౫. తద్ధితకణ్డ

అపచ్చతద్ధిత

అథ నామతో ఏవ విభత్యన్తా అపచ్చాదిఅత్థవిసేసే తద్ధితుప్పత్తీతి నామతో పరం తద్ధితవిధానమారభీయతే.

తత్థ తస్మా తివిధలిఙ్గతో పరం హుత్వా హితా సహితాతి తద్ధితా, ణాదిపచ్చయానమేతం అధివచనం, తేసం వా నామికానం హితా ఉపకారా తద్ధితాతి అన్వత్థభూతపరసమఞ్ఞావసేనాపి ణాదిప్పచ్చయావ తద్ధితా నామ.

‘‘వసిట్ఠస్స అపచ్చ’’న్తి విగ్గహే –

‘‘లిఙ్గఞ్చ నిపచ్చతే’’తి ఇతో లిఙ్గగ్గహణమనువత్తతే.

౩౬౧. వా ణ’పచ్చే.

ఛట్ఠియన్తతో లిఙ్గమ్హా ణప్పచ్చయో హోతి వికప్పేన ‘‘తస్స అపచ్చ’’మిచ్చేతస్మిం అత్థే.

సో చ –

౩౬౨. ధాతులిఙ్గేహి పరా పచ్చయా.

ధాతూహి, లిఙ్గేహి చ పచ్చయా పరావ హోన్తీతి పరిభాసతో అపచ్చత్థసమ్బన్ధిలిఙ్గతో ఛట్ఠియన్తాయేవ పరో హోతి. పటిచ్చ ఏతస్మా అత్థో ఏతీతి పచ్చయో, పతీయన్తి అనేన అత్థాతి వా పచ్చయో, ‘‘వుత్తత్థానమప్పయోగో’’తి అపచ్చసద్దస్స అప్పయోగో, ‘‘తేసం విభత్తియో లోపా చే’’తి విభత్తిలోపో చ.

౩౬౩. తేసం ణో లోపం.

తేసం తద్ధితప్పచ్చయానం ణానుబన్ధానం ణకారో లోపమాపజ్జతే.

౩౬౪. వుద్ధాదిసరస్స వాసంయోగన్తస్స సణే చ.

ఆదిసరస్స వా ఆదిబ్యఞ్జనస్స వా అసంయోగన్తస్స వుద్ధి హోతి సణకారప్పచ్చయే పరే. సంయోగో అన్తో అస్సాతి సంయోగన్తో, తదఞ్ఞో అసంయోగన్తో. అథ వా వవత్థితవిభాసత్థోయం వాసద్దో, తదా చ పకతిభూతే లిఙ్గే సరానమాదిసరస్స అసంయోగన్తస్స వుద్ధి హోతి సణకారే తద్ధితప్పచ్చయే పరేతి అత్థో.

తేన –

వాసిట్ఠాదీసు నిచ్చాయం, అనిచ్చోళుమ్పికాదిసు;

న వుద్ధి నీలపీతాదో, వవత్థితవిభాసతో.

చసద్దగ్గహణమవధారణత్థం.

తస్సా వుద్ధియా అనియమప్పసఙ్గే నియమత్థం పరిభాసమాహ.

౩౬౫. అయువణ్ణానఞ్చాయో వుద్ధీ.

తేసం అకారఇవణ్ణువణ్ణానమేవ యథాక్కమం ఆ ఏఓఇచ్చేతే వుద్ధియో హోన్తి. చసద్దగ్గహణమవుద్ధిసమ్పిణ్డనత్థం, అవధారణత్థం వా. ఇ చ ఉ చ యు, యు ఏవ వణ్ణా యువణ్ణా, అ చ యువణ్ణా చ అయువణ్ణా. ఆ చ ఏ చ ఓ చ ఆయో. పున వుద్ధిగ్గహణం ‘‘నేగమజానపదా’’తిఆదీసు ఉత్తరపదవుద్ధిభావత్థం, ఏత్థ చ ‘‘అయువణ్ణాన’’న్తి ఠాననియమవచనం ఆయోనం వుద్ధిభావప్పసఙ్గనివత్తనత్థం.

యథా హి కతవుద్ధీనం, పున వుద్ధి న హోతిహ;

తథా సభావవుద్ధీనం, ఆయోనం పున వుద్ధి న.

తతో అకారస్స ఆకారో వుద్ధి, ‘‘సరలోపోమాదేసప్పచ్చయాదిమ్హి సరలోపే తు పకతీ’’తి సరలోపపకతిభావా, ‘‘నయే పరం యుత్తే’’తి పరనయనం కత్వా తద్ధితత్తా ‘‘తద్ధితసమాస’’ఇచ్చాదినా నామబ్యపదేసే కతే పురే వియ స్యాద్యుప్పత్తి.

వాసిట్ఠో, వసిట్ఠస్స పుత్తో వా, వాసిట్ఠా ఇచ్చాది పురిససద్దసమం. తస్స నత్తుపనత్తాదయోపి తదుపచారతో వాసిట్ఠాయేవ. ఏవం సబ్బత్థ గోత్తతద్ధితే పఠమప్పకతితోయేవ పచ్చయో హోతి.

ఇత్థియం ణప్పచ్చయన్తత్తా ‘‘ణవ ణిక ణేయ్య ణ న్తూహీ’’తి వాసిట్ఠసద్దతో ఈపచ్చయో. సరలోపాదిం కత్వా ఇత్థిప్పచ్చయన్తత్తా ‘‘తద్ధితసమాస’’ఇచ్చాదిసుత్తే చగ్గహణేన నామబ్యపదేసే కతే స్యాద్యుప్పత్తి, వాసిట్ఠీ కఞ్ఞా, వాసిట్ఠీ, వాసిట్ఠియో ఇచ్చాది ఇత్థిసద్దసమం.

