౪. సమాసకణ్డ
అథ నామమేవ అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధీనం సమాసోతి నామనిస్సితత్తా, సయఞ్చ నామికత్తా నామానన్తరం సమాసో వుచ్చతే.
సో చ సఞ్ఞావసేన ఛబ్బిధో అబ్యయీభావో కమ్మధారయో దిగు తప్పురిసో బహుబ్బీహి ద్వన్దో చాతి.
అబ్యయీభావసమాస
తత్ర పఠమం అబ్యయీభావసమాసో వుచ్చతే;
సో చ నిచ్చసమాసోతి అస్సపదవిగ్గహో.
‘‘ఉపనగరం’’ఇతీధ – ఉపసద్దతో పఠమేకవచనం సి, తస్స ఉపసగ్గపరత్తా ‘‘సబ్బాసమావుసోపసగ్గనిపాతాదీహి చా’’తి లోపో, నగరసద్దతో ఛట్ఠేకవచనం స, నగరస్స సమీపన్తి అఞ్ఞపదేన విగ్గహే –
‘‘నామానం సమాసో యుత్తత్థో’’తి సమాసవిధానే సబ్బత్థ వత్తతే.
౩౩౦. ఉపసగ్గనిపాతపుబ్బకో అబ్యయీభావో.
ఉపసగ్గపుబ్బకో, నిపాతపుబ్బకో చ నామికో యుత్తత్థో తేహేవ అత్తపుబ్బకేహి ఉపసగ్గనిపాతేహి సహ నిచ్చం సమసీయతే, సో చ సమాసో అబ్యయీభావసఞ్ఞో హోతి. ఇధ అబ్యయీభావాదిసఞ్ఞావిధాయకసుత్తానేవ వా సఞ్ఞావిధానముఖేన సమాసవిధాయకానీతి దట్ఠబ్బాని.
తత్థ అబ్యయమితి ఉపసగ్గనిపాతానం సఞ్ఞా, లిఙ్గవచనభేదేపి బ్యయరహితత్తా, అబ్యయానం అత్థం విభావయతీతి అబ్యయీభావో అబ్యయత్థపుబ్బఙ్గమత్తా, అనబ్యయం అబ్యయం భవతీతి వా అబ్యయీభావో. పుబ్బపదత్థప్పధానో హి అబ్యయీభావో, ఏత్థ చ ‘‘ఉపసగ్గనిపాతపుబ్బకో’’తి వుత్తత్తా ఉపసగ్గనిపాతానమేవ పుబ్బనిపాతో.
౩౩౧. నామానం సమాసో యుత్తత్థో.
తేసం నామానం పయుజ్జమానపదత్థానం యో యుత్తత్థో, సో సమాససఞ్ఞో హోతి, తదఞ్ఞం వాక్యమితి రుళ్హం.
నామాని స్యాదివిభత్యన్తాని, సమస్సతేతి సమాసో, సఙ్ఖిపియతీతి అత్థో.
వుత్తఞ్హి
‘‘సమాసో పదసఙ్ఖేపో, పదప్పచ్చయసంహితం;
తద్ధితం నామ హోతేవం, విఞ్ఞేయ్యం తేసమన్తర’’న్తి.
దువిధఞ్చస్స సమసనం సద్దసమసనమత్థసమసనఞ్చ, తదుభయమ్పి లుత్తసమాసే పరిపుణ్ణమేవ లబ్భతి. అలుత్తసమాసే పన అత్థసమసనమేవ విభత్తిలోపాభావతో, తత్థాపి వా ఏకపదత్తూపగమనతో దువిధమ్పి లబ్భతేవ. ద్వే హి సమాసస్స పయోజనాని ఏకపదత్తమేకవిభత్తిత్తఞ్చాతి.
యుత్తో అత్థో యుత్తత్తో, అథ వా యుత్తో సఙ్గతో, సమ్బన్ధో వా అత్థో యస్స సోయం యుత్తత్థో, ఏతేన సఙ్గతత్థేన యుత్తత్థవచనేన భిన్నత్థానం ఏకత్థీభావో సమాసలక్ఖణన్తి వుత్తం హోతి. ఏత్థ చ ‘‘నామాన’’న్తి వచనేన ‘‘దేవదత్తో పచతీ’’తిఆదీసు ఆఖ్యాతేన సమాసో న హోతీతి దస్సేతి. సమ్బన్ధత్థేన పన యుత్తత్థగ్గహణేన ‘‘భటో రఞ్ఞో పుత్తో దేవదత్తస్సా’’తిఆదీసు అఞ్ఞమఞ్ఞానపేక్ఖేసు, ‘‘దేవదత్తస్స కణ్హా దన్తా’’తిఆదీసు చ అఞ్ఞసాపేక్ఖేసు అయుత్తత్థతాయ సమాసో న హోతీతి దీపేతి.
