౬. ఆఖ్యాతకణ్డ

భూవాదిగణ

విభత్తివిధాన

అథ ఆఖ్యాతవిభత్తియో క్రియావాచీహి ధాతూహి పరా వుచ్చన్తే.

తత్థ క్రియం ఆచిక్ఖతీతి ఆఖ్యాతం, క్రియాపదం. వుత్తఞ్హి ‘‘కాలకారకపురిసపరిదీపకం క్రియాలక్ఖణమాఖ్యాతిక’’న్తి. తత్థ కాలోతి అతీతాదయో, కారకమితి కమ్మకత్తుభావా, పురిసాతి పఠమమజ్ఝిముత్తమా, క్రియాతి గమనపచనాదికో ధాత్వత్థో, క్రియాలక్ఖణం సఞ్ఞాణం ఏతస్సాతి క్రియాలక్ఖణం, అతిలిఙ్గఞ్చ.

వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యం తికాలం తిపురిసం, క్రియావాచి తికారకం;

అతిలిఙ్గం ద్వివచనం, తదాఖ్యాతన్తి వుచ్చతీ’’తి.

కాలాదివసేన ధాత్వత్థం విభజన్తీతి విభత్తియో, త్యాదయో, తా పన వత్తమానా పఞ్చమీ సత్తమీ పరోక్ఖాహియ్యత్తనీ అజ్జతనీ భవిస్సన్తీ కాలాతిపత్తి చాతి అట్ఠవిధా భవన్తి.

క్రియం ధారేన్తీతి ధాతవో, భూవాదయో, ఖాదిధాతుప్పచ్చయన్తా చ, తే పన అత్థవసా ద్విధా భవన్తి సకమ్మకా, అకమ్మకా చాతి. తత్ర సకమ్మకా యే ధాతవోకమ్మాపేక్ఖం క్రియం వదన్తి, యథా – కటం కరోతి, గామం గచ్ఛతి, ఓదనం పచతీతిఆదయో, అకమ్మకా యే కమ్మనిరపేక్ఖం క్రియం వదన్తి, యథా – అచ్ఛతి, సేతి, తిట్ఠతీతిఆదయో.

తే పన సత్తవిధా భవన్తి వికరణప్పచ్చయభేదేన, కథం? అవికరణా భూవాదయో. నిగ్గహీతపుబ్బకఅవికరణా రుధాదయో, యవికరణా దివాదయో, ణుణా ఉణావికరణా స్వాదయో, నాప్పణ్హావికరణా కియాదయో, ఓయిరవికరణా తనాదయో, సకత్థే ణే ణయన్తా చురాదయోతి.

తత్థ పఠమం అవికరణేసు భూవాదీసు ధాతూసు పఠమభూతా అకమ్మకా భూఇచ్చేతస్మా ధాతుతో త్యాదయో పరా యోజీయన్తే.

భూసత్తాయం, ‘‘భూ’’ఇచ్చయం ధాతు సత్తాయమత్థే వత్తతే, క్రియాసామఞ్ఞభూతే భవనే వత్తతేతి అత్థో.

‘‘భూ’’ఇతి ఠితే –

౪౨౪. భూవాదయో ధాతవో.

భూఇచ్చేవమాదయో యే క్రియావాచినో సద్దగణా, తే ధాతుసఞ్ఞా హోన్తి. భూ ఆది యేసం తే భూవాదయో, అథ వా భూవా ఆదీ పకారా యేసం తే భూవాదయో.

భూవాదీసు వకారోయం, ఞేయ్యో ఆగమసన్ధిజో;

భూవాప్పకారా వా ధాతూ, సకమ్మాకమ్మకత్థతో.

‘‘క్వచి ధాతూ’’తిఆదితో ‘‘క్వచీ’’తి వత్తతే.

౪౨౫. ధాతుస్సన్తో లోపోనేకస్సరస్స.

అనేకస్సరస్స ధాతుస్స అన్తో క్వచి లోపో హోతి.

క్వచిగ్గహణం ‘‘మహీయతి సమథో’’తిఆదీసు నివత్తనత్థం, ఇతి అనేకస్సరత్తాభావా ఇధ ధాత్వన్తలోపో న హోతి.