నపుంసకే వాసిట్ఠం అపచ్చం, వాసిట్ఠాని అపచ్చాని ఇచ్చాది చిత్తసద్దసమం. ఏవం ఉపరిపి తద్ధితన్తస్స తిలిఙ్గతా వేదితబ్బా.

భారద్వాజస్స పుత్తో భారద్వాజో, వేసామిత్తస్స పుత్తో వేసామిత్తో, గోతమస్స పుత్తో గోతమో. ఏత్థ చ అయువణ్ణత్తాభావా ఆకారాదీనం న వుద్ధి హోతి. వసుదేవస్స అపచ్చం వాసుదేవో, బలదేవో. ‘‘చిత్తకో’’తిఆదీసు పన సంయోగన్తత్తా వుద్ధి న భవతి.

‘‘వచ్ఛస్స అపచ్చ’’న్తి విగ్గహే ణమ్హి సమ్పత్తే ‘‘వా ణ’పచ్చే’’తి ఇతో వాతి తద్ధితవిధానే సబ్బత్థ వత్తతే, తేన సబ్బత్థ వాక్యవుత్తియో భవన్తి. ‘‘అపచ్చే’’తి పదం యావ సంసట్ఠగ్గహణావ వత్తతే.

౩౬౬. ణాయన ణాన వచ్ఛాదితో.

వచ్ఛ కచ్చఇచ్చేవమాదితో ఛట్ఠియన్తతో గోత్తగణతో ణాయన ణానఇచ్చతే పచ్చయా హోన్తి వా ‘‘తస్సాపచ్చ’’మిచ్చేతస్మిం అత్థే. సబ్బత్థ ణకారానుబన్ధో వుద్ధత్థో, సేసం పుబ్బసమం, సంయోగన్తత్తా వుద్ధిఅభావోవ విసేసో.

వచ్ఛాయనో వచ్ఛానో వచ్ఛస్స పుత్తో వా. ఏవం కచ్చస్స పుత్తో కచ్చాయనో కచ్చానో, మోగ్గల్లస్స పుత్తో మోగ్గల్లాయనో మోగ్గల్లానో. ఏవం అగ్గివేస్సాయనో అగ్గివేస్సానో, కణ్హాయనో కణ్హానో, సాకటాయనో సాకటానో, ముఞ్చాయనో ముఞ్చానో, కుఞ్జాయనో కుఞ్జానో ఇచ్చాది. ఆకతిగణో’యం.

‘‘కత్తికాయ అపచ్చ’’న్తి విగ్గహే –

౩౬౭. ణేయ్యో కత్తికాదీహి.

ఆదిసద్దోయం పకారే వత్తతే. కత్తికా వినతారోహిణీఇచ్చేవమాదీహి ఇత్థియం వత్తమానేహి లిఙ్గేహి ణేయ్యప్పచ్చయో హోతి వా ‘‘తస్సాపచ్చ’’మిచ్చేతస్మిం అత్థే.

విభత్తిలోపే ‘‘పకతి చస్స సరన్తస్సా’’తి పకతిభావో. కత్తికేయ్యో, కత్తికాయ పుత్తో వా. ఏవం వినతాయ అపచ్చం వేనతేయ్యో, ఇకారస్సేకారో వుద్ధి, రోహిణియా పుత్తో రోహిణేయ్యో, గఙ్గాయ అపచ్చం గఙ్గేయ్యో, భగినియా పుత్తో భాగినేయ్యో, నదియాపుత్తో నాదేయ్యో. ఏవం అన్తేయ్యో, ఆహేయ్యో, కామేయ్యో. సుచియా అపచ్చం సోచేయ్యో, ఏత్థ ఉకారస్సోకారో వుద్ధి, బాలాయ అపచ్చం బాలేయ్యో ఇచ్చాది.

‘‘దక్ఖస్సాపచ్చ’’న్తి విగ్గహే ణమ్హి సమ్పత్తే –

౩౬౮. అతో ణి వా.

అకారన్తతో లిఙ్గమ్హా ణిపచ్చయో హోతి వా ‘‘తస్సాపచ్చ’’మిచ్చేతస్మిం అత్థే. దక్ఖి, దక్ఖీ, దక్ఖయో, దోణస్స అపచ్చం దోణి. ఏవం వాసవి, సక్యపుత్తి, నాటపుత్తి, దాసపుత్తి, దాసరథి. వారుణి, కణ్డి, బాలదేవి, పావకి, జినదత్తస్స అపచ్చం జేనదత్తి, సుద్ధోదని, అనురుద్ధి ఇచ్చాది.

పున వాగ్గహణేన అపచ్చత్థే ణికప్పచ్చయో, అదితిఆదితో ణ్యప్పచ్చయో చ. యథా – సక్యపుత్తస్స పుత్తో సక్యపుత్తికో, ‘‘తేసు వుద్ధీ’’తిఆదినా కకారస్స యకారో, సక్యపుత్తియో. ఏవం నాటపుత్తికో, జేనదత్తికో, విమాతుయా పుత్తో వేమాతికో.

‘‘అదితియా పుత్తో’’తి అత్థే ణ్యప్పచ్చయో, వుద్ధి చ.

౩౬౯. అవణ్ణో యే లోపఞ్చ.

అవణ్ణో తద్ధితభూతే యప్పచ్చయే పరే లోపమాపజ్జతే. చసద్దేన ఇవణ్ణోపీతి ఇకారలోపో, ‘‘యవతం తలనదకారానం బ్యఞ్జనాని చ ల ఞ జకారత్త’’న్తి త్యకారసంయోగస్స చకారో, ‘‘పరద్వేభావో ఠానే’’తి ద్విత్తం, ఆదిచ్చో. ఏవం దితియా పుత్తో దేచ్చో.

‘‘కుణ్డనియా పుత్తో’’తి అత్థే ణ్యప్పచ్చయే కతే –

‘‘క్వచాదిమజ్ఝుత్తరేసూ’’తి వత్తతే.