‘‘అత్థవసా విభత్తివిపరిణామో’’తి విపరిణామేన ‘‘యుత్తత్థాన’’న్తి వత్తతే.
౩౩౨. తేసం విభత్తియో లోపా చ.
ఇధ పదన్తరేన వా తద్ధితప్పచ్చయేహి వా ఆయాదిప్పచ్చయేహి వా ఏకత్థీభూతా యుత్తత్థా నామ, తేన ‘‘తేసం యుత్తత్థానం సమాసానం, తద్ధితాయాదిప్పచ్చయన్తానఞ్చ విభత్తియో లోపనీయా హోన్తీ’’తి అత్థో. సమాసగ్గహణాధికారే పన సతి తేసంగహణేన వా తద్ధితాయాదిప్పచ్చయన్త విభత్తిలోపో. చగ్గహణం ‘‘పభఙ్కరో’’తిఆదీసు లోపనివత్తనత్థం.
విపరిణామేన ‘‘లుత్తాసు, విభత్తీసూ’’తి వత్తతే, యుత్తత్థగ్గహణఞ్చ.
౩౩౩. పకతి చస్స సరన్తస్స.
లుత్తాసు విభత్తీసు సరన్తస్స అస్స యుత్తత్థభూతస్స తివిధస్సపి లిఙ్గస్స పకతిభావో హోతి. చసద్దేన కింసముదయ ఇదప్పచ్చయతాదీసు నిగ్గహీతన్తస్సపి. నిమిత్తాభావే నేమిత్తకాభావస్స ఇధ అనిచ్ఛితత్తా అయమతిదేసో.
సకత్థవిరహేనిధ సమాసస్స చ లిఙ్గభావాభావా విభత్తుప్పత్తియమసమ్పత్తాయం నామబ్యపదేసాతిదేసమాహ.
౩౩౪. తద్ధితసమాసకితకా నామంవా’తవేతునాదీసు చ.
తద్ధితన్తా, కితన్తా, సమాసా చ నామమివ దట్ఠబ్బా తవేతున త్వాన త్వాదిప్పచ్చయన్తే వజ్జేత్వా. చగ్గహణం కిచ్చప్పచ్చయఆఈఇనీఇత్థిప్పచ్చయన్తాదిస్సపి నామబ్యపదేసత్థం. ఇధ సమాసగ్గహణం అత్థవతం సముదాయానం నామబ్యపదేసో సమాసస్సేవాతి నియమత్థన్తి అపరే.
‘‘అబ్యయీభావో’’తి వత్తతే.
౩౩౫. సో నపుంసకలిఙ్గో.
సో అబ్యయీభావసమాసో నపుంసకలిఙ్గోవ దట్ఠబ్బోతి నపుంసకలిఙ్గత్తం. ఏత్థ హి సతిపి లిఙ్గాతిదేసే ‘‘అధిపఞ్ఞ’’న్తిఆదీసు ‘‘అధిఞాణం’’న్తిఆది రూపప్పసఙ్గో న హోతి సద్దన్తరత్తా, ‘‘తిపఞ్ఞ’’న్తిఆదీసు వియాతి దట్ఠబ్బం, న చాయం అతిదేసో, సుత్తే అతిదేసలిఙ్గస్స ఇవసద్దస్స అదస్సనతో. పురే వియ స్యాద్యుప్పత్తి.
‘‘క్వచీ’’తి వత్తతే.
౩౩౬. అం విభత్తీనమకారన్తా అబ్యయీభావా.
తస్మా అకారన్తా అబ్యయీభావా పరాసం విభత్తీనం క్వచి అం హోతి, సేసం నేయ్యం.
తం ఉపనగరం, నగరస్స సమీపం తిట్ఠతీతి అత్థో. తాని ఉపనగరం, ఆలపనేపేవం, తం ఉపనగరం పస్స, తాని ఉపనగరం.
న పఞ్చమ్యాయమమ్భావో, క్వచీతి అధికారతో;
తతియాసత్తమీఛట్ఠీ-నన్తు హోతి వికప్పతో.