తతో ధాత్వాధికారవిహితానేకప్పచ్చయప్పసఙ్గే ‘‘వత్తిచ్ఛానుపుబ్బికా సద్దప్పటిపత్తీ’’తి కత్వా వత్తమానవచనిచ్ఛాయం –

౪౨౬. వత్తమానా తిఅన్తి, సిథ, మిమ, తేఅన్తే, సేవ్హే, ఏమ్హే.

త్యాదయో ద్వాదస వత్తమానాసఞ్ఞా హోన్తీతి త్యాదీనం వత్తమానత్థవిసయత్తా వత్తమానాసఞ్ఞా.

౪౨౭. కాలే.

అయమధికారో.

ఇతో పరం త్యాదివిభత్తివిధానే సబ్బత్థ వత్తతే.

౪౨౮. వత్తమానా పచ్చుప్పన్నే.

పచ్చుప్పన్నే కాలే గమ్యమానే వత్తమానావిభత్తి హోతి, కాలోతి చేత్థ క్రియా, కరణం కారో, రకారస్స లకారో, కాలో.

తస్మా –

క్రియాయ గమ్యమానాయ, విభత్తీనం విధానతో;

ధాతూహేవ భవన్తీతి, సిద్ధం త్యాదివిభత్తియో.

ఇధ పన కాలస్స అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నాణత్తిపరికప్పకాలాభిపత్తివసేన ఛధా భిన్నత్తా ‘‘పచ్చుప్పన్నే’’తి విసేసేతి. తం తం కారణం పటిచ్చ ఉప్పన్నో పచ్చుప్పన్నో, పటిలద్ధసభావో, న తావ అతీతోతి అత్థో.

పచ్చుప్పన్నసమీపేపి, తబ్బోహారూపచారతో;

వత్తమానా అతీతేపి, తంకాలవచనిచ్ఛయాతి.

తస్మిం పచ్చుప్పన్నే వత్తమానావిభత్తిం కత్వా, తస్సా ఠానానియమే ‘‘ధాతులిఙ్గేహి పరా పచ్చయా’’తి పరిభాసతో ధాతుతో పరం వత్తమానప్పచ్చయే కత్వా, తేసమనియమప్పసఙ్గేసతి ‘‘వత్తిచ్ఛానుపుబ్బికా సద్దప్పటిపత్తీ’’తి పరస్సపదవచనిచ్ఛాయం –

౪౨౯. అథ పుబ్బాని విభత్తీనం ఛ పరస్సపదాని.

అథ తద్ధితానన్తరం వుచ్చమానానం సబ్బాసం వత్తమానాదీనం అట్ఠవిధానం విభత్తీనం యాని యాని పుబ్బకాని ఛ పదాని, తాని తాని అత్థతో అట్ఠచత్తాలీసమత్తాని పరస్సపదసఞ్ఞాని హోన్తీతిఆదిమ్హి ఛన్నం పరస్సపదసఞ్ఞా, పరస్సత్థాని పదాని పరస్సపదాని, తబ్బాహుల్లతో తబ్బోహారో.

‘‘ధాతూహి ణే ణయ’’ఇచ్చాదితో ‘‘ధాతూహీ’’తి వత్తమానే –

౪౩౦. కత్తరి పరస్సపదం.

కత్తరికారకే అభిధేయ్యే సబ్బధాతూహి పరస్సపదం హోతీతి పరస్సపదం కత్వా, తస్సాప్యనియమప్పసఙ్గే వత్తిచ్ఛావసా –

విపరిణామేన ‘‘పరస్సపదానం, అత్తనోపదాన’’న్తి చ వత్తతే.

౪౩౧. ద్వే ద్వే పఠమమజ్ఝిముత్తమపురిసా.

తాసం విభత్తీనం పరస్సపదాన’మత్తనోపదానఞ్చ ద్వే ద్వే వచనాని యథాక్కమం పఠమమజ్ఝిముత్తమపురిససఞ్ఞాని హోన్తి. తం యథా? తి అన్తిఇతి పఠమపురిసా, సి థఇతి మజ్ఝిమపురిసా, మి మఇతి ఉత్తమపురిసా. అత్తనోపదేసుపి తే అన్తేఇతి పఠమపురిసా, సే వ్హేఇతి మజ్ఝిమపురిసా, ఏ మ్హేఇతి ఉత్తమపురిసా. ఏవం సేసాసు సత్తసు విభత్తీసుపి యోజేతబ్బన్తి. ఏవం అట్ఠవిభత్తివసేన ఛన్నవుతివిధే ఆఖ్యాతపదే ద్వత్తింస ద్వత్తింస పఠమమజ్ఝిమఉత్తమపురిసా హోన్తీతి వత్తమానపరస్సపదాదిమ్హి ద్విన్నం పఠమపురిససఞ్ఞా.