౩౭౦. తేసు వుద్ధిలోపాగమవికారవిపరీతాదేసా చ.

తేసు ఆదిమజ్ఝుత్తరేసు అవిహితలక్ఖణేసు జినవచనానుపరోధేన క్వచి వుద్ధి లోప ఆగమ వికార విపరీతఆదేసా హోన్తీతి సంయోగన్తత్తేపి ఆదివుద్ధి, ఇకారలోపే న్యస్సఞాదేసో, కోణ్డఞ్ఞో, కురునో పుత్తో కోరబ్యో, ఏత్థాపి తేనేవ ఉకారస్స అవాదేసో, భాతునో పుత్తో భాతబ్యో.

‘‘ఉపగుస్స అపచ్చ’’న్తి విగ్గహే –

౩౭౧. ణవోపగ్వాదీహి.

ఉపగు మనుఇచ్చేవమాదీహి ఉకారన్తేహి గోత్తగణేహి ణవప్పచ్చయో హోతి వా ‘‘తస్సాపచ్చ’’మిచ్చేతస్మిం అత్థే. ఆదిసద్దస్స చేత్థ పకారవాచకత్తా ఉకారన్తతోయేవాయం. ఓపగవో, ఓపగవీ, ఓపగవం, మనునో అపచ్చం మానవో, ‘‘మానుసో’’తి ణప్పచ్చయే, సాగమే చ కతే రూపం, భగ్గునో అపచ్చం భగ్గవో, పణ్డునో అపచ్చం పణ్డవో, ఉపవిన్దుస్స అపచ్చం ఓపవిన్దవో ఇచ్చాది.

‘‘విధవాయ అపచ్చ’’న్తి అత్థే –

౩౭౨. ణేర విధవాదితో.

విధవాదితో ణేరప్పచ్చయో హోతి వా అపచ్చత్థే. విగతో ధవో పతి ఏతిస్సాతి విధవా, వేధవేరో, బన్ధుకియా అభిసారిణియా పుత్తో బన్ధుకేరో, సమణస్స ఉపజ్ఝాయస్స పుత్తో పుత్తట్ఠానియత్తాతి సామణేరో, నాళికేరో ఇచ్చాది.

అపచ్చతద్ధితం.

సంసట్ఠాదిఅనేకత్థతద్ధిత

‘‘తిలేన సంసట్ఠ’’న్తి విగ్గహే –

౩౭౩. యేన వా సంసట్ఠం తరతి చరతి వహతి ణికో.

యేన వా సంసట్ఠం, యేన వా తరతి, యేన వా చరతి, యేన వా వహతి, తతో తతియన్తతో లిఙ్గమ్హా తేసు సంసట్ఠాదీస్వత్థేసు ణికప్పచ్చయో హోతి వా. తేలికం భోజనం, తిలేన అభిసఙ్ఖతన్తి అత్థో. తేలికీ యాగు. గుళేన సంసట్ఠం ఏగాళికం. ఏవం ఘాతికం, దాధికం, మారిచికం, లోణికం.

నావాయ తరతీతి నావికో, ఉళుమ్పేన తరతీతి ఓళుమ్పికో, వుద్ధిఅభావపక్ఖే ఉళుమ్పికో. ఏవం కుల్లికో, గోపుచ్ఛికో. సకటేన చరతీతి సాకటికో. ఏవం పాదికో, దణ్డికో, ధమ్మేన చరతి పవత్తతీతి ధమ్మికో. సీసేన వహతీతి సీసికో, వాగ్గహణేన ఈకారస్స వుద్ధి న హోతి. ఏవం అంసికో, ఖన్ధికో, హత్థికో, అఙ్గులికో.

పున వాగ్గహణేన అఞ్ఞత్థేసుపి ణికప్పచ్చయో, పరదారం గచ్ఛతీతి పారదారికో, పథం గచ్ఛతీతి పథికో.

‘‘వినయమధీతే, అవేచ్చాధీతే’’తి వా విగ్గహే –

‘‘ణికో’’తి వత్తతే.

౩౭౪. తమధీతే తేనకతాదిసన్నిధాననియోగసిప్పభణ్డజీవికత్థేసు చ.

చతుప్పదమిదం. తమధీతేతి అత్థే, తేన కతాదీస్వత్థేసు చ తమ్హి సన్నిధానో, తత్థ నియుత్తో, తమస్స సిప్పం, తమస్స భణ్డం, తమస్స జీవికా ఇచ్చేతేస్వత్థేసు చ దుతియాదివిభత్యన్తేహి లిఙ్గేహి ణికప్పచ్చయో హోతి వా. వేనయికో. ఏవం సుత్తన్తికో, ఆభిధమ్మికో.

‘‘బ్యాకరణమధీతే’’తి అత్థే ణికప్పచ్చయాదిమ్హి కతే –

‘‘వుద్ధాదిసరస్స వాసంయోగన్తస్స సణే చా’’తి వత్తమానే –

౩౭౫. మాయూనమాగమో ఠానే.

ఇ ఉఇచ్చేభేసం ఆదిసరానం అసంయోగన్తానం మా వుద్ధి హోతి సణే, తత్రేవ వుద్ధి ఆగమో హోతి చ ఠానేతి ఏకారవుద్ధాగమో.

‘‘ఠానే’’తి వచనా చేత్థ, యూనమాదేసభూతతో;

యవేహి పుబ్బేవ ఏఓ-వుద్ధియో హోన్తి ఆగమా.

యకారస్స ద్విభావో.

