮. సబ్బతో ణ్వు త్వావీ వా.

సబ్బతో ధాతుతో కమ్మాదిమ్హి వా అకమ్మాదిమ్హి వా సతి అ ణ్వు తు ఆవీ ఇచ్చేతే చత్తారో పచ్చయా హోన్తి. వాగ్గహణం ‘‘అకమ్మాదిమ్హి వా’’తి వికప్పనత్థం.

అప్పచ్చయే తావ – ధర ధారణే, ధమ్మం అధరి, ధరతి, ధరిస్సతీతి వా ధమ్మధరో. ఏవం వినయధరో. తథా తం కరోతీతి తక్కరో, ద్విత్తం. ఏవం హితకరో, దివసకరో, దినకరో, దివాకరో, నిసాకరో, ధనుం గణ్హాతీతి ధనుగ్గహో. ఏవం కటగ్గహో, సబ్బకామం దదాతీతి సబ్బకామదదో, సబ్బదదో.

ఆతో పన – అన్నం అదాసి, దదాతి, దదిస్సతీతి అన్నదో. ఏవం ధనదో, సచ్చం సన్దహతీతి సచ్చసన్ధో. పా పానే, మజ్జం పివతీతి మజ్జపో. తా పాలనే, గవం సద్దం తాయతీతి గోత్తం. ఏవం కత్తరి.

అకమ్మాదిమ్హి పన ‘‘యస్మా దపేతీ’’తి సుత్తే భయగ్గహణేన సేససాధనేపి అప్పచ్చయో.

నీ పాపుణనే విపుబ్బో, వినేసి, వినేతి, వినేస్సతి ఏతేన, ఏత్థాతి వా వినయో, ‘‘అఞ్ఞేసు చా’’తి వుద్ధి, అయాదేసో చ, నయనం నయో. సి సేవాయం నిపుబ్బో, నిస్సీయిత్థ, నిస్సీయతి, నిస్సీయిస్సతీతి వా నిస్సయో. సి సయే, అనుసయి, అనుసేతి, అనుసేస్సతీతి వా అనుసయో.

ఇ గతిమ్హి పతిపుబ్బో, పటిచ్చ ఏకస్మా ఫలమేతీతి పచ్చయో, సముదయో. చి చయే, వినిచ్ఛీయతే అనేన, వినిచ్ఛయనం వా వినిచ్ఛయో, ఉచ్చయనం ఉచ్చయో, సఞ్చయో, ధమ్మం విచినాతీతి ధమ్మవిచయో. ఖీ ఖయే, ఖయనం ఖయో. జి జయే, విజయనం విజయో, జయో. కీ దబ్బవినిమయే, విక్కయనం విక్కయో, కయో. లీ సిలేసనే, అల్లీయతి ఏత్థాతి ఆలయో, లయో. ఏవం ఇవణ్ణన్తతో.

ఆసుణన్తీతి అస్సవా, అవాదేసో, పటిస్సవనం పటిస్సవో. సు గతిమ్హి, ఆభవగ్గా సవన్తీతి ఆసవా. రు సద్దే, రవతీతి రవో. భవతీతి భవో. పభవతి ఏతస్మాతి పభవో. లూ ఛేదనే, లవనం లవో. ఏవం ఉవణ్ణన్తతో.

నిగ్గణ్హాతి, నిగ్గహణం వా నిగ్గహో, పగ్గహో, సఙ్గణ్హాతి తేన, సఙ్గహణం వా సఙ్గహో. వర వరణే, సంవరణం సంవరో. దర ఆదరే, ఆదరణం ఆదరో. ఆగచ్ఛతి, ఆగమనన్తి వా ఆగమో, ఆగమీయన్తి ఏత్థ, ఏతేన వా అత్థాతి ఆగమో పరియత్తి. సప్పతీతి సప్పో. దిబ్బతీతి దేవో. కము పదవిక్ఖేపే, పక్కమనం, పక్కమతీతి వా పక్కమో. ఏవం విక్కమో.

చర చరణే, వనే చరతీతి వనచరో, కామో అవచరతి ఏత్థాతి కామావచరో లోకో, కామావచరా సఞ్ఞా, కామావచరం చిత్తం. గావో చరన్తి ఏత్థాతి గోచరో, ఛట్ఠీతప్పురిసో.

పాదేన పివతీతి పాదపో. ఏవం కచ్ఛపో, తతియాతప్పురిసో.

రుహ జననే, సిరస్మిం రుహతీతి సిరోరుహో, గుహాయం సయతీతి గుహాసయం చిత్తం. ఏవం కుచ్ఛిసయా వాతా. ఠా గతినివత్తిమ్హి, పబ్బతే అట్ఠాసి, తిట్ఠతి, ఠస్సతీతి వా పబ్బతట్ఠో పురిసో, పబ్బతట్ఠా నదీ, పబ్బతట్ఠం ఓసధం. ఏవం థలట్ఠం, జలట్ఠం, సత్తమీతప్పురిసో.

౫౬౯. గహస్సుపధస్సే వా.

గహఇచ్చేతస్స ధాతుస్స ఉపధస్స ఏత్తం హోతి వా, ఉపధాతి అన్తక్ఖరతో పుబ్బక్ఖరస్స పరసమఞ్ఞా, గయ్హతీతి గేహం, గహం వా.

ణ్వుప్పచ్చయే రథం కరోతీతి అత్థే ణ్వుప్పచ్చయో, సో చ ‘‘అఞ్ఞే కిత’’తి కితసఞ్ఞత్తా ‘‘కత్తరి కిత’’తి కత్తరియేవ భవతి, తతో కారితబ్యపదేస ణలోపవుద్ధియో.

౫౭౦. అనకా యుణ్వూనం.

యుణ్వుఇచ్చేతేసం పచ్చయానం అన అకఇచ్చేతే ఆదేసా హోన్తీతి అకాదేసో. సేసం కుమ్భకారసద్దసమం, రథకారకో. తథా అన్నం దదాతీతి అన్నదాయకో, ‘‘ఆకారన్తానమాయో’’తి ఆయాదేసో, ‘‘ఇత్థియమతో ఆపచ్చయో’’తి ఆపచ్చయో, ‘‘తేసు వుద్ధీ’’తిఆదినా అకారస్స ఇకారో, అన్నదాయికా కఞ్ఞా, అన్నదాయకం కులం. లోకం నేతీతి లోకనాయకో, వినేతి సత్తేతి వినాయకో, ‘‘తే ఆవాయా కారితే’’తి ఆయాదేసో.

అకమ్మూపపదే కరోతీతి కారకో, కారికా, కారకం. దదాతీతి దాయకో, దాయికా, దాయకం. నేతీతి నాయకో, నాయికా, నాయకం. భగవతో ఓవాదానుసాసనిం అసుణి, సుణాతి, సుణిస్సతీతి వా సావకో, సావికా, ఆవాదేసో. లునాతీతి లావకో. పు పవనే, పునాతీతి పావకో, భవతీతి భావకో, ఉపాసతీతి ఉపాసకో, ఉపాసికా. గణ్హాతీతి గాహకో.

పచతీతి పాచకో. అయజి, యజతి, యజిస్సతీతి వా యాజకో. ఏత్థ హి ‘‘కగా చజాన’’న్తి చజానం కగత్తే సమ్పత్తే –

౫౭౧. న కగత్తం చజా ణ్వుమ్హి.

ధాత్వన్తభూతా చకారజకారా కకార గకారత్తం నాపజ్జన్తే ణ్వుప్పచ్చయే పరేతి పటిసిద్ధత్తా న భవతి.