౪౩౨. నామమ్హి పయుజ్జమానేపితుల్యాధికరణే పఠమో.

తుమ్హామ్హసద్దవజ్జితే తుల్యాధికరణభూతే సాధకవాచకే నామమ్హి పయుజ్జమానేపి అప్పయుజ్జమానేపి ధాతూహి పఠమపురిసో హోతీతి పఠమపురిసం కత్వా, తస్సాప్యనియమప్పసఙ్గే క్రియాసాధకస్స కత్తునో ఏకత్తే వత్తుమిచ్ఛితే ‘‘ఏకమ్హి వత్తబ్బే ఏకవచన’’న్తి వత్తమానపరస్సపదపఠమపురిసేకవచనం తి.

‘‘పరో, పచ్చయో, ధాతూ’’తి చ అధికారో, ‘‘యథా కత్తరి చా’’తి ఇతో ‘‘కత్తరీ’’తి వికరణప్పచ్చయవిధానే సబ్బత్థ వత్తతే.

౪౩౩. భూవాదితో అ.

భూఇచ్చేవమాదితో ధాతుగణతో పరో అపచ్చయో హోతి కత్తరి విహితేసు విభత్తిప్పచ్చయేసు పరేసు. సబ్బధాతుకమ్హియేవాయమిస్సతే.

‘‘అసంయోగన్తస్స, వుద్ధీ’’తి చ వత్తతే.

౪౩౪. అఞ్ఞేసు చ.

కారితతో అఞ్ఞేసు పచ్చయేసు అసంయోగన్తానం ధాతూనం వుద్ధి హోతి. చగ్గహణేన ణుప్పచ్చయస్సాపి వుద్ధి హోతి. ఏత్థ చ ‘‘ఘటాదీనం వా’’తి ఇతో వాసద్దో అనువత్తేతబ్బో, సో చ వవత్థితవిభాసత్థో. తేన –

ఇవణ్ణువణ్ణన్తానఞ్చ, లహూపన్తాన ధాతునం;

ఇవణ్ణువణ్ణానమేవ, వుద్ధి హోతి పరస్స న.

యువణ్ణానమ్పి య ణు ణా-నానిట్ఠాదీసు వుద్ధి న;

తుదాదిస్సావికరణే, న ఛేత్వాదీసు వా సియా.

తస్సాప్యనియమప్పసఙ్గే – ‘‘అయువణ్ణానఞ్చాయో వుద్ధీ’’తి పరిభాసతో ఊకారస్సోకారో వుద్ధి.

విపరిణామేన ‘‘ధాతూన’’న్తి వత్తతే.

౪౩౫. ఓ అవ సరే.

ఓకారస్స ధాత్వన్తస్స సరే పరే అవాదేసో హోతి. ‘‘సరలోపో మాదేస’’ఇచ్చాదినా సరలోపాదిమ్హి కతే ‘‘నయే పరం యుత్తే’’తి పరనయనం కాతబ్బం.

సో పురిసో సాధు భవతి, సా కఞ్ఞా సాధు భవతి, తం చిత్తం సాధు భవతి.

ఏత్థ హి –

కత్తునోభిహితత్తావ, ఆఖ్యాతేన న కత్తరి;

తతియా పఠమా హోతి, లిఙ్గత్థం పనపేక్ఖియ.

సతిపి క్రియాయేకత్తే కత్తూనం బహుత్తా ‘‘బహుమ్హి వత్తబ్బే బహువచన’’న్తి వత్తమానపరస్సపదపఠమపురిసబహువచనం అన్తి, పురే వియ అప్పచ్చయవుద్ధిఅవాదేసా, సరలోపాది. తే పురిసా భవన్తి, అప్పయుజ్జమానేపి భవతి, భవన్తి.

‘‘పయుజ్జమానేపి, తుల్యాధికరణే’’తి చ వత్తతే.

౪౩౬. తుమ్హే మజ్ఝిమో.