వేయ్యాకరణికో, న్యాయమధీతేతి నేయ్యాయికో. ఏవం తక్కికో, వేదికో, నేమిత్తికో, కాయేన కతో పయోగో కాయికో, కాయేన కతం కమ్మం కాయికం, వచసా కతం కమ్మం వాచసికం. ఏవం మానసికం, ఏత్థ చ ‘‘ససరే వాగమో’’తి సుత్తే వవత్థితవాసద్దేన పచ్చయే పరేపి సాగమో, థేరేహి కతా సఙ్గీతి థేరికా. ఏవం పఞ్చసతికా, సత్తసతికా, ఏత్థ ‘‘ణవణికా’’దిసుత్తే అనువత్తితవాగ్గహణేన ఈపచ్చయో న హోతి.

సన్నిధానత్థే సరీరే సన్నిధానా వేదనా సారీరికా, సారీరికం దుక్ఖం. ఏవం మానసికా, మానసికం.

నియుత్తత్థే ద్వారే నియుత్తో దోవారికో, ఏత్థ ‘‘మాయూనమాగమో ఠానే’’తి వకారతో పుబ్బేఓకారాగమో. ఏవం భణ్డాగారికో, నాగరికో, నవకమ్మికో, వనకమ్మికో, ఆదికమ్మికో, ఓదరికో, రథికో, పథికో, ఉపాయే నియుత్తో ఓపాయికో, చేతసి నియుత్తా చేతసికా.

సిప్పత్థే వీణావాదనం వీణా, వీణా అస్స సిప్పం వేణికో. ఏవం పాణవికో, మోదిఙ్గికో, వంసికో.

భణ్డత్థే గన్ధో అస్స భణ్డన్తి గన్ధికో. ఏవం తేలికో, గోళికో, పూవికో, పణ్ణికో, తమ్బూలికో, లోణికో.

జీవికత్థే ఉరబ్భం హన్త్వా జీవతి, ఉరబ్భమస్స జీవికాతి వా ఓరబ్భికో. ఏవం మాగవికో, ఏత్థ వకారాగమో. సూకరికో, సాకుణికో, మచ్ఛికో ఇచ్చాది.

‘‘తేన కతాదీ’’తి ఏత్థ ఆదిగ్గహణేన తేన హతం, తేన బద్ధం, తేన కీతం, తేన దిబ్బతి, సో అస్స ఆవుధో, సో అస్స ఆబాధో, తత్థ పసన్నో, తస్స సన్తకం, తమస్స పరిమాణం, తస్స రాసి, తం అరహతి, తమస్స సీలం, తత్థ జాతో, తత్థ వసతి, తత్ర విదితో, తదత్థాయ సంవత్తతి, తతో ఆగతో, తతో సమ్భూతో, తదస్స పయోజనన్తి ఏవమాదిఅత్థే చ ణికప్పచ్చయో హోతి. యథా – జాలేన హతో, హనతీతి వా జాలికో. ఏవం బాళిసికో, వాకరికో, సుత్తేన బద్ధో సుత్తికో, వరత్తాయ బద్ధో వారత్తికో నాగో.

వత్థేన కీతం భణ్డం వత్థికం. ఏవం కుమ్భికం, ఫాలికం, సోవణ్ణికం, సాతికం. అక్ఖేన దిబ్బతీతి అక్ఖికో. ఏవం సాలాకికో, తిన్దుకికో, అమ్బఫలికో. చాపో అస్స ఆవుధోతి చాపికో. ఏవం తోమరికో, ముగ్గరికో, మోసలికో.

వాతో అస్స ఆబాధోతి వాతికో. ఏవం సేమ్హికో, పిత్తికో.

బుద్ధే పసన్నో బుద్ధికో. ఏవం ధమ్మికో, సఙ్ఘికో. బుద్ధస్స సన్తకో బుద్ధికో. ఏవం ధమ్మికో, సఙ్ఘికో విహారో, సఙ్ఘికా భూమి, సఙ్ఘికం చీవరం, పుగ్గలికం.

కుమ్భో అస్స పరిమాణన్తి కుమ్భికం. ఏవం ఖారికం, దోణికం. కుమ్భస్స రాసి కుమ్భికో. కుమ్భం అరహతీతి కుమ్భికో. ఏవం దోణికో, అట్ఠమాసికో, కహాపణికో, ఆసీతికా గాథా, నావుతికా, సాతికం, సాహస్సికం. సన్దిట్ఠమరహతీతి సన్దిట్ఠికో, ‘‘ఏహి పస్సా’’తి ఇమం విధిం అరహతీతి ఏహిపస్సికో.

సీలత్థే పంసుకూలధారణం పంసుకూలం, తం సీలమస్సాతి పంసుకూలికో. ఏవం తేచీవరికో, ఏకాసనే భోజనసీలో ఏకాసనికో, రుక్ఖమూలే వసనసీలో రుక్ఖమూలికో, తథా ఆరఞ్ఞికో, సోసానికో.

జాతత్థే అపాయే జాతో ఆపాయికో. ఏవం నేరయికో, సాముద్దికో మచ్ఛో, వస్సేసు జాతో వస్సికో, వస్సికా, వస్సికం పుప్ఫం, సారదికో, హేమన్తికో, వాసన్తికో, చాతుద్దసికో, రాజగహే జాతో, రాజగహే వసతీతి వా రాజగహికో జనో, మగధేసు జాతో, వసతీతి వా మాగధికో, మాగధికా, మాగధికం, సావత్థియం జాతో, వసతీతి వా సావత్థికో, కాపిలవత్థికో, వేసాలికో.

లోకే విదితో లోకికో, లోకాయ సంవత్తతీతిపి లోకికో. తథా మాతితో ఆగతం మాతికం, పితితో ఆగతం పేత్తికం నామం.

సమ్భూతత్థే మాతితో సమ్భూతం మత్తికం. ఏవం పేత్తికం. ఉపధితస్స పయోజనం ఓపధికం.