తేన ఉపనగరం కతం, ఉపనగరేన వా, తేహి ఉపనగరం, ఉపనగరేహి వా, తస్స ఉపనగరం దేహి, తేసం ఉపనగరం, ఉపనగరా ఆనయ, ఉపనగరమ్హా ఉపనగరస్మా, ఉపనగరేహి, ఉపనగరం సన్తకం, ఉపనగరస్స వా, తేసం ఉపనగరం, ఉపనగరానం వా, ఉపనగరం నిధేహి, ఉపనగరమ్హి ఉపనగరస్మిం, ఉపనగరం ఉపనగరేసు వా. ఏవం ఉపకుమ్భం.
అభావే – దరథానం అభావో నిద్దరథం, నిమ్మసకం.
పచ్ఛాఅత్థే – రథస్స పచ్ఛా అనురథం, అనువాతం.
యోగ్గతాయం – యథాసరూపం, అనురూపం, రూపయోగ్గన్తి అత్థో.
విచ్ఛాయం – అత్తానమత్తానం పతి పచ్చత్తం, అద్ధమాసం అద్ధమాసం అను అన్వద్ధమాసం.
అనుపుబ్బియం – జేట్ఠానం అనుపుబ్బో అనుజేట్ఠం.
పటిలోమే – సోతస్స పటిలోమం పటిసోతం, పటిపథం, పతివాతం, అత్తానం అధికిచ్చ పవత్తా అజ్ఝత్తం.
పరియాదాభివిధీసు ఆపాణకోటియా ఆపాణకోటికం, ‘‘క్వచి సమాసన్తగతానమకారన్తో’’తి కప్పచ్చయో, ఆకుమారేహి యసో కచ్చాయనస్స ఆకుమారం.
సమిద్ధియం – భిక్ఖాయ సమిద్ధీతి అత్థే సమాసేవ నపుంసకలిఙ్గత్తే చ కతే –
‘‘సమాసస్స, అన్తో’’తి చ వత్తతే.
౩౩౭. సరో రస్సో నపుంసకే.
నపుంసకే వత్తమానస్స సమాసస్స అన్తో సరో రస్సో హోతి. ఏత్థ చ అబ్యయీభావగ్గహణం నానువత్తేతబ్బం, తేన దిగుద్వన్దబహుబ్బీహీసుపి నపుంసకే వత్తమానస్స సమాసన్తస్సరస్స రస్సత్తం సిద్ధం హోతి. ‘‘అం విభత్తీన’’మిచ్చాదినా అమాదేసో, సుభిక్ఖం. గఙ్గాయ సమీపే వత్తతీతి ఉపగఙ్గం, మణికాయ సమీపం ఉపమణికం.
ఇత్థీసు అమికిచ్చాతి అత్థే సమాసనపుంసకరస్సత్తాదీసు కతేసు –
‘‘అబ్యయీభావా, విభత్తీన’’న్తి చ వత్తతే.
౩౩౮. అఞ్ఞస్మా లోపో చ.
అకారన్తతో అఞ్ఞస్మా అబ్యయీభావసమాసా పరాసం విభత్తీనం లోపో చ హోతి. అధిత్తి, ఇత్థీసు అధికిచ్చ కథా పవత్తతీతి అత్థో. అధిత్థి పస్స, అధిత్థి కతం ఇచ్చాది, ఏవం అధికుమారి, వధుయా సమీపం ఉపవధు, గున్నం సమీపం ఉపగు, ఓకారస్స రస్సత్తం ఉకారో. ఏవం ఉపసగ్గపుబ్బకో.
నిపాతపుబ్బకో యథా – వుడ్ఢానం పటిపాటి, యే యే వుడ్ఢా వా యథావుడ్ఢం, పదత్థానతిక్కమే – యథాక్కమం, యథాసత్తి, యథాబలం కరోతి, బలమనతిక్కమిత్వా కరోతీతి అత్థో. జీవస్స యత్తకో పరిచ్ఛేదో యావజీవం, యావతాయుకం, కప్పచ్చయో. యత్తకేన అత్థో యావదత్థం, పబ్బతస్స పరభాగో తిరోపబ్బతం, తిరోపాకారం, తిరోకుట్టం, పాసాదస్స అన్తో అన్తోపాసాదం, అన్తోనగరం, అన్తోవస్సం, నగరస్స బహి బహినగరం, పాసాదస్స ఉపరి ఉపరిపాసాదం, ఉపరిమఞ్చం, మఞ్చస్స హేట్ఠా హేట్ఠామఞ్చం, హేట్ఠాపాసాదం, భత్తస్స పురే పురేభత్తం, ఏవం పచ్ఛాభత్తం.
సాకల్లత్థే – సహ మక్ఖికాయ సమక్ఖికం భుఞ్జతి, న కిఞ్చి పరివజ్జేతీతి అత్థో. ‘‘తేసు వుద్ధీ’’తిఆదినా సహసద్దస్స సాదేసో. గఙ్గాయ ఓరం ఓరగఙ్గమిచ్చాది.