తుల్యాధికరణభూతే తుమ్హసద్దే పయుజ్జమానేపి అప్పయుజ్జమానేపి ధాతూహి మజ్ఝిమపురిసో హోతీతి వత్తమానపరస్సపదమజ్ఝిమపురిసేకవచనంసి, సేసం పురిమసమం. త్వం భవసి, తుమ్హే భవథ, అప్పయుజ్జమానేపి భవసి, భవథ.

తుల్యాధికరణేతి కిమత్థం? తయా పచ్చతే ఓదనో.

తస్మింయేవాధికారే –

౪౩౭. అమ్హే ఉత్తమో.

తుల్యాధికరణభూతే అమ్హసద్దే పయుజ్జమానేపి అప్పయుజ్జమానేపి ధాతూహి ఉత్తమపురిసో హోతీతి వత్తమానపరస్సపదఉత్తమపురిసేకవచనం మి, అప్పచ్చయవుద్ధిఅవాదేసా.

౪౩౮. అకారో దీఘం హిమిమేసు.

అకారో దీఘమాపజ్జతే హిమిమఇచ్చేతాసు విభత్తీసు. అహం భవామి, మయం భవామ. భవామి, భవామ.

‘‘విభత్తీనం, ఛా’’తి చ వత్తతే.

౪౩౯. పరాణ్యత్తనోపదాని.

సబ్బాసం వత్తమానానం అట్ఠవిధానం విభత్తీనం యాని యాని పరాని ఛ పదాని, తాని తాని అత్తనోపదసఞ్ఞాని హోన్తీతి తేఆదీనం అత్తనోపదసఞ్ఞా.

‘‘ధాతూహి, అత్తనోపదానీ’’తి చ వత్తతే.

౪౪౦. కత్తరి చ.

కత్తరి చ కారకే అభిధేయ్యే ధాతూహి అత్తనోపదాని హోన్తి. చగ్గహణం కత్థచి నివత్తనత్థం, సేసం పరస్సపదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. భవతే, భవన్తే, భవసే, భవవ్హే, భవే, భవామ్హే.

పచ పాకే, ధాతుసఞ్ఞాయం ధాత్వన్తలోపో, వుత్తనయేనేవ త్యాద్యుప్పత్తి, ఇవణ్ణువణ్ణానమభావా వుద్ధిఅభావోవేత్థ విసేసో. సో దేవదత్తో ఓదనం పచతి, పచన్తి, పచసి, పచథ, పచామి, పచామ, సో ఓదనం పచతే, తే పచన్తే, త్వం పచసే, తుమ్హే పచవ్హే, అహం పచే, మయం పచామ్హే.

పఠమపురిసాదీనమేకజ్ఝప్పవత్తిప్పసఙ్గే పరిభాసమాహ –

౪౪౧. సబ్బేసమేకాభిధానే పరో పురిసో.

సబ్బేసం పఠమమజ్ఝిమానం, పఠముత్తమానం, మజ్ఝిముత్తమానం తిణ్ణం వా పురిసానం ఏకతోభిధానే కాతబ్బే పరో పురిసో యోజేతబ్బో. ఏకకాలానమేవాభిధానే చాయం. సో చ పచతి, త్వఞ్చ పచసీతి పరియాయప్పసఙ్గే తుమ్హే పచథాతి భవతి. ఏవం సో చ పచతి, అహఞ్చ పచామీతి మయం పచామ, తథా త్వఞ్చ పచసి, అహఞ్చ పచామి, మయం పచామ, సో చ పచతి, త్వఞ్చ పచసి, అహఞ్చ పచామి, మయం పచామ. ఏవం సబ్బత్థ యోజేతబ్బం.

ఏకాభిధానేతి కిమత్థం? ‘‘సో చ పచతి, త్వఞ్చ పచిస్ససి, అహం పచిం’’ ఏత్థ భిన్నకాలత్తా ‘‘మయం పచిమ్హా’’తి న భవతి.

గము సప్ప గతిమ్హి, పురే వియ ధాతుసఞ్ఞాయం ధాత్వన్తలోపో.

కత్తరి త్యాద్యుప్పత్తి.

౪౪౨. గమిస్సన్తో చ్ఛో వా సబ్బాసు.