సకత్థేపి అసఙ్ఖారోయేవ అసఙ్ఖారికం. ఏవం ససఙ్ఖారికం, నామమేవ నామికం. ఏవం ఆఖ్యాతికం, ఓపసగ్గికం, నేపాతికం, చతుమహారాజే భత్తి ఏతేసన్తి చాతుమహారాజికా. ఏవం అఞ్ఞత్థేపి యోజేతబ్బం.

‘‘కసావేన రత్త’’న్తి విగ్గహే –

౩౭౬. ణ రాగా తేనరత్తం తస్సేదమఞ్ఞత్థేసు చ.

రాగత్థవాచకా లిఙ్గమ్హా ‘‘తేన రత్త’’మిచ్చేతస్మిం అత్థే, ‘‘తస్సే’’తి ఛట్ఠియన్తతో ‘‘ఇద’’మిచ్చేతస్మిం అత్థే చ అఞ్ఞత్థేసు చ ణప్పచ్చయో హోతి వా.

కాసావం వత్థం. ఏవం కాసాయం, కుసుమ్భేన రత్తం కోసుమ్భం, హలిద్దియా రత్తం హాలిద్దం, పత్తఙ్గం, మఞ్జిట్ఠం, కుఙ్కుమం, నీలేన రత్తం నీలం. ఏవం పీతం.

ఇదమత్థే మహింసస్స ఇదం మాహింసం మంసం, దధి సప్పి చమ్మాదికం వా, సూకరస్స ఇదం సూకరం, కచ్చాయనస్స ఇదం కచ్చాయనం బ్యాకరణం. ఏవం సోగతం సాసనం.

‘‘ఇసిస్స ఇద’’న్తి అత్థే ణప్పచ్చయే కతే వుద్ధిమ్హి సమ్పత్తే –

‘‘సణే, యూనమాగమో ఠానే’’తి చ వత్తతే.

౩౭౭. ఆత్తఞ్చ.

ఇ ఉఇచ్చేతేసం ఆదిసరానం ఆత్తఞ్చ హోతి సణకారప్పచ్చయే పరే, చసద్దేన రికారాగమో చ ఠానేతి ఇకారస్స ఆత్తం.

ఠానాధికారతో ఆత్తం, ఇసూసభఉజాదినం;

ఇసిస్స తు రికారాగ-మో చాత్తానన్తరే భవే.

ఆరిస్యం, ఉసభస్స ఇదం ఆసభం ఠానం, ఆసభీ వాచా.

అఞ్ఞత్థగ్గహణేన పన అవిదూరభవో, తత్ర భవో, తత్ర జాతో, తతో ఆగతో, సో అస్స నివాసో, తస్స ఇస్సరో, కత్తికాదీహి నియుత్తో మాసో, సాస్స దేవతా, తమవేచ్చాధీతే, తస్స విసయో దేసో, తస్మిం దేసే అత్థి, తేన నిబ్బత్తం, తం అరహతి, తస్స వికారో, తమస్స పరిమాణన్తి ఇచ్చేవమాదీస్వత్థేసు చ ణప్పచ్చయో. యథా – విదిసాయ అవిదూరే భవో వేదిసో గామో, ఉదుమ్బరస్స అవిదూరే భవం ఓదుమ్బరం విమానం.

భవత్థే మనసి భవం మానసం సుఖం, సాగమో. సరే భవో సారసో సకుణో, సారసా సకుణీ, సారసం పుప్ఫం, ఉరసి భవో ఓరసో పుత్తో, ఉరసి సంవడ్ఢితత్తా, మిత్తే భవా మేత్తా, మేత్తీ వా, పురే భవా పోరీ వాచా.

జాతాదీసు పావుసే జాతో పావుసో మేఘో, పావుసా రత్తి, పావుసం అబ్భం, సరదే జాతో సారదో మాసో, సారదా రత్తి, సారదం పుప్ఫం. ఏవం సిసిరో, హేమన్తో, వసన్తో, విమ్హో, మథురాయం జాతో మాథురో జనో, మాథురా గణికా, మాథురం వత్థం. మథురాయ ఆగతో మాథురో, మథురా అస్స నివాసోతి మాథురో, మథురాయ ఇస్సరో మాథురో రాజా. ‘‘సబ్బతో కో’’తి ఏత్థ పున సబ్బతోగ్గహణేన తద్ధితతోపి క్వచి ససరకకారాగమో, మాథురకో వా, రాజగహే జాతో, రాజగహా ఆగతో, రాజగహో అస్స నివాసోతి వా, రాజగహస్స ఇస్సరోతి వా రాజగహో, రాజగహకో వా. ఏవం సాగలో, సాగలకో వా, పాటలిపుత్తో, పాటలిపుత్తకో వా, వేసాలియం జాతోతిఆదిఅత్థే వేసాలో, వేసాలకో వా, కుసినారే జాతో కోసినారో, కోసినారకో వా. ఏవం సాకేతో, సాకేతకో వా, కోసమ్బో, కోసమ్బకో వా, ఇన్దపత్తో, ఇన్దపత్తకో వా, కపిల్లో, కపిల్లకో వా, భారుకచ్ఛో, భారుకచ్ఛకో వా, నగరే జాతో, నగరా ఆగతో, నగరే వసతీతి వా నాగరో, నాగరకో వా. ఏవం జానపదో.

జనపదనామేసు పన సబ్బత్థ బహువచనమేవ భవతి. యథా – అఙ్గేసు జాతో, అఙ్గేహి ఆగతో, అఙ్గా అస్స నివాసో, అఙ్గానం ఇస్సరో వా అఙ్గో, అఙ్గకో వా, మాగధో, మాగధకో వా, కోసలో, కోసలకో వా, వేదేహో, వేదేహకో వా, కమ్బోజో, కమ్బోజకో వా, గన్ధారో, గన్ధారకో వా, సోవీరో, సోవీరకో వా, సిన్ధవో, సిన్ధవకో వా, అస్సకో, కాలిఙ్గో, పఞ్చాలో, సక్కో, తథా సురట్ఠే జాతో, సురట్ఠస్స ఇస్సరో వా సోరట్ఠో, సోరట్ఠకో వా. ఏవం మహారట్ఠో, మహారట్ఠకో వా ఇచ్చాది.