అబ్యయీభావసమాసో నిట్ఠితో.
కమ్మధారయసమాస
అథ కమ్మధారయసమాసో వుచ్చతే.
సో చ నవవిధో విసేసనపుబ్బపదో విసేసనుత్తరపదో విసేసనోభయపదో ఉపమానుత్తరపదో సమ్భావనాపుబ్బపదో అవధారణపుబ్బపదో ననిపాతపుబ్బపదో కుపుబ్బపదో పాదిపుబ్బపదో చాతి.
తత్థ విసేసనపుబ్బపదో తావ – ‘‘మహన్త పురిస’’ఇతీధ ఉభయత్థ పఠమేకవచనం సి, తుల్యాధికరణభావప్పసిద్ధత్థం చసద్ద తసద్దప్పయోగో, మహన్తో చ సో పురిసో చాతి విగ్గహే –
ఇతో పరం ‘‘విభాసా రుక్ఖతిణ’’ఇచ్చాదితో ‘‘విభాసా’’తి సమాసవిధానే సబ్బత్థ వత్తతే.
౩౩౯. ద్విపదే తుల్యాధికరణే కమ్మధారయో.
ద్వే పదాని నామికాని తుల్యాధికరణాని అఞ్ఞమఞ్ఞేన సహ విభాసా సమస్యన్తే, తస్మిం ద్విపదే తుల్యాధికరణే సతి సో సమాసో కమ్మధారయసఞ్ఞో చ హోతి.
ద్వే పదాని ద్విపదం, తుల్యం సమానం అధికరణం అత్థో యస్స పదద్వయస్స తం తుల్యాధికరణం, తస్మిం ద్విపదే తుల్యాధికరణే. భిన్నప్పవత్తినిమిత్తానం ద్విన్నం పదానం విసేసనవిసేసితబ్బభావేన ఏకస్మిం అత్థే పవత్తి తుల్యాధికరణతా. కమ్మమివ ద్వయం ధారయతీతి కమ్మధారయో. యథా హి కమ్మం క్రియఞ్చ పయోజనఞ్చ ద్వయం ధారయతి, కమ్మే సతి క్రియాయ, పయోజనస్స చ సమ్భవతో, తథా అయం సమాసో ఏకస్స అత్థస్స ద్వే నామాని ధారయతి, తస్మిం సమాసే సతి ఏకత్థజోతకస్స నామద్వయస్స సమ్భవతో.
పురే వియ సమాససఞ్ఞావిభత్తిలోపపకతిభావా, సమాసేనేవ తుల్యాధికరణభావస్స వుత్తత్తా ‘‘వుత్తత్థానమప్పయోగో’’తి చసద్ద తసద్దానమప్పయోగో.
౩౪౦. మహతం మహా తుల్యాధికరణే పదే.
మహన్త సద్దస్స మహా హోతి తుల్యాధికరణే ఉత్తరపదే పరే. మహతన్తి బహువచనగ్గహణేన క్వచి మహఆదేసో చ, ఏత్థ చ విసేసనస్స పుబ్బనిపాతో విసేసనభూతస్స పుబ్బపదస్స మహాదేసవిధానతోవ విఞ్ఞాయతి.
‘‘కమ్మధారయో, దిగూ’’తి చ వత్తతే.
౩౪౧. ఉభే తప్పురిసా.
ఉభే కమ్మధారయదిగుసమాసా తప్పురిససఞ్ఞా హోన్తి.
తస్స పురిసో తప్పురిసో, తప్పురిససదిసత్తా అయమ్పి సమాసో అన్వత్థసఞ్ఞాయ తప్పురిసోతి వుత్తో. యథా హి తప్పురిససద్దో గుణమతివత్తో, తథా అయం సమాసోపి. ఉత్తరపదత్థప్పధానో హి తప్పురిసోతి. తతో నామబ్యపదేసో స్యాద్యుప్పత్తి. అయం పన తప్పురిసో అభిధేయ్యవచనో, పరలిఙ్గో చ.
మహాపురిసో, మహాపురిసా ఇచ్చాది పురిససద్దసమం, ఏవం మహావీరో, మహాముని, మహన్తఞ్చ తం బలఞ్చాతి మహాబలం, మహబ్భయం, మహఆదేసో. సన్తో చ సో పురిసో చాతి సప్పురిసో, ‘‘సన్తసద్దస్స సో భే బో చన్తే’’తి ఏత్థ చసద్దేన సన్తసద్దస్స సమాసే అభకారేపి సాదేసో, తథా పుబ్బపురిసో, పరపురిసో, పఠమపురిసో, మజ్ఝిమపురిసో, ఉత్తమపురిసో, దన్తపురిసో, పరమపురిసో, వీరపురిసో, సేతహత్థీ, కణ్హసప్పో, నీలుప్పలం, లోహితచన్దనం.