గముఇచ్చేతస్స ధాతుస్సన్తో మకారో చ్ఛో హోతి వా సబ్బాసు విభత్తీసు, సబ్బగ్గహణేన మానన్త య కారితప్పచ్చయేసు చ. వవత్థితవిభాసత్థోయం వాసద్దో. తేనాయం –

విధిం నిచ్చఞ్చ వాసద్దో, మాన’న్తేసు తు కత్తరి;

దీపేతానిచ్చమఞ్ఞత్థ, పరోక్ఖాయమసన్తకం.

అప్పచ్చయపరనయనాని, సో పురిసో గామం గచ్ఛతి, తే గచ్ఛన్తి, ‘‘క్వచి ధాతూ’’తిఆదినా గరుపుబ్బరస్సతో పరస్స పఠమపురిసబహువచనస్స రే వా హోతి, గచ్ఛరే. త్వం గచ్ఛసి, తుమ్హే గచ్ఛథ. అహం గచ్ఛామి, మయం గచ్ఛామ.

చ్ఛాదేసాభావే ‘‘లోపఞ్చేత్తమకారో’’తి అప్పచ్చయస్స ఏకారో. గమేతి, గమేన్తి, సరలోపో. గమేసి, గమేథ. గమేమి, గమేమ.

అత్తనోపదేపి సో గామం గచ్ఛతే, గచ్ఛన్తే, గచ్ఛరే. గచ్ఛసే, గచ్ఛవ్హే. గచ్ఛే, గచ్ఛామ్హే.

‘‘కుతో ను త్వం ఆగచ్ఛసి, రాజగహతో ఆగచ్ఛామీ’’తిఆదీసు పన పచ్చుప్పన్నసమీపే వత్తమానవచనం.

‘‘వా’’తి వత్తతే.

౪౪౩. గమిస్స ఘమ్మం.

గముఇచ్చేతస్స ధాతుస్స సబ్బస్స ఘమ్మాదేసో హోతి వా. ఘమ్మతి, ఘమ్మన్తి ఇచ్చాది.

భావకమ్మేసు పన –

౪౪౪. అత్తనోపదాని భావే చ కమ్మని.

భావే చ కమ్మని చ కారకే అభిధేయ్యే అత్తనోపదాని హోన్తి, చసద్దేన కమ్మకత్తరిపి. భవనం భావో, సో చ కారకన్తరేన అసంసట్ఠో కేవలో భవనలవనాదికో ధాత్వత్థో. కరీయతీతి కమ్మం. అకమ్మకాపి ధాతవో సోపసగ్గా సకమ్మకాపి భవన్తి, తస్మా కమ్మని అనుపుబ్బా భూధాతుతో వత్తమానత్తనోపదపఠమపురిసేకవచనం తే.

‘‘ధాతూహి ణే ణయ’’ఇచ్చాదితో ‘‘ధాతూహీ’’తి వత్తమానే –

౪౪౫. భావకమ్మేసు యో.

సబ్బధాతూహి పరో భావకమ్మేసు యప్పచ్చయో హోతి. అత్తనోపదవిసయేవాయమిస్సతే, ‘‘అఞ్ఞేసు చా’’తి సుత్తే అనువత్తితవాగ్గహణేన యప్పచ్చయే వుద్ధి న భవతి, అనుభూయతే సుఖం దేవదత్తేన.

ఆఖ్యాతేన అవుత్తత్తా, తతియా హోతి కత్తరి;

కమ్మస్సాభిహితత్తా న, దుతియా పఠమావిధ.

అనుభూయన్తే సమ్పత్తియో తయా. అనుభూయసే త్వం దేవదత్తేన, అనుభూయవ్హే తుమ్హే. అహం అనుభూయే తయా, మయం అనుభూయామ్హే.

‘‘క్వచి ధాతు’’ఇచ్చాదితో ‘‘క్వచీ’’తి వత్తమానే –

౪౪౬. అత్తనోపదాని పరస్సపదత్తం.

అత్తనోపదాని క్వచి పరస్సపదత్తమాపజ్జన్తే, అకత్తరియేవేతం. యకారస్స ద్విత్తం, అనుభూయ్యతి మయా సుఖం, అనుభూయ్యతే వా, అనుభూయ్యన్తి. అనుభూయ్యసి, అనుభూయ్యథ. అనుభూయ్యామి, అనుభూయ్యామ. ద్విత్తాభావే – అనుభూయతి, అనుభూయన్తి.