నక్ఖత్తయోగే కత్తికాయ పుణ్ణచన్దయుత్తాయ యుత్తో మాసో కత్తికో, మగసిరేన చన్దయుత్తేన నక్ఖత్తేన యుత్తో మాసో మాగసిరో. ఏవం ఫుస్సేన యుత్తో మాసో ఫుస్సో, మఘాయ యుత్తో మాసో మాఘో, ఫగ్గునియా యుత్తో మాసో ఫగ్గునో, చిత్తాయ యుత్తో మాసో చిత్తో, విసాఖాయ యుత్తో మాసో వేసాఖో, జేట్ఠాయ యుత్తో మాసో జేట్ఠో, ఉత్తరాసాళ్హాయ యుత్తో మాసో ఆసాళ్హో, ఆసాళ్హీ వా, సవణేన యుత్తో మాసో సావణో, సావణీ. భద్దేన యుత్తో మాసో భద్దో, అస్సయుజేన యుత్తో మాసో అస్సయుజో, బుద్ధో అస్స దేవతాతి బుద్ధో. ఏవం సోగతో, మాహిన్దో, యామో, సోమో.

బ్యాకరణం అవేచ్చాధీతే వేయ్యాకరణో. ఏవం మోహుత్తో, నేమిత్తో, అఙ్గవిజ్జో, వత్థువిజ్జో. వసాతీనం విసయో దేసో వాసాతో, ఉదుమ్బరా అస్మిం పదేసే సన్తీతి ఓదుమ్బరో దేసో.

సహస్సేన నిబ్బత్తా సాహస్సీ పరిఖా, పయసా నిబ్బత్తం పాయాసం, సహస్సం అరహతీతి సాహస్సీ గాథా, అయసో వికారో ఆయసో. ఏవం సోవణ్ణో, పురిసో పరిమాణమస్సాతి పోరిసం ఉదకం.

చగ్గహణేన తత్థ జాతో, తత్థ వసతి, తస్స హితం, తం అరహతీతిఆదీసు ణేయ్యప్పచ్చయో. బారాణసియం జాతో, వసతీతి వా బారాణసేయ్యకో, పురే వియ కకారాగమో. ఏవం చమ్పేయ్యకో, సాగలేయ్యకో, మిథిలేయ్యకో జనో, గఙ్గేయ్యో మచ్ఛో, సిలాయ జాతం సేలేయ్యకం, కులే జాతో కోలేయ్యకో సునఖో, వనే జాతం వానేయ్యం పుప్ఫం. ఏవం పబ్బతేయ్యో మానుసో, పబ్బతేయ్యా నదీ, పబ్బతేయ్యం ఓసధం, పథస్స హితం పాథేయ్యం, సపతిస్స హితం సాపతేయ్యం ధనం, పదీపేయ్యం తేలం, మాతు హితం మత్తేయ్యం. ఏవం పేత్తేయ్యం. దక్ఖిణమరహతీతి దక్ఖిణేయ్యో ఇచ్చాది.

౩౭౮. జాతాదీనమిమియా చ.

జాతఇచ్చేవమాదీనం సద్దానం అత్థే ఇమ ఇయఇచ్చేతే పచ్చయా హోన్తి వా.

పచ్ఛా జాతో పచ్ఛిమో, పచ్ఛిమా జనతా, పచ్ఛిమం చిత్తం, అన్తే జాతో అన్తిమో, అన్తిమా, అన్తిమం. ఏవం మజ్ఝిమో, పురిమో, ఉపరిమో, హేట్ఠిమో, పచ్చన్తిమో, గోప్ఫిమో, గన్థిమో.

తథా ఇయప్పచ్చయే మనుస్సజాతియా జాతో మనుస్సజాతియో, మనుస్సజాతియా, మనుస్సజాతియం. ఏవం అస్సజాతియో, హత్థిజాతియో, బోధిసత్తజాతియో, దబ్బజాతియో, సమానజాతియో, లోకియో ఇచ్చాది.

ఆదిగ్గహణేన తత్థ నియుత్తో, తదస్స అత్థి, తత్థ భవోతిఆదీస్వపి ఇమ ఇయప్పచ్చయా హోన్తి, చసద్దేన ఇకప్పచ్చయో చ. అన్తే నియుత్తో అన్తిమో, అన్తియో, అన్తికో, పుత్తో అస్స అత్థి, తస్మిం వా విజ్జతీతి పుత్తిమో, పుత్తియో, వుత్తికో, కప్పో అస్స అత్థీతి కప్పియో, జటా అస్స అత్థీతి జటియో, హానభాగో అస్స అత్థీతి హానభాగియో. ఏవం ఠితిభాగియో, బోధిస్స పక్ఖే భవా బోధిపక్ఖియా, పఞ్చవగ్గే భవా పఞ్చవగ్గియా. ఏవం ఛబ్బగ్గియా, ఉదరియం, అత్తనో ఇదన్తి అత్తనియం, నకారాగమో.

చసద్దగ్గహణేన కియ యణ్యప్పచ్చయా చ. జాతియా నియుత్తో జాతికియో. ఏవం అన్ధకియో, జచ్చన్ధే నియుత్తో జచ్చన్ధకియో. సస్స అయన్తి సకియో. ఏవం పరకియో.