క్వచి విభాసాధికారతో న భవతి, యథా – పుణ్ణో మన్తానిపుత్తో, చిత్తో గహపతి, సక్కో దేవరాజాతి.
పుమా చ సో కోకిలో చాతి అత్థే సమాసే కతే –
‘‘లోప’’న్తి వత్తతే.
౩౪౨. పుమస్స లిఙ్గాదీసు సమాసేసు.
పుమఇచ్చేతస్స అన్తో అకారో లోపమాపజ్జతే లిఙ్గాదీసు పరపదేసు సమాసేసు, ‘‘అంమో నిగ్గహీతం ఝలపేహీ’’తి మకారస్స నిగ్గహీతం. పుఙ్కోకిలో. ఏవం పున్నాగో.
ఖత్తియా చ సా కఞ్ఞా చాతి విగ్గయ్హ సమాసే కతే –
‘‘తుల్యాధికరణే, పదే, ఇత్థియం భాసితపుమిత్థీ పుమావ చే’’తి చ వత్తతే.
౩౪౩. కమ్మధారయసఞ్ఞే చ.
కమ్మధారయసఞ్ఞే చ సమాసే ఇత్థియం వత్తమానే తుల్యాధికరణే ఉత్తరపదే పరే పుబ్బభూతో ఇత్థివాచకో సద్దో పుబ్బే భాసితపుమా చే, సో పుమా ఇవ దట్ఠబ్బోతి పుబ్బపదే ఇత్థిప్పచ్చయస్స నివత్తి హోతి.
ఖత్తియకఞ్ఞా, ఖత్తియకఞ్ఞాయో ఇచ్చాది. ఏవం రత్తలతా, దుతియభిక్ఖా, బ్రాహ్మణీ చ సా దారికా చాతి బ్రాహ్మణదారికా, నాగమాణవికా.
పుబ్బపదస్సేవాయం పుమ్భావాతిదేసో, తేన ‘‘ఖత్తియకుమారీ కుమారసమణీ తరుణబ్రాహ్మణీ’’తిఆదీసు ఉత్తరపదేసు ఇత్థిప్పచ్చయస్స న నివత్తి హోతి.
ఇత్థియమిచ్చేవ కిం? కుమారీరతనం, సమణీపదుమం.
భాసితపుమాతి కిం? గఙ్గానదీ, తణ్హానదీ, పథవీధాతు. ‘‘నన్దాపోక్ఖరణీ, నన్దాదేవీ’’తిఆదీసు పన సఞ్ఞాసద్దత్తా న హోతి.
తథా పురత్థిమో చ సో కాయో చాతి పురత్థిమకాయో, ఏత్థ చ కాయేకదేసో కాయసద్దో. ఏవం పచ్ఛిమకాయో, హేట్ఠిమకాయో, ఉపరిమకాయో, సబ్బకాయో, పురాణవిహారో, నవావాసో, కతరనికాయో, కతమనికాయో, హేతుప్పచ్చయో, అబహులం బహులం కతన్తి బహులీకతం, జీవితప్పధానం నవకం జీవితనవకం ఇచ్చాది.
విసేసనుత్తరపదే జినవచనానుపరోధతో థేరాచరియపణ్డితాది విసేసనం పరఞ్చ భవతి. యథా – సారిపుత్తో చ సో థేరో చాతి సారిపుత్తత్థేరో. ఏవం మహామోగ్గల్లానత్థేరో, మహాకస్సపత్థేరో, బుద్ధఘోసాచరియో, ధమ్మపాలాచరియో, ఆచరియగుత్తిలోతి వా, మహోసధో చ సో పణ్డితో చాతి మహోసధపణ్డితో. ఏవం విధురపణ్డితో, వత్థువిసేసో.
విసేసనోభయపదో యథా – సీతఞ్చ తం ఉణ్హఞ్చాతి సీతుణ్హం, సినిద్ధో చ సో ఉణ్హో చాతి సినిద్ధుణ్హో, మాసో. ఖఞ్జో చ సో ఖుజ్జో చాతి ఖఞ్జఖుజ్జో. ఏవం అన్ధబధిరో, కతాకతం, ఛిద్దావఛిద్దం, ఉచ్చావచం, ఛిన్నభిన్నం, సిత్తసమ్మట్ఠం, గతపచ్చాగతం.