క్వచీతి కిం? అనుభూయతే.

భావే అదబ్బవుత్తినో భావస్సేకత్తా ఏకవచనమేవ, తఞ్చ పఠమపురిసస్సేవ, భూయతే దేవదత్తేన, దేవదత్తేన సమ్పతి భవనన్తి అత్థో.

పచధాతుతో కమ్మని అత్తనోపదే యప్పచ్చయే చ కతే –

విపరిణామేన ‘‘యస్సా’’తి వత్తమానే –

౪౪౭. తస్స చవగ్గయకారవకారత్తం సధాత్వన్తస్స.

తస్స భావకమ్మవిసయస్స యప్పచ్చయస్స చవగ్గయకారవకారత్తం హోతి ధాత్వన్తేన సహ యథాసమ్భవం. ఏత్థ చ ‘‘ఇవణ్ణాగమో వా’’తి ఇతో సీహగతియా వాసద్దో అనువత్తేతబ్బో, సో చ వవత్థితవిభాసత్థో. తేన –

చవగ్గో చ త వగ్గానం, ధాత్వన్తానం యవత్తనం;

రవానఞ్చ సయప్పచ్చ-యానం హోతి యథాక్కమన్తి.

ధాత్వన్తస్స చవగ్గాదిత్తా చకారే కతే ‘‘పరద్వేభావో ఠానే’’తి చకారస్స ద్విత్తం. పచ్చతే ఓదనో దేవదత్తేన, ‘‘క్వచి ధాతూ’’తిఆదినా గరుపుబ్బరస్సతో పరస్స పఠమపురిసబహువచనస్స క్వచి రే హోతి. పచ్చరే, పచ్చన్తే. పచ్చసే, పచ్చవ్హే. పచ్చే, పచ్చామ్హే.

పరస్సపదాదేసే పచ్చతి, పచ్చన్తి. పచ్చసి, పచ్చథ. పచ్చామి, పచ్చామ. తథా కమ్మకత్తరి పచ్చతే ఓదనో సయమేవ, పచ్చన్తే. పచ్చతి, పచ్చన్తి వా ఇచ్చాది.

గమితో కమ్మని అత్తనోపదే, యప్పచ్చయే చ కతే –

‘‘ధాతూహి, తస్మిం, యే’’తి చ వత్తతే.

౪౪౮. ఇవణ్ణాగమో వా.

సబ్బేహి ధాతూహి తస్మిం భావకమ్మవిసయే యప్పచ్చయే పరే ఇవణ్ణాగమో హోతి వాతి ఈకారాగమో. వవత్థితవిభాసత్థోయం వాసద్దో. చ్ఛాదేసో, గచ్ఛీయతే గామో దేవదత్తేన, గచ్ఛీయన్తే. గచ్ఛీయసే, గచ్ఛీయవ్హే. గచ్ఛీయే, గచ్ఛీయామ్హే.

చ్ఛాదేసాభావే –

‘‘ధాతూహి, యో, వా’’తి చ వత్తతే.

౪౪౯. పుబ్బరూపఞ్చ.

హేట్ఠానుత్తేహి పరస్సేవేదం, తేన కటపవగ్గయకారలసన్తేహేవ ధాతూహి పరో యప్పచ్చయో పుబ్బరూపమాపజ్జతే వాతి మకారా పరస్స యకారస్స మకారో. గమ్మతే, గమీయతే, గమ్మన్తే, గమీయన్తే. గమ్మసే, గమీయసే, గమ్మవ్హే, గమీయవ్హే. గమ్మే, గమీయే, గమ్మామ్హే, గమీయామ్హే.

పరస్సపదత్తే – గచ్ఛీయ్యతి, గచ్ఛీయ్యన్తి. గచ్ఛీయతి, గచ్ఛీయన్తి వా. గమ్మతి, గమ్మన్తి. గమీయతి, గమీయన్తి. ఇకారాగమే గమియ్యతి, గమియ్యన్తి. తథా ఘమ్మీయతి, ఘమ్మీయన్తి ఇచ్చాది.

వత్తమానావిభత్తి.

౪౫౦. పఞ్చమీ తు అన్తు, హి థ, మి మ, తం అన్తం, స్సువ్హో, ఏ ఆమసే.

త్వాదయో ద్వాదస పఞ్చమీసఞ్ఞా హోన్తి.