యప్పచ్చయో సాధుహితభవజాతాదిఅత్థేసు. యథా – కమ్మని సాధు కమ్మఞ్ఞం. సభాయం సాధు సబ్భం, ‘‘యవతం తలనా’’దినా ఉకారాది. ఏవం మేధాయ హితం మేజ్ఝం ఘటం. పాదానం హితం పజ్జం తేలం, రథస్స హితా రచ్ఛా, గామే భవో గమ్మో, గవే భవం గబ్యం, ‘‘ఓసరే చా’’తి సుత్తే చసద్దేన యప్పచ్చయే పరేపి అవాదేసో. కవిమ్హి భవం కబ్యం, దివి భవా దిబ్యా, థనతో జాతం థఞ్ఞం, ధనాయ సంవత్తతీతి ధఞ్ఞం.

ణ్యప్పచ్చయో పరిసాయం సాధు పారిసజ్జో, దకారాగమో, సమణానం హితా సామఞ్ఞా జనా, బ్రాహ్మణానం హితా బ్రాహ్మఞ్ఞా, అరూపే భవా ఆరుప్పా ఇచ్చాది.

‘‘రాజపుత్తానం సమూహో’’తి విగ్గహే –

౩౭౯. సమూహత్థే కణణా.

ఛట్ఠియన్తతో ‘‘తేసం సమూహో’’తి అత్థే కణణఇచ్చేతే పచ్చయా హోన్తి. రాజపుత్తకో, రాజపుత్తకం వా, రాజపుత్తో. ఏవం మానుస్సకో, మానుస్సో, మాథురకో, మాథురో, పోరిసకో, పోరిసో, వుద్ధానం సమూహో వుద్ధకో, వుద్ధో. ఏవం మాయూరకో, మాయూరో, కాపోతో, కోకిలో, మాహింసకో, మాహింసో, ఓట్ఠకో, ఓరబ్భకో, అట్ఠన్నం సమూహో అట్ఠకో, రాజానం సమూహో రాజకో, భిక్ఖానం సమూహో భిక్ఖో, సిక్ఖానం సమూహో సిక్ఖో, ద్విన్నం సమూహో ద్వయం, ‘‘తేసు వుద్ధీ’’తిఆదినా ఇకారస్స అయాదేసో. ఏవం తిణ్ణం సమూహో తయం ఇచ్చాది.

‘‘సమూహత్థే’’తి వత్తతే.

౩౮౦. గామజనబన్ధుసహాయాదీహి తా.

గామజనబన్ధుసహాయఇచ్చేవమాదీహి తాపచ్చయో హోతి సమూహత్థే. గామానం సమూహో గామతా. ఏవం జనతా, బన్ధుతా, సహాయతా, నాగరతా. ‘‘తా’’తి యోగవిభాగేన సకత్థేపి దేవోయేవ దేవతా, తాపచ్చయన్తస్స నిచ్చమిత్థిలిఙ్గతా.

౩౮౧. తదస్స ఠానమియో చ.

‘‘తదస్స ఠాన’’మిచ్చేతస్మిం అత్థే ఛట్ఠియన్తతో ఇయప్పచ్చయో హోతి. మదనస్స ఠానం మదనియో, మదనియా, మదనియం, బన్ధనస్స ఠానం బన్ధనియం. ఏవం ముచ్ఛనియం. రజనియం, గమనియం, దస్సనియం, ఉపాదానియం, పసాదనియం. చసద్దేన హితాదిఅత్థేపి ఉపాదానానం హితా ఉపాదానియా ఇచ్చాది.

౩౮౨. ఉపమత్థాయితత్తం.

ఉపమత్థే ఉపమావాచిలిఙ్గతో ఆయితత్తప్పచ్చయో హోతి. ధూమో వియ దిస్సతీతి ధూమాయితత్తం. ఏవం తిమిరాయితత్తం.

‘‘తదస్స ఠాన’’న్తి వత్తతే.

౩౮౩. తన్నిస్సితత్థే లో.

‘‘తన్నిస్సిత’’న్తి అత్థే, ‘‘తదస్సఠాన’’న్తి అత్థే చ లప్పచ్చయో హోతి. దుట్ఠు నిస్సితం, దుట్ఠు ఠానం వా దుట్ఠుల్లం, దుట్ఠుల్లా వాచా, లస్స ద్విభావో. ఏవం వేదల్లం.

‘‘అభిజ్ఝా అస్స పకతి, అభిజ్ఝా అస్స బహులా’’తి వా విగ్గహే –

౩౮౪. ఆలు తబ్బహులే.

పఠమావిభత్యన్తతో ఆలుప్పచ్చయో హోతి ‘‘తదస్స బహుల’’మిచ్చేతస్మిం అత్థే. అభిజ్ఝాలు, అభిజ్ఝాలూ, అభిజ్ఝాలవో. ఏవం సీతాలు, ధజాలు, దయాలు. ‘‘సబ్బతో కో’’తి ఏత్థ పున సబ్బతోగ్గహణేన కకారాగమో, అభిజ్ఝాలుకో, అభిజ్ఝాలుకా, అభిజ్ఝాలుకం. ఏవం సీతాలుకో, దయాలుకో, తథా హీనోవ హీనకో. ఏవం పోతకో, కుమారకో, మాణవకో, ముదుకో, ఉజుకో, అప్పమత్తకం, ఓరమత్తకం, సీలమత్తకం ఇచ్చాది.

‘‘యదనుపపన్నా నిపాతనా సిజ్ఝన్తీ’’తి ఇమినా పటిభాగకుచ్ఛితసఞ్ఞానుకమ్పాదిఅత్థేసు కప్పచ్చయో. పటిభాగత్థే హత్థినో ఇవ హత్థికా. ఏవం అస్సకా. కుచ్ఛితత్థే కుచ్ఛితో సమణో సమణకో. ఏవం బ్రాహ్మణకో, ముణ్డకో, పణ్డితకో, వేయ్యాకరణకో. సఞ్ఞాయం కతకో, భటకో. అనుకమ్పాయం పుత్తకో.