ఉపమానుత్తరపదే అభిధానానురోధతో ఉపమానభూతం విసేసనం పరం భవతి. యథా – సీహో వియ సీహో, ముని చ సో సీహో చాతి మునిసీహో. ఏవం మునివసభో, మునిపుఙ్గవో, బుద్ధనాగో, బుద్ధాదిచ్చో, రంసి వియ రంసి, సద్ధమ్మో చ సో రంసి చాతి సద్ధమ్మరంసి. ఏవం వినయసాగరో, పుణ్డరీకమివ పుణ్డరీకో, సమణో చ సో పుణ్డరీకో చాతి సమణపుణ్డరీకో, సమణపదుమో. చన్దో వియ చన్దో, ముఖఞ్చ తం చన్దో చాతి ముఖచన్దో. ఏవం ముఖపదుమం ఇచ్చాది.
సమ్భావనాపుబ్బపదో యథా – ధమ్మో ఇతి బుద్ధి ధమ్మబుద్ధి. ఏవం ధమ్మసఞ్ఞా, ధమ్మసఙ్ఖాతో, ధమ్మసమ్మతో, పాణసఞ్ఞితా, అసుభసఞ్ఞా, అనిచ్చసఞ్ఞా, అనత్తసఞ్ఞా, ధాతుసఞ్ఞా, ధీతుసఞ్ఞా, అత్తసఞ్ఞా, అత్థిసఞ్ఞా, అత్తదిట్ఠి ఇచ్చాది.
అవధారణపుబ్బపదో యథా – గుణో ఏవ ధనం గుణధనం. ఏవం సద్ధాధనం, సీలధనం, పఞ్ఞాధనం, చక్ఖు ఏవ ఇన్ద్రియం చక్ఖున్ద్రియం. ఏవం చక్ఖాయతనం, చక్ఖుధాతు, చక్ఖుద్వారం, రూపారమ్మణమిచ్చాది.
ననిపాతపుబ్బపదో యథా – న బ్రాహ్మణోతి అత్థే కమ్మధారయసమాసే, విభత్తిలోపాదిమ్హి చ కతే –
‘‘ఉభే తప్పురిసా’’తి తప్పురిససఞ్ఞా.
౩౪౪. అత్తం నస్స తప్పురిసే.
నస్స నిపాతపదస్స తప్పురిసే ఉత్తరపదే పరే సబ్బస్సేవ అత్తం హోతి. తప్పురిసేకదేసత్తా తప్పురిసో, అబ్రాహ్మణో.
న నిసేధో సతో యుత్తో,
దేసాదినియమం వినా;
అసతో చాఫలో తస్మా,
కథమబ్రాహ్మణోతి చే?
నిసేధత్థానువాదేన, పటిసేధవిధి క్వచి;
పరస్స మిచ్ఛాఞాణత్తా-ఖ్యాపనాయోపపజ్జతే.
దువిధో చస్సత్థో పసజ్జప్పటిసేధపరియుదాసవసేన.
తత్థ యో ‘‘అసూరియపస్సా రాజదారా’’తిఆదీసు వియ ఉత్తరపదత్థస్స సబ్బథా అభావం దీపేతి, సో పసజ్జప్పటిసేధవాచీ నామ. యో పన ‘‘అబ్రాహ్మణ అమనుస్సా’’తిఆదీసు వియ ఉత్తరపదత్థం పరియుదాసిత్వా తంసదిసే వత్థుమ్హి కారియం పటిపాదయతి, సో పరియుదాసవాచీ నామ.
వుత్తఞ్చ
‘‘పసజ్జప్పటిసేధస్స, లక్ఖణం వత్థునత్థితా;
వత్థుతో అఞ్ఞత్ర వుత్తి, పరియుదాసలక్ఖణ’’న్తి.
నన్వేవం సన్తేపి ‘‘అబ్రాహ్మణో’’తిఆదీసు కథముత్తరపదత్థప్పధానతా సియాతి?
వుచ్చతే – బ్రాహ్మణాదిసద్దానం బ్రాహ్మణాదిఅత్థస్సేవ తంసదిసాదిఅత్థస్సాపి వాచకత్తా, బ్రాహ్మణాదిసద్దా హి కేవలాబ్రాహ్మణాదిఅత్థేస్వేవ పాకటా, భూసద్దో వియసత్తాయం, యదా తే పన అఞ్ఞేన సదిసాదివాచకేన నఇతి నిపాతేన యుజ్జన్తి, తదా తంసదిసతదఞ్ఞతబ్బిరుద్ధతదభావేసుపి వత్తన్తి, భూసద్దో వియ అన్వభియాదియోగే అనుభవనఅభిభవనాదీసు, తస్మా ఉత్తరపదత్థజోతకోయేవేత్థ నఇతి నిపాతోతి న దోసో, తేన అబ్రాహ్మణోతి బ్రాహ్మణసదిసోతి వుత్తం హోతి. ఏవం అమనుస్సో, అస్సమణో.