౪౫౧. ఆణత్యాసిట్ఠేనుత్తకాలే పఞ్చమీ.

ఆణత్యత్థే చ ఆసీసత్థే అనుత్తకాలే పఞ్చమీవిభత్తి హోతి.

సతిపి కాలాధికారే పున కాలగ్గహణేన విధినిమన్తనాజ్ఝేసనానుమతిపత్థనాపత్తకాలాదీసు చ పఞ్చమీ. ఆణాపనమాణత్తి, ఆసీసనమాసిట్ఠో, సో చ ఇట్ఠస్స అసమ్పత్తస్స అత్థస్స పత్థనం, తస్మిం ఆణత్యాసిట్ఠే. అను సమీపే ఉత్తకాలో అనుత్తకాలో, పచ్చుప్పన్నకాలోతి అత్థో, న ఉత్తకాలోతి వా అనుత్తకాలో, తస్మిం అనుత్తకాలే, కాలమనామసిత్వా హోతీతి అత్థో.

తత్థ ఆసీసనత్థే భూధాతుతో పఞ్చమీపరస్సపదపఠమపురిసేకవచనం తు, అప్పచ్చయవుద్ధిఅవాదేసా. సో సుఖీ భవతు, తే సుఖితా భవన్తు.

విపరిణామేన ‘‘అకారతో’’తి వత్తతే.

౪౫౨. హిలోపం వా.

అకారతో పరో హివిభత్తి లోపమాపజ్జతే వా. త్వం సుఖీ భవ, భవాహి వా, హిమ్హి దీఘో. తుమ్హే సుఖితా భవథ. అహం సుఖీ భవామి, మయం సుఖినో భవామ.

అత్తనోపదే సో సుఖీ భవతం, తే సుఖితా భవన్తం. త్వం సుఖీ భవస్సు, తుమ్హే సుఖితా భవవ్హో. అహం సుఖీ భవే, మయం సుఖితా భవామసే.

కమ్మని అనుభూయతం తయా, అనుభూయన్తం. అనుభూయస్సు, అనుభూయవ్హో. అనుభూయే, అనుభూయామసే. పరస్సపదత్తే అనుభూయ్యతు, అనుభూయ్యన్తు. అనుభూయతు, అనుభూయన్తు వా, అనుభూయ్యాహి ఇచ్చాది. భావే భూయతం.

ఆణత్తియం కత్తరి దేవదత్తో దాని ఓదనం పచతు, పచన్తు. పచ, పచాహి, పచథ. పచామి, పచామ. పచతం, పచన్తం. పచస్సు, పచవ్హో. పచే, పచామసే.

కమ్మని యప్పచ్చయచవగ్గాది, పచ్చతం ఓదనో దేవదత్తేన, పచ్చన్తం. పచ్చస్సు, పచ్చవ్హో. పచ్చే, పచ్చామసే. పరస్సపదత్తే పచ్చతు, పచ్చన్తు. పచ్చ, పచ్చాహి, పచ్చథ. పచ్చామి, పచ్చామ.

తథా సో గామం గచ్ఛతు, గచ్ఛన్తు. గచ్ఛ, గచ్ఛాహి, గచ్ఛథ. గచ్ఛామి, గచ్ఛామ. గమేతు, గమేన్తు. గమ, గమాహి, గమేథ. గమేమి, గమేమ. గచ్ఛతం, గచ్ఛన్తం. గచ్ఛస్సు, గచ్ఛవ్హో. గచ్ఛే, గచ్ఛామసే. ఘమ్మాదేసే ఘమ్మతు, ఘమ్మన్తు ఇచ్చాది.

కమ్మని గచ్ఛీయతం, గచ్ఛీయతు, గమీయతం, గమీయతు, గమ్మతం, గమ్మతు ఇచ్చాది.

విధిమ్హి ఇధ పబ్బతో హోతు, అయం పాసాదో సువణ్ణమయో హోతూతిఆది.

నిమన్తనే అధివాసేతు మే భన్తే భగవా భోజనం, ఇధ నిసీదతు భవం.

అజ్ఝేసనే దేసేతు భన్తే భగవా ధమ్మం.

అనుమతియం పుచ్ఛతు భవం పఞ్హం, పవిసతు భవం, ఏత్థ నిసీదతు.