తథా కింయతేతతో పరిమాణత్థే త్తకవన్తుప్పచ్చయా. కిం పరిమాణమస్సాతి కిత్తకం. ఏవం యత్తకం, తత్తకం, ఏత్తకం. వన్తుమ్హి ఆత్తఞ్చ, యం పరిమాణమస్సాతి యావా, యావన్తో, గుణవన్తుసమం. ఏవం తావా, తావన్తో. ఏతావా, ఏతావన్తో ఇచ్చాది.

‘‘సువణ్ణేన పకత’’న్తి విగ్గహే –

౩౮౫. తప్పకతివచనే మయో.

తప్పకతివచనత్థే మయప్పచ్చయో హోతి, పకరీయతీతి పకతి, తేన పకతి తప్పకతి, తప్పకతియా వచనం కథనం తప్పకతివచనం. సువణ్ణమయో రథో, సోవణ్ణమయో వా, సువణ్ణమయా భాజనవికతి, సువణ్ణమయం భాజనం. ఏవం రూపియమయం, రజతమయం, జతుమయం, దారుమయం, మత్తికామయం, ఇద్ధియా నిబ్బత్తం ఇద్ధిమయం.

మనతో నిప్ఫన్నా మనోమయా, అయసాపకతం అయోమయం. ఏత్థ చ ‘‘మనోగణాదీన’’న్తి వత్తమానే –

౩౮౬. ఏతేసమో లోపే.

ఏతేసం మనోగణాదీనం అన్తో ఓత్తమాపజ్జతే విభత్తిలోపే కతేతి ఓకారో.

గవేన పకతం కరీసం, గోతో నిబ్బత్తన్తి వా గోమయం. ‘‘మయో’’తియోగవిభాగేన సకత్థేపి దానమేవ దానమయం, సీలమయం ఇచ్చాది.

సంసట్ఠాదిఅనేకత్థతద్ధితం.

భావతద్ధిత

‘‘అలసస్స భావో’’తి విగ్గహే –

౩౮౭. ణ్యత్తతా భావే తు.

ఛట్ఠియన్తతో ణ్యత్తతాఇచ్చేతే పచ్చయా హోన్తి ‘‘తస్స భావో’’ ఇచ్చేతస్మిం అత్థే, తుసద్దగ్గహణేన త్తనణేయ్యాదిప్పచ్చయా చ. భవన్తి ఏతస్మా బుద్ధిసద్దా ఇతి భావో, సద్దప్పవత్తినిమిత్తం వుచ్చతి, వుత్తఞ్చ – ‘‘యస్స గుణస్స హి భావా దబ్బే సద్దనివేసో తదభిధానేణ్యత్తతాదయో’’తి. ణ్యత్తత్తనన్తానం నిచ్చం నపుంసకత్తం, తాపచ్చయన్తస్స సభావతో నిచ్చమిత్థిలిఙ్గతా. ణ్యప్పచ్చయోయం గుణవచనే బ్రాహ్మణాదీహి, తత్థ ‘‘అవణ్ణో యే లోపఞ్చా’’తి అవణ్ణలోపో, ఆదివుద్ధి.

ఆలస్యం. ఏవం ఆరోగ్యం, ఉదగ్గస్స భావో ఓదగ్యం, సఖినో భావో సఖ్యం, అణణస్స భావో ఆణణ్యం, విధవాయ భావో వేధబ్యం, దుబ్బలస్స భావో దుబ్బల్యం, చపలస్స భావో చాపల్యం.

వియత్తస్స భావో వేయ్యత్తియం, మచ్ఛరస్స భావో మచ్ఛరియం. ఏవం ఇస్సరియం, ఆలసియం, ముణ్డియం, మూళ్హియం. ఏత్థ ‘‘వేయ్యత్తియ’’న్తిఆదీసు ‘‘తేసు వుద్ధీ’’తిఆదినా యమ్హి ఇకారాగమో.

‘‘పణ్డితస్స భావో పణ్డిత్య’’న్తిఆదీసు ‘‘యవతం తలనదకారానం బ్యఞ్జనాని చలఞజకారత్త’’న్తి త్యకారసంయోగాదీనం చలఞజకారాదేసా, ద్విత్తం. పణ్డిచ్చం, బహుస్సుతస్స భావో బాహుస్సచ్చం, ‘‘తేసు వుద్ధీ’’తిఆదినా ఉకారస్స అకారో, ఏవం పోరోహిచ్చం, అధిపతిస్స భావో ఆధిపచ్చం, ముట్ఠస్సతిస్స భావో ముట్ఠస్సచ్చం, ఇవణ్ణలోపో. కుసలస్స భావో కోసల్లం. ఏవం వేపుల్లం, సమానానం భావో సామఞ్ఞం, గిలానస్స భావో గేలఞ్ఞం, ‘‘క్వచాదిమజ్ఝుత్తరా’’దిసుత్తేన సంయోగే పరే రస్సత్తం.

సుహదస్స భావోసోహజ్జం. ఏవం వేసారజ్జం, కుసీదస్సభావోకోసజ్జం, ‘‘తేసు వుద్ధీ’’తిఆదినా ఈకారస్స అకారో. తథా ‘‘పురిసస్స భావో పోరిస’’న్తిఆదీసు ‘‘యవతం తలనా’’దిసుత్తే కారగ్గహణేన యవతం సకారకచటపవగ్గానం సకారకచటపవగ్గాదేసా. సుమనస్స భావో సోమనస్సం. ఏవం దోమనస్సం, సోవచస్సం, దోవచస్సం, ఏత్థ సకారాగమో. తథా నిపకస్స భావో నేపక్కం, ద్విత్తం. ఏవం ఆధిక్కం, దుభగస్స భావో దోభగ్గం, వాణిజస్స భావో వాణిజ్జం, రాజినో భావో రజ్జం, ‘‘క్వచా’’దినా రస్సత్తం. సరూపస్స భావో సారుప్పం. ఏవం ఓపమ్మం, సోఖుమ్మం.