అఞ్ఞత్థే – న బ్యాకతా అబ్యాకతా, అసంకిలిట్ఠా, అపరియాపన్నా.
విరుద్ధత్థే – న కుసలా అకుసలా, కుసలపటిపక్ఖాతి అత్థో. ఏవం అలోభో, అమిత్తో.
పసజ్జప్పటిసేధే – న కత్వా అకత్వా, అకాతున పుఞ్ఞం అకరోన్తో.
‘‘నస్స, తప్పురిసే’’తి చ వత్తతే.
౩౪౫. సరే అన.
నఇచ్చేతస్స పదస్స తప్పురిసే ఉత్తరపదే అన హోతి సరే పరే.
న అస్సో అనస్సో, న అరియో అనరియో. ఏవం అనిస్సరో, అనిట్ఠో, అనుపవాదో, న ఆదాయ అనాదాయ, అనోలోకేత్వా ఇచ్చాది.
కుపుబ్బపదో యథా – కుచ్ఛితమన్నన్తి నిచ్చసమాసత్తా అఞ్ఞపదేన విగ్గహో, కమ్మధారయసమాసే కతే –
‘‘తప్పురిసే, సరే’’తి చ వత్తతే.
౩౪౬. కదద కుస్స.
కుఇచ్చేతస్స నిపాతస్స తప్పురిసే ఉత్తరపదే కద హోతి సరే పరే. కదన్నం. ఏవం కదసనం.
సరేతి కిం? కుదారా, కుపుత్తా, కుదాసా, కుదిట్ఠి.
‘‘కుస్సా’’తి వత్తతే.
౩౪౭. కాప్పత్థేసు చ.
కుఇచ్చేతస్స అప్పత్థే వత్తమానస్స కా హోతి తప్పురిసే ఉత్తరపదే పరే. బహువచనుచ్చారణతో కుచ్ఛితత్థే చ క్వచి తప్పురిసే. అప్పకం లవణం కాలవణం. ఏవం కాపుప్ఫం, కుచ్ఛితో పురిసో కాపురిసో, కుపురిసో వా.
పాదిపుబ్బపదో చ నిచ్చసమాసోవ, పధానం వచనం పావచనం, భుసం వద్ధం పవద్ధం, సరీరం, సమం, సమ్మా వా ఆధానం సమాధానం, వివిధా మతి విమతి, వివిధో కప్పో వికప్పో, విసిట్ఠో వా కప్పో వికప్పో, అధికో దేవో అతిదేవో. ఏవం అధిదేవో, అధిసీలం, సున్దరో గన్ధో సుగన్ధో, కుచ్ఛితో గన్ధో దుగ్గన్ధో, సోభనం కతం సుకతం, అసోభనం కతం దుక్కటం ఇచ్చాది.
యే ఇధ అవిహితలక్ఖణా నామనిపాతోపసగ్గా, తేసం ‘‘నామానం సమాసో’’తి యోగవిభాగేన సమాసో దట్ఠబ్బో. యథా – అపునగేయ్యా గాథా, అచన్దముల్లోకికాని ముఖాని, అస్సద్ధభోజీ, అలవణభోజీతిఆదీసు అయుత్తత్థత్తా నాఞ్ఞేన సమాసో.
తథా దిట్ఠో పుబ్బన్తి దిట్ఠపుబ్బో తథాగతం. ఏవం సుతపుబ్బో ధమ్మం, గతపుబ్బో మగ్గం, కమ్మని దిట్ఠా పుబ్బన్తి దిట్ఠపుబ్బా దేవా తేన. ఏవం సుతపుబ్బా ధమ్మా, గతపుబ్బా దిసా, పహారో, పరాభవో, విహారో, ఆహారో, ఉపహారో ఇచ్చాది.
కమ్మధారయసమాసో.
దిగుసమాస
అథ దిగుసమాసో వుచ్చతే.
తయో లోకా సమాహటా చిత్తేన సమ్పిణ్డితా, తిణ్ణం లోకానం సమాహారోతి వా అత్థే –
‘‘నామానం సమాసో యుత్తత్థో’’తి వత్తమానే ‘‘ద్విపదే’’తిఆదినా కమ్మధారయసమాసో, తతో సమాససఞ్ఞాయం, విభత్తిలోపే, పకతిభావే చ కతే –
‘‘కమ్మధారయో’’తి వత్తతే.
౩౪౮. సఙ్ఖ్యాపుబ్బో దిగు.
సఙ్ఖ్యాపుబ్బో కమ్మధారయసమాసో దిగుసఞ్ఞో హోతి.
ద్వే గావో దిగు, దిగుసదిసత్తా అయమ్పి సమాసో దిగూతి వుత్తో. అథ వా సఙ్ఖ్యాపుబ్బత్తనపుంసకేకత్తసఙ్ఖాతేహి ద్వీహి లక్ఖణేహి గతో అవగతోతి దిగూతి వుచ్చతి, ద్వీహి వా లక్ఖణేహి గచ్ఛతి పవత్తతీతి దిగు. ఏత్థ చ ‘‘సఙ్ఖ్యాపుబ్బో’’తి వుత్తత్తా సఙ్ఖ్యాసద్దస్సేవ పుబ్బనిపాతో, ‘‘ఉభే తప్పురిసా’’తి తప్పురిససఞ్ఞా.
‘‘నపుంసకలిఙ్గో’’తి వత్తతే.
౩౪౯. దిగుస్సేకత్తం.
దిగుస్స సమాసస్స ఏకత్తం హోతి, నపుంసకలిఙ్గత్తఞ్చ.
సమాహారదిగుస్సేతం గహణం, తత్థ సబ్బత్థేకవచనమేవ హోతి, అఞ్ఞత్ర పన బహువచనమ్పి, నామబ్యపదేసస్యాద్యుప్పత్తి అమాదేసాది.
తిలోకం, హే తిలోక, తిలోకం, తిలోకేన, తిలోకస్స, తిలోకా తిలోకస్మా తిలోకమ్హా, తిలోకస్స, తిలోకే తిలోకమ్హి తిలోకస్మిం.
ఏవం తయో దణ్డా తిదణ్డం, తీణి మలాని సమాహటాని, తిణ్ణం మలానం సమాహారోతి వా తిమలం, తిలక్ఖణం, చతుస్సచ్చం, చతస్సో దిసా చతుద్దిసం, ‘‘సరో రస్సో నపుంసకే’’తి రస్సత్తం, పఞ్చసిక్ఖాపదం, సళాయతనం, సత్తాహం, అట్ఠసీలం, నవలోకుత్తరం, దససీలం, సతయోజనం.
తథా – ద్వే రత్తియో ద్విరత్తం, తిస్సో రత్తియో తిరత్తం, ద్వే అఙ్గులియో ద్వఙ్గులం, సత్త గోదావరియో, తాసం సమాహారోతి వా సత్తగోదావరం.
ఏత్థ చ రత్తి అఙ్గులి గోదావరీనమన్తస్స –
౩౫౦. క్వచి సమాసన్తగతానమకారన్తో.
రాజాదిగణస్సేతం గహణం, తేన సమాసన్తగతానం రాజాదీనం నామానం అన్తో క్వచి అకారో హోతీతి అత్థో. కారగ్గహణేన బహుబ్బీహాదిమ్హి సమాసన్తే క్వచి కప్పచ్చయో హోతి, సురభి సు దు పూతీహి గన్ధన్తస్సికారో చ.
అథ వా అ చ కో చ అకా, రకారో పదసన్ధికరో, తేన క్వచి సమాసన్తగతానమన్తో హుత్వా అ క ఇచ్చేతే పచ్చయా హోన్తీతి అత్థో. తేన పఞ్చ గావో సమాహటాతి అత్థే సమాసాదిం కత్వా సమాసన్తే అప్పచ్చయే, ‘‘ఓ సరే చా’’తి అవాదేసే చ కతే ‘‘పఞ్చగవ’’న్తిఆది చ సిజ్ఝతి. ‘‘ద్విరత్త’’న్తిఆదీసు పన అప్పచ్చయే కతే పుబ్బసరస్స ‘‘సరలోపో’’తిఆదినా లోపో.
అసమాహారదిగు యథా – ఏకో చ సో పుగ్గలో చాతి ఏకపుగ్గలో. ఏవం ఏకధమ్మో, ఏకపుత్తో, తయో భవా తిభవా, చతస్సో దిసా చతుద్దిసా, దససహస్సచక్కవాళాని ఇచ్చాది.
దిగుసమాసో.
తప్పురిససమాస
అథ తప్పురిససమాసో వుచ్చతే.